User:Kalema hakim/sandbox

OKWEYAMBISA OMUKUTU GWA CHALKUP OKUSOBOLA OKUSOMESA/OKUYIGIRIZA ABAYIZI BANGE OKUKUBAGANYA EBIROWOOZO KU NGERI Y'OKUGATTA EMBOOZI ENKAKALI.
Bya KALEMA HAKIM REG NO: 15/U/5564/PS

OKUSOOMOOZEBWA ABAYIZI BANGE KWE BASANGA MU KUGATTA EMBOOZI "COMPOUND-COMPLEX SENTENCES" WAKATI NGA BAYIGA OLULIMI OLUGANDA →Bakaluubirizibwa mu kutegeera ekyo kyensomesa olw'ensonga nti obudde bwembeera nnina okubasomesezaamu bategeere buba butono ng'ate byenina okusomesa bingi ate nga ndi ku musinde mungi ne kibakaluubirira mu kutegeera ebibeera bisomeseddwa. →Bakaluubirizibwa mu nkozesa ya entababigambo kika ki? eteekeddwa okukozesebwa mu kugatta emboozi ebbiri kubanga entababigambo nnyingi. →Basanga okusoomoozebwa kw'obutamanya mateeka agafuga okugatta ssentensi ebbiri era abamu bamala gagatta naye nga bye bagasse bikyamu. →Basanga okusoomoozebwa nga tebamanyi kika kya kiroozi "clause" kye bateekeddwa okukozesa nga bagatta sentensi ezimu olwensonga nti tulina kiroozi ezeetongodde/ezeemala "independent clause" n'ezo eziteetongodde/eziteemala "dependent clause". →Basanga okusoomoozebwa kw'amaanyi mu kuteeka emboozi ebbiri ku muti.

EBIRUUBIRIRWA BYANGE Bino wammanga by'ebimu ku biruubirirwa byange eby'okusomesa sentensi engattikanyi "compound-complex sentence"; →Abayizi bange okuba nga basobola okugatta sentensi ebbiri awamu nga ziwa amakulu,okuzitegeera mu ngeri gye zigattibwamu mpozzi n'okubeera nga basobola okuyamba abalala nga babayigiriza engeri y'okugattamu sentensi ebbiri awamu n'okuzitegeera okwawukana ku sentensi endala.

→Abayizi bange okuba nga basobola okwawula ebika bya entababigambo eby'enjawulo ebyeyambisibwa mu kugatta emboozi ebbiri era n'okutegeera entababigambo kika ki eteekeddwa okukozesebwa ku mboozi ezibeera zikuweereddwa nga ziri bbiri nga zeetaaga okugattibwa olw'ensonga nti tulina ebika bya entababigambo ebiwerako n'olwensonga eyo omuyizi bw'ategeera ekika ky'ateekeddwa okukozesa kimwanguyira mu kugatta emboozi ebbiri oluusi n'okusingawo.

→Abayizi bange okuba nga basobola okugatta sentensi ebbiri n'okusingawo nga bagoberera amateeka agafuga okugatta sentensi era nga basobola n'okunyonnyola buli tteeka nga bwe lyeyambisibwa mu kugatta emboozi ebbiri n'okusingawo mpozzi n'okubeera nga basobola okusomesa abalala amateeka ago nabo ne bagategeera bulungi era ne bagagobereranga nga bagatta emboozi ebbiri oba n'okusingawo.

→Abayizi bange okuba nga basobola okumanya,okwawula n'okukozesa kiroozi "clause" ez'enjawulo mu mboozi ez'okugatta olw'ensonga nti tulina kiroozi za mirundi ebiri, ezeemala "independent" n'ezo eziteemala "dependent". Abayizi okumanya ekika kya kiroozi kye bateekeddwa okukozesa mu kugatta emboozi ezibeera zibaweereddwa mpozzi n'okuyambako bannaavwe abakyakaluubirizibwa mu nkozesa ya kiroozi nga bagatta emboozi.

→Abayizi bange okuba nga basobola okuteeka emboozi ebbiri ku muti gumu nga bakozesa entababigambo okuzaawula mpozzi era n'okulaga engeri emboozi eyo efuuliddwa emu gy'esobola okubbululwamu ate era n'esigala nga ekyawa amakulu.

ENKOLA N'OBUKODYO BWE NNANDYEYAMBISIZZA NGA NJIGIRIZA ABAYIZI OKUKOLA SSENTSNSI ENGATTIKANYI "COMPOUND-COMPLEX SENTENCE" N'ENSONGA LWAKI NKOZESA ENKOLA EYO ERA N'OBUKODYO OBWO;

i)ENKOLA YA KINNABUYAMBI W'ABAYIZI (SUPPORTIVE STRATEGIES)  Enkola eno yeesigama nnyo ku muyigisa era y'abeera akubiriza okuyiga.Enkola eno essira esinga kuliteeka ku kulungamya omuyizi ku ki ky'ateekeddwa okuyiga mu lusoma oluba lugenda mu maaso.    Enkola eno ennyamba nze nga omuyigisa okumanya abayizi bange bye bayize nga nsomesa okugatta emboozi/ssentensi engattikanyi kubanga ensomesa yamwo esinziira ku ki omuyizi ky'ayize.     Enkola eno ennyamba nze nga omuyigisa okumanya obunafu "weakness" bw'abayizi bange naddala mu kugatta emboozi olw'ensonga nti mu nkola eno nze nga omuyigisa nkwasaganya muyizi ku muyizi nga kinnoomu so si kibinja era wano nsobola okumanya obunafu omuyizi oyo bw'alina wakati nga tusoma babiri.    Enkola eno ennyamba nze nga omuyigisa wamu n'omuyizi wange okwetaba ennyo mu kuyiga okugatta emboozi olw'ensonga nti akafubo tukabaamu babiri ffekka wabula si nga ekibiina kyonna era wano omuyizi abuuza buli kibuuzo ky'ayagala okumanya ku kikwatagana n'okugatta emboozi olw'ensonga nti abeera n'obudde ng'ate nange omuyigisa obudde bwenina bubwe essaawa eyo olwo ne kimuyamba okwongera okuyiga. Enkola eno njeyambisa nga nnungamya abayizi bange ku bibeera by'ayigiriziddwa mu kibiina nga nduubirira okubatuusa ku ssa ly'obutegeezo kwenjagala babeere.Wano mbayigisa nga mbaddiramu ebyo bye baba bataamulungudde bulungi mu lusoma oluba lwayise era kino nkikola nga nneeyambisa obukodyo obwenjawulo,naye okusingira ddala mba nneeyambisa akakodyo aka "COACHING". COACHING Akakodyo kano aka "coaching" keesigama nnyo ku muyizi nga bwetulabye nti omuyigisa ayigisa omuyizi omu yekka era asinziira ku bitono kw'ebyo ebingi by'abeera yayigirizza mu lusoma olwabaddewo okusobola okumanya ebyo omuyizi byaba teyayize.Engeri endala eyinza okuba ey'okumuyigiriza nga nsinziira kw'ebyo byenjagala ayige okuva mu byemba nayigirizza. Akakodyo kano kannyamba nze nga omuyigisa okumanya ku ki abayizi bange kye baba bamanyi era kyebategedde mu ssomo ly'okugatta emboozi zembeera nsomesezza mu ssomo eryo era singa nkizuula nga bategedde okugatta emboozi olwonno nga noonya engeri y'okuyambamu abayizi bange okuzitegeerera ddala nga tebakyasobola kuzeerabira. Akakodyo kano kayamba omuyizi wange okutereeza ekyo ky'alina mu mulowooza gwe ku kikwatagana n'okugatta emboozi/ssentensi engattikanyi era ne kamutuusa ku ssa ly'omuyigisa "teacher" anti wano ensonga tuzaasanguza ffembiriri nga bwemumanyisa ekyo ky'abadde tamanyi mpozzi n'okumutereeza mu nsobi z'abadde akola wakati nga agatta emboozi. OKUGEZA Omuyizi mubuuza ebibuuzo byange bye njagala nga mbyesigamya ku byemba nnayigisizza mu lusoma oluba lwayise nga ngezaako okulaba oba yayize byennamusomesezza okusobola okufuna amagezi ag'etongodde ye nga omuyizi mpozzi nange okulaba oba ebiruubirirwa by'olusoma olwo nabituukiriza bulungi nga bwekyali kyetaagisa. Ssinga mba nnayigisizza ku kugatta emboozi,omuyizi olwo mba mubuuza ebibuuzo nga bino wammanga; i) Okugatta emboozi/ssentensi engattikanyi kye ki?  ii) Mmenya amateeka agafuga okugatta emboozi? Omuyizi bw'anziramu byemba saamusomesa/ebifu olwo awo okuyiga wekutandikira nga mpawula ebyo byabeera anzizeemu okusobola okutuuka ku kituufu ekibeera kyamubuuziddwa.

CHALKUP Omukutu guno ggwo gukwatagana n'okugatta abayizi nga gubasomeseza wamu nga ekibinja era ggwo gwawukanako n'emikutu emirala olw'ensonga nti gwa kibinja/mugusomerako bangi. Omukutu guno guyamba abayizi okukubaganya ebirowoozo bokka na bokka ku ssomo eribeera libaweereddwa gattako n'okukola emirimu egiba gibaweereddwa mu ssomo eriba lisomeseddwa.Omukutu guno ogwa "chalkup" gutuwa omukisa okugenda ebuziba nga tuzimba enkolagana ennungi n'abayizi baffe betuba tusomesa era kino kibayamba okukyusa endowooza zaabwe n'okubayamba okukulaakulanya enkolagana empya n'abasomesa baabwe kubanga kino kibayamba okwebuuza ku basomesa baabwe bye bategedde mu lusoma oluba luwedde era abasomesa baabwe ne babaddiramu ne basobola okutegeera ekyo ekiba kisomeseddwa "Bya LYNNE". Nze nga omuyigisa nneeyambisa omukutu guno nga mpita mu kuggulawo ekibinja era n'abayizi nembawandisaayo, olwo ne mbanjulira essomo (okugatta emboozi) era wano mbabuuza n'ebibuuzo ebyenjawulo ebikwatagana n'okugatta emboozi nga nduubirira okulaba bye bamanyi mu ndowooza zaabwe ku bikwatagana n'okugatta emboozi. kino kinnyamba mu kumalawo obuzibu abayizi bwe basanga mu kugatta emboozi "problem solving" EMIGASO GY'OKWEYAMBISA CHALKUP MU KUSOMESA →Okusoma n'okusomesebwa kusobola okubaawo buli kaseera olw'ensonga nti omuyigisa ateekayo omulimu gw'ayagala bayitemu n'abayizi be obudde bwonna era wano abayizi baddamu omulimu guno nga bakubaganya ebirowoozo. →Omukutu guno guyamba abayizi okutegeerera ddala ekyo ekisomesebwa olw'ensonga nti omuyigisa asobola okukuba ekifaananyi ky'ekyo ky'asomesaako n'akiweereza nga viviyo ne kyanguyiza omuyizi okutegeera ekisomeseddwa. →Chalkup awa omuyigisa akaaganya ak'okukuba ekimeeza oba "class list" okumusobozesa okuba n'olukalala lw'abayizi be. →Omukutu guno gwa njawulo olw'ensonga nti guyamba abayizi okutandika okukozesa tekinologiya gwe baagala era basobola okwesiba ku mukutu gumu okufuna kyebabadde baagala okumanya okusinga okumala gabeera ku mutimbagano nga bamala ganoonya. →Omukutu guno guyambako mu kukubaganya ebirowoozo olw'ensonga nti omusomesa bw'abuuza ekibuuzo buli muyizi awa endowooza ye ng'omuntu kinnoomu.

OKUSOOMOOZA OKULI MU KUKOZESA OMUKUTU GWA CHALKUP → Abayizi bayinza okulemererwa okutegeera ekinnyonnyolo ky'omuyigisa ekyo ekibeera kisindikiddwa mu ngeri ya vidiyo. →Abayizi abamu tebeefirayo ku mulimu ogubeera gubaweereddwa omuyigisa wabula ne balinda okulaba eby'okuddamu bgy'abalala bannaabwe ekintu ekibaleetera obutategeera ebyo ebiba bisomesebwa. →Omukutu gwa "chalkup" gutwala akaseera kawanvu ng'omuyizi asomerako olw'ensonga nti yeetaaga okubeera n'obukugu mu kukozesa omukutu guno era oluusi omuyizi akaluubirizibwa mu kukozesa omukutu guno.

ENGERI GYE NGENDA OKWEYAMBISAAMU OMUKUTU GWA "CHALKUP" NGA NSOMESA ABAYIZI BANGE OKUGATTA EMBOOZI →Wano nze nga omuyigisa nzigulawo ekibinja era buli muyizi n'akyegattako. →Abayizi mbawa ebibuuzo eby'okuddamu nga bikwatagana n'okugatta emboozi era bwe bibalema nga nkozesa akakodyo aka "coaching" okubalungamya ku ki ekituufu kyebateekeddwa okukola.

Sentensi engattikanyi z'ezo ezigattibwa ebbiri oba n'okusingawo naye nga ziwa amakulu.Singa tubeera tetuziyise sentensi engattikanyi era tuyinza okuziyita "engattisi" oba ne tuziyita "okutaba emboozi".Emboozi bbiri oba n'okusingawo tusobola okuziyunga/okuzigatta/okuzitaba awamu ne tufunamu emu,ggamba nga eno wammanga; i)Nadduse mu kibiina era yankubye omusomesa. Emboozi eyo(i)eva mu mboozi bbiri era ze zino wammanga;  ii)Nadduse mu kibiibna. iii)Yankubye omusomesa. Emboozi zino ziyungiddwa oba zitabiddwa n'akagambo ketujja okuyita "ntababigambo" ka "ERA" nga keeyambisiddwa okugatta sentensi bbiri. Emboozi eno tuyinza n'okugissa ku muti ne tulaba nga bwefaanana era katukirabe wansi wano;

EMBOOZI EY'AWAMU /        ↓      \                                /           ↓        \                                           ↓                               /                       \                    MBOOZI ESOOKA     NTABABIGAMBO   MBOOZI EY'OKUBIRI ↓                  ↓                   ↓                        ↓                   ↓                   ↓         n eky.dduka mu kibiina          b "ERA"         n eky.kuba omusomesa

Sentensi engattikanyi zibeera ne kiloozi/entegeezo nnantabireemu "clause" era zibeera bbiri oluusi n'okusingawo era zibeera n'omuntu omukozi wakiri omu. Kiroozi/nnantabireemu "clause" ke kabinja k'ebigambo ebirimu omukozi n'ekigoberezi oba ekikolwa era tulina ebika bya kiloozi bibiri era bye bino wammanga; i) Kiroozi ezeetongodde(ezeemala)"INDEPENDENT CLAUSE" era zino zibeera sentensi enzijjuvu nga zisobola okuyimirirawo zokka ne ziwa amakulu oba ebirowoozo ebijjuvu.                 EBY'OKULABIRAKO            → Kato ayagala omupiira.            → Njagala yo ku muceere.            → Joseph musambi wa mupiira mulungi. b   ii) Kiroozi eziteemala "DEPENDENT CLAUSE" era zino zibeera sentensi nga zirimu omukozi n'ekigoberezi naye nga teziwa birowoozo bijjuvu. EBY'OKULABIRAKO → kubanga watuuse kikeerezi. → Nga tonneebaka. → Nga etonnya.

Ebibinja by'ebigambo bino byonna birina omukozi n'eikkolwa "verb" naye tebisobola kuyimirirawo byokka nga byetengeredde era tebiwa birowoozo oba okuwa amakulu.