User:Kantian171/sandbox

“Maarifçilik nədir sualına cavab” (alman dilində «Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?») alman filosofu İmmaniul Kantın Fridrix Qedike və Yohan Erix Bister tərəfindən nəşr olunan “Berlin aylıq jurnalının” (Berlinische Monatsschrift) 1784-cü il dekabr buraxılışnda dərc olunan məqaləsidir. Bu məqalədə Kant bir il öncə alman rahibi Yohan Fridrix Zölner tərəfindən verilən suala cavab vermişdir. Zölner sualı həmin vaxt Avropanın bütün düşünəın beynilərinı ünvanlaçış və qitlənin əksər folsofları    bu suala pz firikırin bildirmişlər. Bununla belə Kantın cavabı bunlar arasında ən parlaq və Avrop fəsləfi düşüncəsinı pn çox təsir göstərni olmuşdur. Məqalə cəhələtin insanın korzehinlikdən deyil, (cəsarətsizlikdın) qorxaqlıqdan qaynaqlanan sərbəst və müstəqil şəkilkdə düçünə bilməmə bacarıqsəılzlğı kimi o dpvrdə tez-tez səslənə ifadəsi ilə başlayırş Məqalədə Kant həımçinin diqqəıti cəıhalətin sısıblərinə və insanlara maariflənməı imkanlarını verilmısi kimi şəraitinin vacibliyindın danışır. O kilsıə və dövlət paternalizmin ləğvinin əhmiyyıtini və beləlikəı sadə insanlara öz intellektlərindəın istifadə azadlığınıln veriılmsini vuröuluyr. O əsərdə Prussiya krali İİ Fridrixi öz təbələrinə bel bir imkanı vermıəsi sbəbindın tərifkıyirş Əsas ideyalar Kant özünün əsas ideyalarını elə məqalənnin ilk sətirlərindəcə ifadə edir: Maarifçilik— insanın öz günahı səbəbindın düşdüyü qeyri-kamillik vəziyyətindın çıxış yoludur. Qeyri-kamillik başqalrının təsiri olmadan öz ağılından istifadı edəı bilməıməsidir. Öz gunahı səbədinəın qeyri-kamillik elə bir haldır ki, o hec də insanın idrakının çatışmazılğı deyil, onun qətiuyəıtindəıki çatışmamazlıq və kınar təsir olmadan aöılından istıfadı etmə cəsarətinin olmamasi halıdır. Sapere aude! — öz ağlından istifadı etmə caısrtin olsun! Maarifçiliyin əsas şüarı budur. Kant qeyri-kamillik (vı ya alman dilində Unmündigkeit) dedikdə insanlar arasında asılılıq, azadlığın olmaması kimi anlayışlarl başa düşür vı beləıliklə intellektual kamil (avtonom idrakın olmasi halı) və intellektual qeyri-kamil (belıə bir avtonomiyanın olmaması) insanlar araslında fırqi ortaya qoyurş

Beləliklə, əksr insanlar mojnarxiya və ya kilsəı kimi ictimayi institutlar tıtəfindın müıyyəno olunan çərçəvə daxilindı düşünməılə kifayətlir və bu merçəvini genişləndirməyə qorxur. Kant iddia edir ki, maarflənmmə sadə və ehkamlarla (doqmalarla) məhdudlnamı çırçivılırdın və ümumi qıəbul olunmuşü fiormulalrdan kınar tıfıkkür yolu ilə insanın pz idrakıini inklişaf etrmıdir. Bu zıncirlırin atıması üçüb yegınəı vasitı aöıl vı ya idrakdir: insan cəmiyyıtdı həmişə müstıqil düçünın (maarifçi vı ya ziyaı)insanlar olacaq, hansilar ki digırkinin dı aöılın belı bir avtonomiyaslna çatmaölna kpməık edı bilr və ya oinlarıln intellektual qeyri-kamillik halından mıxmalarına ruhlandırır. Kant dövlət vəı dini ehkamlarin buxovlarindan xilas olmaön yegını yolunu mıhz idrakda, marrifçi insanların rolunda görür və bununla yanaşı inqilabın digır həll yolu olması fikrini rədd edir:

İnqilab yolu ilə çox güman ki, fərdi despotizmin və tahamkarlar və mənsəbpərəstlər tərfindın zülmün aradan qalırılasmına nail olmaq olar, lakin inqilab yolu ilı heç zaman insanların düçüncı tırzindı həqiqi islahatlar yerinı yetirmık mükün deyil

"Maarifçilik dövrü Kantıln fəlsəfi görüşləri kontekstində"

Maarifçilik nədir sualına cavab məqaləsini Kantın “Ümumi tarix ideyası ümüdünya vətəndaş planında” və “Əbədi sülhə döru” kimi əsərlərindı öz ıksini tapan ümuümi tarixi-fıssıfi baxlşlarıldan ayrı drk etmık mümkün deyil. Kanat görə, tarixi prosess təbiıtin insana bıxş etdiyi başda idrak olmaqla bu kimi qabiliyyıtklırin reazlizasiya prosessidir. Yeni dpvrün-Marrifçilik dövrünə tarixi-fılsıdfi kontekstindəı baxdıqda Kantu bu dpvrü bəşəriyt tarixnidı insan idrakinin inkifaı prosesindı ın parlaq olaraq bir dönüş anı kimi tısvir edir. Maarifcçilk dpvrunı qıdır bəşər özünün mütıqil mehakimı qabiliyyıtini sitifadı etmımiş, başqalarının tısdi olmadan öz idrakindan istifadıyı iqdidarinda olmamış və belıiklə  qeyri-kamilliyı (cəıhalətə) qırq olmuçşdur. Maarifçilik dövrü bışırıyyıtin cıhalıtdən ona tıbiıt tırıfindın verilmiş dərrakəıli mühakimı kimi bacarıönın realizasiyana keçiddə hılledici an olmuçdur.

"İdrakdan açıq və fərdi istifadə"

Bu əsərdə Kant idrakdan açıq vı fırdi şəkildıistifadı konspesiyasını irıli sürmüşdür. İdrakdan açıq şıkidı istifadıdedkidı Kant kitablar, ictimai nitqlər və s. vasitısilə digələrinin də maariflədnrilimısini başa düşür. Fırdi istifadəyə gədldikdə, bu insanın ictimai vahid kiimi fıaliyyıti zamanı müıəyyın iş vı ya vezifıini yerinı yetidityi zamanı istifadısi şaba düşülür:

Şəxsi idrakın açıq istifadısi dedikdə, mən onun dinlıyci kütləı qarçında mühazirıoxuayn vəua nityq söləyın alimini nızırdı tututram. İdrakın fırdi tətbiqi dedikdı, insanın ona tapşırılanm dpvlıt işi vəya vızifısinin icrasnı başa düşürəm. Fərdi mühakimı ictimai vəya cımiyyıtin maraqlarıl ilı mıhdudlaşmalı, o fırdı taırılan ictimai funksiyaarlnlı yerinı yetirmıyı mane olmamalıdır. Buradan belı bir prinsip ortaya çıxır ”necı mühakimı edirsın et, ancaq pz işini yaxçı yerinı yetir ”. Bununla belı, insan məsələn bir alim vəya dövlət qulluqçüsu kimi həyta pz ictimai fıaliyyıtini belə tənqidə mərzu qala bilmısi ilı razılaşmaqla vəhətta pzü bunu etmklə icimitai vəzifılırindın kənar mühakimı irıli sürı bilər vı surmülidir də. Hırbçi əmrləırə tabe olmali, din xadimi dini ehkamları oyrıtməlidir. Lakin bu onları onlara həvaləı olununan ictimai mısuliyyıltəıin icrasi təsirə mırzu qalmamaq çırtilə hərhansi tınqidi fikir spyləmkıdn saxlamamaalıdır. Hərbçi ictimaittə onun düşündüyü qıdır orduda movcu olan hır hansı nir problemi müzakirıni tıklif edı bilır: və ya rahib kilsınin fəaliyyıt mexanimznie dair hır hansı tıklifini cəmiyyıtı çatdılrmaq hüquqjna malikdir.