User:Koufou elisavet/Καπιταλιστικός Ρεαλισμός

Καπιταλιστικός Ρεαλισμός: Δεν υπάρχει εναλλακτική; είναι ένα βιβλίο του 2009 του Βρετανού φιλοσόφου Μαρκ Φίσερ. Διερευνά τον συλλογισμό του Fisher για τον « καπιταλιστικό ρεαλισμό », τον οποίο περιγράφει ως «την ευρέως διαδεδομένη αίσθηση ότι όχι μόνο ο καπιταλισμός είναι το μόνο πολιτικά και οικονομικά βιώσιμο σύστημα, αλλά και ότι είναι τώρα αδύνατο να φανταστεί κανείς μια εναλλακτική σε αυτόν που να έχει μια συνοχή».

Το βιβλίο ερευνά αυτό που περιγράφει ο Fisher ως τα ευρέως γνωστά αποτελέσματα της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας στη λαϊκή κουλτούρα, την εργασία, την εκπαίδευση και την ψυχική υγεία στη σύγχρονη κοινωνία. Ο υπότιτλος αναφέρει στο σύνθημα της Βρετανίδας πρωθυπουργού Μάργκαρετ Θάτσερ υπερασπιζόμενη την αγορά ότι « Δεν υπάρχει εναλλακτική ». Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός ήταν μια ξαφνική επιτυχία και επηρέασε μια σειρά συγγραφέων.

Ορισμός
Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός είναι ευρέως αναγνωρισμένος ως η πιο δυνατή ιδέα του Mark Fisher όπου θεωρείται ένα ιδεολογικό πλαίσιο για την ανάδειξη του καπιταλισμού και των επιδράσεών του στην πολιτική, την οικονομία και τη δημόσια σκέψη. Το ίδιο το όνομα είναι ένα παιχνίδι με τον όρο «σοσιαλιστικός ρεαλισμός ». Ο Fisher έγραψε λεπτομερώς για το θέμα και έδινε τακτικά συνεντεύξεις με πολιτικούς bloggers και θεωρητικούς για αυτό, οι οποίες επεκτάθηκαν στην ερμηνεία του για την ιδέα.

Σύμφωνα με τον Fisher, το απόσπασμα «είναι πιο εύκολο να φανταστεί κανείς ένα τέλος στον κόσμο παρά ένα τέλος στον καπιταλισμό», που αποδίδεται τόσο στον Fredric Jameson όσο και στον Slavoj Žižek, περιβάλλει την ουσία του καπιταλιστικού ρεαλισμού. Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός ορίζεται άνετα ως η επικρατέστερη αντίληψη ότι ο καπιταλισμός είναι το μόνο οικονομικά βιώσιμο σύστημα και επομένως δεν μπορεί να υπάρξει άλλη διαφορετική λύση. Ο Fisher παραλληλίζει τον καπιταλιστικό ρεαλισμό με μια «διαπεραστική ατμόσφαιρα» που έχει επίδραση στους τομείς της πολιτιστικής παραγωγής, της πολιτικής-οικονομικής δραστηριότητας και της γενικής σκέψης. "Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός όπως καταλαβαίνω δεν μπορεί να περιοριστεί στην τέχνη ή στον κατά μια έννοια προπαγανδιστικό τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η διαφήμιση. Μοιάζει πιο πολύ με μια διαπεραστική ατμόσφαιρα, που επηρεάζει όχι μόνο την παραγωγή πολιτισμού, αλλά και τον έλεγχο της εργασίας και της εκπαίδευσης, και λειτουργεί ως ένα είδος αόρατου εμποδίου που περιορίζει τη σκέψη και τη δράση."Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός διαδίδει μια ιδέα του μεταπολιτικού, στο οποίο η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης εδραίωσε τον καπιταλισμό ως το μόνο αποτελεσματικό πολιτικοοικονομικό σύστημα και αφαίρεσε το ζήτημα της διάλυσης του καπιταλισμού από κάθε πολιτική σκέψη. Αυτό έχει ανατρέψει την αρένα της πολιτικής συζήτησης από ένα πεδίο όπου ο καπιταλισμός είναι ένα από τα πολλά πιθανά μέσα λειτουργίας μιας οικονομίας, σε ένα όπου οι πολιτικές σκέψεις λειτουργούν αποκλειστικά εντός των ορίων του καπιταλιστικού συστήματος. Ομοίως, στο πλαίσιο του καπιταλιστικού ρεαλισμού, τα κύρια αντικαπιταλιστικά κινήματα απομακρύνθηκαν από την προώθηση εναλλακτικών συστημάτων και προς τον μετριασμό των χειρότερων επιπτώσεων του καπιταλισμού.

Οι υποστηρικτές του καπιταλιστικού ρεαλισμού δεν ασπάζονται ότι ο καπιταλισμός είναι ένα τέλειο σύστημα, αλλά αντίθετα ότι είναι το μόνο σύστημα που μπορεί να λειτουργήσει με ένα συμβατό μέσο σχετικά με την ανθρώπινη φύση και τον οικονομικό νόμο. Με την προώθηση της ιδέας ότι η έμφυτη ανθρώπινη επιθυμία είναι συμβατή μόνο με τον καπιταλισμό, κάθε άλλο σύστημα που δεν βασίζεται στην προσωπική απόκτηση πλούτου και κεφαλαίου θεωρείται αντίθετο στην ανθρώπινη φύση και, κατ' επέκταση, αδύνατο να εφαρμοστεί στον καπιταλιστικό ρεαλισμό.

Ο Fisher υποστηρίζει ότι τα προγράμματα διάσωσης των τραπεζών μετά την οικονομική κρίση του 2008 ήταν ένα απόλυτο παράδειγμα του καπιταλιστικού ρεαλισμού στην πράξη, με το σκεπτικό ότι τα προγράμματα διάσωσης συνέβησαν σε ένα μεγάλο βαθμό επειδή η ιδέα να επιτραπεί στο τραπεζικό σύστημα να αποτύχει ήταν αδιανόητη τόσο για τους πολιτικούς όσο και για τον γενικό πληθυσμό. Λόγω της φυσικής αξίας των τραπεζών για το καπιταλιστικό σύστημα, ο Fisher προτείνει ότι η επιρροή του καπιταλιστικού ρεαλισμού σήμαινε ότι μια τέτοια αποτυχία δεν θεωρήθηκε ποτέ επιλογή. Ως επακόλουθο, ο Fisher παρατηρεί, ότι το νεοφιλελεύθερο σύστημα επέζησε και ο καπιταλιστικός ρεαλισμός επικυρώθηκε περαιτέρω. Ο Fisher ταξινομεί την τρέχουσα κατάσταση του καπιταλιστικού ρεαλισμού στο νεοφιλελεύθερο σύστημα με τους ακόλουθους όρους:"Οι μόνοι ισχυροί παράγοντες που επηρεάζουν τους πολιτικούς και τους μάνατζερ στην εκπαίδευση είναι τα επιχειρηματικά συμφέροντα. Είναι πολύ εύκολο να αγνοούμε τους εργαζόμενους και, εν μέρει εξαιτίας αυτού, οι εργαζόμενοι αισθάνονται όλο και περισσότερο ανήμποροι και ανίκανοι. Η ομαδική επίθεση στα συνδικάτα από νεοφιλελεύθερες ομάδες συμφερόντων, μαζί με την αλλαγή από μια φορντιστική σε μια μεταφορντιστική οργάνωση της οικονομίας – η κίνηση προς την περιστασιακή οργάνωση, την έγκαιρη παραγωγή, την παγκοσμιοποίηση – έχει φθείρει τη βάση ισχύος των συνδικάτων [και άρα το εργατικό δυναμικό]."Ο Fisher θεωρεί τον καπιταλιστικό ρεαλισμό ως αναδυόμενο από μια σκόπιμη ώθηση από τη νεοφιλελεύθερη δεξιά για να μεταμορφώσει τις συμπεριφορές τόσο του γενικού πληθυσμού όσο και της αριστεράς απέναντι στον καπιταλισμό και συγκεκριμένα τη μεταφορντιστική μορφή του καπιταλισμού που επικράτησε σε όλη τη δεκαετία του 1980. Η σχετική αδυναμία της πολιτικής αριστεράς να βρει ένα εναλλακτικό οικονομικό μοντέλο ως απάντηση στην άνοδο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού και της ταυτόχρονης εποχής του Reaganomics δημιούργησε ένα κενό που διευκόλυνε τη γέννηση ενός καπιταλιστικού ρεαλιστικού συστήματος. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, που ο Fisher πιστεύει ότι αντιπροσώπευε το μόνο αληθινό παράδειγμα ενός λειτουργικού μη καπιταλιστικού συστήματος, εδραίωσε περαιτέρω τη θέση του καπιταλιστικού ρεαλισμού τόσο πολιτικά όσο και στο γενικό πληθυσμό και θεωρήθηκε ως η αποφασιστική τελική νίκη του καπιταλισμού. Σύμφωνα με τον Fisher, σε μια μετασοβιετική εποχή, ο ανεξέλεγκτος καπιταλισμός μπόρεσε να αναπλαισώσει την ιστορία σε μια καπιταλιστική αφήγηση στην οποία ο νεοφιλελευθερισμός ήταν το αποτέλεσμα μιας φυσικής εξέλιξης της ιστορίας και ενσάρκωνε ακόμη και το αποκορύφωμα της ανθρώπινης ανάπτυξης.

Παρά το γεγονός ότι η εμφάνιση του καπιταλιστικού ρεαλισμού συνδέεται με τη γέννηση του νεοφιλελευθερισμού, ο Fisher είναι ξεκάθαρος στο να δηλώσει ότι ο καπιταλιστικός ρεαλισμός και ο νεοφιλελευθερισμός είναι ξεχωριστές οντότητες που απλώς ενισχύουν η μία την άλλη. Σύμφωνα με τον Fisher, ο καπιταλιστικός ρεαλισμός έχει τη δυνατότητα να ζήσει μετά την κατάρρευση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, αν και ο Fisher υποστηρίζει ότι το αντίθετο δεν θα ήταν αλήθεια. Ο καπιταλιστικός ρεαλισμός είναι έμφυτα αντιουτοπικός, καθώς υποστηρίζει ότι ανεξάρτητα από τα ελαττώματα ή τις εξωτερικές επιδράσεις, ο καπιταλισμός είναι το μόνο ισχυρό μέσο λειτουργίας. Ο νεοφιλελευθερισμός εξυμνεί αντίστροφα τον καπιταλισμό παρουσιάζοντάς τον ως παρέχοντας τα απαραίτητα μέσα για την επιδίωξη και την επίτευξη σχεδόν ουτοπικών κοινωνικοοικονομικών συνθηκών. Με αυτόν τον τρόπο, ο καπιταλιστικός ρεαλισμός ειρηνεύει την αντίθεση στις υπερβολικά θετικές προβολές του νεοφιλελευθερισμού, ενώ ο νεοφιλελευθερισμός εξουδετερώνει την απόγνωση και την απογοήτευση που είναι κεντρικά στον καπιταλιστικό ρεαλισμό με τους ουτοπικούς ισχυρισμούς του.

Υπάρχοντα
Σύμφωνα με τον Fisher, ο καπιταλιστικός ρεαλισμός έχει αιχμαλωτίσει τόσο τη δημόσια σκέψη που η ιδέα του αντικαπιταλισμού δεν λειτουργεί πλέον ως αντίθεση στον καπιταλισμό. Αντίθετα, ο αντικαπιταλισμός χρησιμοποιείται ως μέσο για την ενίσχυση του καπιταλισμού. Αυτό γίνεται μέσω των σύγχρονων μέσων που στοχεύουν να παρέχουν ένα ασφαλές μέσο ψυχαγωγίας αντικαπιταλιστικών ιδεών χωρίς ουσιαστικά να αμφισβητείται το σύστημα. Η έλλειψη συνεκτικών εναλλακτικών λύσεων, όπως παρουσιάζεται μέσα από το πρίσμα του καπιταλιστικού ρεαλισμού, οδηγεί πολλά αντικαπιταλιστικά κινήματα να σταματήσουν να στοχεύουν το τέλος του καπιταλισμού, αλλά αντ' αυτού να μετριάσουν τις χειρότερες επιπτώσεις του, συχνά μέσω ατομικών δραστηριοτήτων που βασίζονται στην κατανάλωση όπως το Product Red.

Όσον αφορά τις δημόσιες απόψεις για τον καπιταλισμό, ο Fisher επινόησε τον όρο «αντανακλαστική ανικανότητα» που περιγράφει ένα φαινόμενο όπου οι άνθρωποι αναγνωρίζουν την ελαττωματική φύση του καπιταλισμού, αλλά πιστεύουν ότι δεν υπάρχουν μέσα για την πραγματοποίηση της αλλαγής. Σύμφωνα με τον Fisher, αυτή η αδράνεια οδηγεί σε μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία καθώς και σε αρνητικό αντίκτυπο στην ψυχική τους υγεία.

Ο Fisher προσδιορίζει μια ευρέως διαδεδομένη λαϊκή επιθυμία για μια δημόσια σφαίρα που λειτουργεί εκτός του κράτους και απαλλαγμένη από τα ανεπιθύμητα "πρόσθετα κεφαλαίου". Ωστόσο, ισχυρίζεται ότι μόνο το κράτος είναι σε θέση να διατηρήσει τους δημόσιους χώρους ενάντια στην καπιταλιστική πίεση για μαζικές ιδιωτικοποιήσεις. Η λαϊκή νεοφιλελεύθερη σκέψη υποστηρίζει την καταστροφή των δημόσιων σφαιρών υπέρ της ιδιωτικοποίησης δημόσιων θεσμών όπως η εκπαίδευση και η υγεία με βάση την υπόθεση ότι η αγορά εξυπηρετεί καλύτερα τις δημόσιες ανάγκες. Σε αυτό το πνεύμα, ο Fisher εγείρει επίσης την ιδέα της « επιχειρηματικής οντολογίας », που είναι η καπιταλιστική ιδεολογία στην οποία οι σκοποί και οι στόχοι κατανοούνται αποκλειστικά με επιχειρηματικούς όρους. Υποθέτει περαιτέρω ότι στην περίπτωση ομοιόμορφων κοινωνικών συνθηκών που προσανατολίζονται προς τις επιχειρήσεις δεν υπάρχει χώρος για το κοινό και η μόνη ευκαιρία επιβίωσής του είναι μέσω της κατάργησης του επιχειρηματικού πλαισίου στις δημόσιες υπηρεσίες, συμπληρώνοντας ότι «εάν οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως επιχειρήσεις, γιατί θα έπρεπε να το κάνουν οι δημόσιες υπηρεσίες;». Έτσι, ένα συχνό θέμα της γραφής του Fisher είναι το μέλλον της δημόσιας σφαίρας μπροστά στη νεοφιλελεύθερη επιχειρηματική οντολογία και πώς θα μπορούσε να μοιάζει αν δεν υπήρχε μια συγκεντρωτική κρατική βιομηχανία.

Ρεαλισμός
Η πλευρά του «ρεαλισμού» στον καπιταλιστικό ρεαλισμό και η έμπνευσή του - σοσιαλιστικός ρεαλισμός - βασίζεται στη διάκριση του Ζακ Λακάν μεταξύ του Πραγματικού και των «πραγματικοτήτων», όπως ο καπιταλιστικός ρεαλισμός, που είναι ιδεολογικά βασισμένες αντιλήψεις του κόσμου που απορρίπτουν γεγονότα που βρίσκονται εκτός των ερμηνειών τους. Ο Fisher διατυπώνει την άποψη ότι μια έκκληση στο Πραγματικό που καταπνίγεται από τον καπιταλιστικό ρεαλισμό μπορεί να αρχίσει να αποδομεί τη διάδοση της ιδεολογίας. Ο Fisher επισημαίνει τομείς όπως η κλιματική αλλαγή, η ψυχική υγεία και η γραφειοκρατία που μπορούν να επισημανθούν για να δείξουν τις αδυναμίες και τα κενά στον καπιταλιστικό ρεαλισμό.

Στο κατόπι του έργου του Fisher, άλλοι κριτικοί στον ακαδημαϊκό χώρο και στην πολιτική μπλογκόσφαιρα έχουν χρησιμοποιήσει τον καπιταλιστικό ρεαλισμό ως ένα θεωρητικό πλαίσιο.


 * Επαγγελματική εξουθένωση
 * Συλλογία Σοσιαλιστών Ασθενών, μαρξιστική συλλογικότητα Δυτικής Γερμανίας με σύνθημα "Μετατρέψτε την ασθένεια σε όπλο"
 * Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια