User:Kujtesa Omuri/sandbox

ANALIZE:"LAHUTA E MALCIS" Lloji Lahuta e Malcis,kryevepra e Gjergj Fishtes eshte cilesuar poeme epike,poeme epiko-lirike si dhe poeme epiko-historike.Vete Fishta e percakton epos kombetar ,percaktim qe deshmon vullnetin e Fishtes per te bashkuar ne kete epos te shqiptareve te Malesise se Veriut shqiptaret e te gjitha feve dhe krahinave.Vellimi i konsiderushem i vepres,thirrja e figurave mitologjike,si zanave per te frymezuar poetin,nderhyrja e tyre dhe e oreve ne fatin e personazheve etj. Keto jane disa prej elementeve qe e bejne vepren te cilesohet epos.

Konflikti Konflikti kryesor ne veper eshte lufta e shqiptareve per integritetin dhe pavaresine e atdheut te tyre,mbrojtja e trojeve dhe perballja me sulmet ekspansioniste te sllaveve.Ne kete konflit shqiptaro-sllav mbisundon vullneti shqiptar per te ruajtur hapesirat e veta kombetare.

Titulli Lahuta,instrumenti qe gjendet ne titullin e vepres,te con menjehere te kenga,te kenga e qendreses malesore kunder synimeve shoviniste te fqinjeve,qe eshte dhe kenga e vertete e heroizmit.

Struktura dhe koha e shkrimit Lahuta e Malcis perbehet nga 30 kenge dhe rreth 16000 vargje.Fishta ben nje grupim te kengeve sipas rendit kohor te ngjarjeve.Kemi disa cikle kengesh,ndermjet tyre ndonje kenge qe qendron disi me vete,por qe sherben per te kaluar nga njeri ciel ne tjetrin.Ne pikepamje te leximit te vepres ,kenget ndermjetese e shkeputin lexuesin perkohesisht nga terreni historik real dhe e cojne ne sfera fantastike.Historia e shkrimit te Lahutes se Malcis lidhet me takimin e Fishtes me plakun e urte Marash Uci ne vitin 1902.Marash Uci ishte nje malesor trim,i cili kishte marr pjese ne ngjarjet e Lidhjes Shqiptare te Prizrenit,qe kish luftuar krah luftetareve te tjere per mbrojtjen e trojeve etnike shqiptare.Deshmitar i gjalle i betejave heroike,ai percjll te Fishta ngjarjet e medha,mbresat dhe kujtimet e pashlyeshme te atyre koherave,due i dhene udhe te frymezimit te poetit.Kete malesor trim Fishta do ta perjetesoj ne vargjet e poemes se tij: "Marash Uci i Uc Mehmetit,                                                                                                                                 Anë e m' ânë i kisht' rá detit   Kishte pá pronet e Mbretit  Çak prej Hotit tue zâne filli 10 Dér kû piqet buka m' dielli;   Pse, sa kje Marashi i rí,       I pat dalë Mbretit n' ushtrí" Me ndihmën e Konicës, mikut të tij, Fishta bën të mundur më 1904 botimin në Zarê (Kroaci) të Blenit me titullin: Lahuta e Malcis - Kangë Popullore | - Marash Uci, ndërsa më 1907 ai boton Blenin II të Lahutës me titullin Vranina, në të cilën protagonisti ishte sivëllai epik i Marash Ucit, Oso Kuka. Me 1937, me rastin e 25-vjetorit të shpalljes së Pavarësisë, Fishta boton variantin përfundimtar të Lahutës së Malcis, vepër së cilës i ishte përkushtuar për më shumë se 30 vjet. Pas vitit 1950 Lahuta e Malcis u botua dy herë me mijëra kopje në Romë, më pas në Kosovë. Vepra u përkthye në gjermanisht në 1958. Këngë të ndryshme të Lahutës, si dhe shumë satira kanë qenë përkthyer prej Koliqit dhe botuar në revistën Shejzat. E përkthyer në italisht, vepra doli e plotë në Palermo në vitet '60 prej albanologut arbëresh Ignacio Parrino. Ndërsa në Shqipërinë komuniste ishte e ndaluar, vepra e bëri jetën e saj në diasporë dhe në Kosovë.

Permbajtja Lahuta e Malcis nuk ka një subiekt të mirëfilltë rreth të cilit të vërtiten ngjarjet, rrethanat e personazhet.Ngjarjet nisin në vitin 1858 me luftën e familjeve të Hotit dhe Grudës kundër malazezeve (1856-1858), ma betejen e Vraninës dhe ndeshjen e Oso Kukës e 40 trimave të tij. Këto ngjarje përbëjnë rrafshin kohor te 5 këngëve të para të veprës. Ne këngën VI ngjarjet i referohen 1877-ës, kur Dervish Pasha me 50 batalione sulmon malazeztë, ta cilët detyrohen të tërhiqen në male, ndërsa në këngën VII vargjet përqendrohen në Kongresin e Berlinit dhe vendimet e tij. Për Shgipërinë s'mendon kurrkush. Krajl Nikollës i lihet dorë e lirë me marrë Plavë, me marrë Gusi, me marrë Shkodrën me Malsi, de' ku danë vendi me Dri... Poeti mallkon nënshkruesit e aktit dhe përbetohet se pa u ba gjaku der' n'gju, kurr Shqipninë s'kemi për ta lëshu'. Këngët VIII-XXV përfshijnë ngjarjet e Hotit, Grudës, Plavës e Gucisë të 1879-ës. Ali Pasha i Gucisë nismëtar i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, thërret burrat e Shqipërisë në Prizren: edhe n 'Pejë trimi ka dalē, t'tanë Shqipnisë ka çue nji fjalë, qi shk’a’ Krye, shk'a' Bajraktar,shk'a' Vojvodë e shpi e parë, fillë me dalun në Prizren për me ngrehë aty kuvend,e si motit për Atdhe me lidhë besë, me lidhun fe. Krerët e shqiptarisë i shkruajnë letër Berlinit ku tregojnë se kjo tokë është toka e të parëve dhe do t'i dalin për zot me çdo çmim. Ngjarjet e përgjakshme në Gjakovë (kënga X) bindin Fuqitë e Mëdha se shqiptarët nuk do të hegin dorë nga të drejtate tyre. Në këngën XII vjen figura e Marash Ucit si fytyra tipike e shqiptarit:i guximshëm në rini dhe i urtë e plot përvojë në pleqëri. Me fjalën e tij, ai i nxit trimat të mbrojnë kanunet, doket e vatrat e tyre. Beteja në uren e Rrzhanices (kênga XIV) është e ashpër, gjaku mbulon fushën dhe Mark Milani detyrohet të tërhiqet për pak kohë. Ushtritë e tij derdhen në Nokshiq duke shkretuar e djegur Mshcka Tringa, motra e Curr Ulës, gjendet ngushtë. Ndërkohë që malazeztë afrohen, i vëllai dergjet pa B na mundur t'i vijë në ndihme. Tringa merr armen, del në oborr dhe vdes si trimëreshë në përballjen me malazezte: Dekun n’tokë bjen Tringa e mjera shta'n n'oborr e kryet te dera, mollza e fages krejt n'ajak la!Edhe dielli dheut i ra.Gjallë por Tringa shkjaut n'dorë s'ra! Në këngën XXVI, quajtur Koha e Re, poeti tërhiget në Lezhë dhe i thërret Zanës t'i qëndrojë prane per tẽ përfunduar Lahutën. Poeti përshkruan bukuritë natyrore të gytetit të Lezhës, krahas historisê se lashte të tij: Ke me ndie edhe si kjanë vala e Drinit prap n'ditë t'sotit për urë vorrit t'Gjergj Kastriotit, shpata e t'cilit dikur motit, vezulloi nʼhazëm t'Shqipnisë si ajo rr'feja e Perëndisë. Këngët XXVII-XXX janë këngët e fundit të poemës dhe përbëinë ciklin për Dedë Gjo Lulin, revoltën e malësorëve tế 1911-ës dhe traktatin e Londrës, të vitit 1913. Në Konferencën e Londrës përshkruhen mig dhe armiq të çështjes shqiptare, që nënshkruajnë vendimin: Shqiptarëve me u dhanë lirinë, zojë m’veti me qitë Shqipninë.

Personazhet Personazhet krahas idesë, struktures dhe figuracionit janë ndër elementet më kryesor të Lahutës, që e bëjnë veprën të përkryer, qoftë si ide, strukturë, apo si realizim artistik e estetik.Lahuta e Malcis edhe pse nuk e ka një personazh kryesor që do të përbënte boshtin e poemës, ajo ka tridhjetë këngë të lidhura organikisht në mes veti që përbëjnë një tërësi, dhe dhjetra personazhe që degëzohen në tri kategori; historike, mitologjike dhe imagjinare. Personazhet historik janë të shumtë: Ali Pashë Gusia, Abdyl Frashëri, Oso Kuka, Dedë Gjo Luli, Abdullah Dreni, Knjaz Nikolla etj. Te këta Personazhe më tepër kemi përshkrimin e tyre të jashtëm si pamjen fizike, veshjen etj. Përjashtim bëjnë Oso Kuka, Knjaz Nikolla e ndonjë tjetër. Te Oso Kuka përshkruhet ndjenja e pikëllimit si dhe arsyeja që e shkakton atë, pra është një ëndërr që ai e kishte pare një natë më herët. Një përshkrim dramatik e të tmerrshëm e kemi te personazhi Knjaz Nikolla te kënga Lugati, kur atij në mesnatë i hyn në dhomë Lugati-Mehmet Ali Pasha, i vdekur. Personazhet autorialepoashtu janë të shumtë, por si më të rëndësishëm që ndikojnë në rrjedhën dhe vazhdimin e ngjarjes janë Tringa, Patër Gjoni, Bec Patani e Rrushman Hasani. Por prej të gjithve, figura e Tringës paraqitet me të gjitha tiparet, vyrtytet e bukurinë e një vajze shqiptare. Ajo mbas luhatjeve të mbrendshme; frikës, dyzimit të mendimeve, manifeston karakterin e heroines. Në Lahutë përveç personazheve shqiptarë është edhe një numër i madh i personazheve të taborrit tjetër si atyre malazez, serb, e edhe më gjerë si Cari i Moskovit dhe personazhe nga ana e turqëve. Ndërsa, nëse bëjmë ndarjen klasike në heronj pozitiv e negativ do të vrejmë se shqiptarët që luftojnë për lirinë e tyre janë personazhe pozitive, kurse ata të palës kundërshtuese, si zaptues, personazhe negative. Derisa shqyrtojmë karakterin e personazheve shqiptarë që përafërsisht është i njëjtë, por që kanë veçoritë dhe veçantitë e heroizmit shqiptar, duhet të merremi edhe me personazhet e taborrit kundërshtar, që nga studiuesit e Lahutës deri më tash, janë parë vetëm si një sfond dekorimi. Këta personazhe janë poashtu elemente funksionale pa të cilët kjo vepër nuk do ta kishte madhështinë dhe funksionin si në rrafshin letrar artistik, ashtu edhe në rrafshet e tjera. Këtyre personazheve, vetë autori u jep peshë edhe funksion me rëndësi në vepër, duke i vendosur në pesë këngët e para të saj, ngase është nisur nga aksioma “shkak-pasojë”. Pra, nuk janë trimat dhe heronjtë shqiptarë, po kundërshtarët e tyre, si Knjazi i Cetinës e Cari i Moskovit, dy personazhe të realizuara artistikisht në shkallën më të përsosur, dhe autori perms tyre i dha një pasqyrë besnike, jo vetëm lexuesit shqiptar të kohës, por edhe atij evropjan për rrezikun e idesë së pansllavizmit që bota e provoi gjatë gjithë shekullit pas botimit të veprës së Fishtës. Prej personazheve mitologjike jashtëzakonisht funksionojnë mirë Dragojt, Zanat, Orët, e të tjerë. Dragojt janë njerëz të rëndomt ashtu si Marash Uci, Xhemë Sadria, Rrustem Uka, Gjetë Gega etj, të cilët te kënga Kulshedra marrin tiparet e elementet e herojnve të këngëve kreshnike, që ngriten në qiell duke fluturuar. Po ashtu edhe Zanat e Orët kanë tipare fantastike, janë aq të shpejta sa hap e mbyllë qerpikun e synit. Bota e mbrendshme e Zanës së Madhe te tufa e këngëve për Tringën portretizohet në të gjitha konturat njerëzore si, dhembja, vajtimi, mllefi, e dëshpërimi ndaj jetës.

Zana -Figure e besimeve popullore shqiptare, qe perfytyrohet si vajze shume e bukur dhe luftarake, e cila jetonte ne male e pyje, u ndihmonte trimave, por kishte fuqi edhe te ndeshkonte duke shituar(shkelur). * E njohur per ne eshte Zana e Vizitorit, qe eshte gjithashtu kenge e Lahutes se Malcis. Kjo thirret nga Fishta(populli) edhe Zana e Madhe, E Bukra e Dheut, Motra, E Mira, etj. Eshte e njohur per vajin qe i ben Tringes se vdekur. Ai zgjodhi tetërrokëshin dhe, për të kënduar së bashku me të në Lahutë të Malcis, thirri një Zanë, që ne e kemi quajtur konvencionalisht Zana e Frymëzimit. Do të kishte mjaftuar ajo figurë mitologjike, e pranishme në të gjithë episodet e veprës, për të dëshmuar ngjizjen mitologjike të Lahutës së Malcis. Por jo vetëm kaq. Figura e Zanës së Frymëzimit na sugjeron të dallojmë origjinalitetin epik të Fishtës, lirizmin në Lahutë të Malcis, ironinë dhe, veçanërisht, lehtësinë e rrëshqitjes së poetit nga realja tek jorealja e anasjelltas, gjëra që përbëjnë përgjithësisht magjinë e verbit fishtjan. Por Fishta nuk u mjaftua vetëm me krijimin e Zanës së Frymëzimit

Ora -Figure e besimeve popullore shqiptare, qe perfytyrohet si grua, vajze a femije ose si gjarper dhe qe u ndihmon e u sjell fat njerezve te mire, ndersa te keqinjte i ndeshkon. * Ora ishte me pak fuqiplote se Zana, por me zemermire. Ja disa emra Oresh:Jerja, Gilja, Talja, Culina, Bekja, Donja, Narja, Dalina, Fatalja, Razja, Nazja, Loshja, Minja, Ballehana, Shtatzarania, Shtrumorja, Vathorja, Lorja, se dhe Dardhamoskadelja, shoqja e ngushte e Tringes, personazhit te madh te Lahutes se Malcis’. Si edhe: Ora e Madhe e bjeshkes se Trojanit(mal), Ora e Dormitorit, shoqe te Ores se Trojanit si: Bjeshka, Dajkja, Vacja, Bora, Thrakja, Dikja e Lalia.

Shtriga -Figure e besimeve popullore, qe perfytyrohet si nje plake e keqe, shume e shemtuar, e cila ha njerez te gjalle dhe merret me magji per te bere te keqija. *Jane te njohure dy shtrigat shqiptare, Suta dhe Pasuta, qe, hipur mbi dy breshka uji, fluturuan dhe i erdhen ne ndihme rastesisht Zanes se Vizitorit teksa luftonte kunder Ores(malazeze) se Dormitorit, personazhe te Lahutes. Kuçedra -Figure e perrallave popullore shqiptare qe perfytyrohej si gjarper shume i madh e me dy deri ne trembedhjete koke, i cili hante njerez dhe bente deme e te keqija. Eshte e njohur te Lahuta e Malcis’, ne kengen me te njejtin titull.

Lugati -Figure e perrallave popullore shqiptare, qe perfytyrohej si njeri, i cili ne ngjallje te tij eshte shume i keq dhe pas vdekjes ngrihet naten nga varri dhe tremb njerezit.

Dragoi -Figure e perrallave popullore shqiptare qe perfytyrohet si njeri shume i fuqishem, i cili, luftonte trimerisht me kuçedren.Per dragojte flet Fishta ne Vepren e paperseritshme “Lahuta e Malcis'”, te Kenga “Kulshedra”.

Vlerat artistike të veprës Te Lahuta e Malcis, çaste të rëndësishme të historisë shqiptare bëhen boshte qendrore, përreth te cilave ndërtohet ngjarja, duke bërë kështu që realiteti i trilluar dhe ai historik të gërshetohen. Me gjithe karakterin historik, vepra e Fishtës nuk është manual historie. Fishta e nderton poemën e tij epike duke u mbështetur thellësisht në modelin e poezisë popullore, të poemës epike, historike dhe legjendare. Në veprën e Fishtës derdhet gjithë bujaria e dokeve tona kreshnike, guximi e dëshpërimi i një populli që fati e historia e ka dënuar me vuajtje. Vargjet e eposit fishtian, me tetërrokëshin e poezisë popullore, i këndojnë heroizmit për t'i bërë heronjtë të pavdekshëm, por, nga ana tjetër, nuk mungon dhe lirizmi e patosi romantik. Lahuta e Malcis është vepër epike, me ndërtim të brendshëm dramatik, ku spikasin veprimet, dialogu, përshkrimi i shkurtër dhe gjuha që ka shenjat e emocionalitetit të folësit, të afrueshme me karakterin e personazheve. Fjalori i Fishtës, me arkaizma, me fjalë kompozita, shpesh të ndërtuara prej tij sipas gjedheve burimore, arrin të krijojë jo vetëm figura pamore, por edhe dëgjimore. Gjuha e Fishtës është e pasur me frazeologji popullore dhe përftesa të larmishme artistike origjinale. Rima e larmishme është një ndër dukuritë më thelbësore të poemës. Ritmet, gjithashtu, janë shumëtrajtëshe. Dialogët e shpejtë, entencat filozofike, përbetimet, lutjet, urimet, mallkimet, sharjet e ashpra, pasthirrmat, pyetjet retorike, krijojnë larmi ritmesh, larmi gjendjesh shpirtërore te lexuesi.

VLERESIME PER LAHUTEN E MALCIS DHE PER FISHTEN Eqrem Çabej: "...Fishta zë fill me njësinë e vogël të fisit për të mbaruar te njësia më e madhe e kombit, ia fillon me bariun e moçëm Marash Ucin dhe mbërrin te Abdyl Frashëri Lidhjen e Prizrenit. Duket qartas përpjekja e tij të zgjerojë dalëngadalë botën në një brendi më fort nacionale, të ngrejë kështu veprën në sferën kombëtare. Kështu vepra e tij ka marrë karakterin e një eposi kombëtar...duke qenë njëkohësisht në një farë kuptimi edhe një epos ballkanik. Një dritë jete homerike shkëlqen mbi veprën e tij: si në dukje të zanav që u përngjajnë Dianës e Atenës..." Katër vjet para se të vdiste Fishta, Çabej jep këtë gjykim: "Gjergj Fishta është bërë, sidomos në Lahutën e malcis, përfaqësuesi më i parë i literaturës së sotme shqiptare".

Lasgush Poradeci: "Shkëmb i tokës dhe shkëmb i shpirtit shqiptar, ky është si të thesha "monopoliteti" gjenetik i artit të Fishtës, kështu do t'i thesha me dy krahasime paralele gjithë poezisë që na ka falur ky vigan i kombit.."

Kostaq Cipo: "Tetërrokëshi i ngadalshëm e vrap e vrap, si e lyp zjarri i zemrës, asht i premë për poemë epike. Me këtë ritëm janë pre ngjetmi e pashoq fishtian, thërrmënitë e forta, uratate mallkimet..."

Sterjo Spasse: "Lahuta e at Fishtës shfaq ndjesitë më të thella dhe karakteristikat më të kristalizuara që i ruajti raca shqiptare përmes shekujve plot shtrëngata... Shqipëria e tërë përfshihet e dehur nën vargjet e kësaj Lahute, e cila bëhet pronë kombëtare, mish e gjak, ndjenjë e mendim i përbashkët".

Ernest Koliqi: "Tue lexue Lahutën e tij, (të Fishtës - Xh.Z.) përplot me teprica kangësh rapsodike të pa emën, të duket se je tu e vështrue popullin shqiptar kah i këndon vedvetit, me fjalët e Fishtës, ma të kulluetën kangë, e cila shpërthen nga një gjak misterioz, që rrjedh në zemrën e tij ilire"

Faik Konica: "Atë Fishta është marrë me secilën gjini letrare dhe në të gjitha ka qenë i suksesshëm. Mirëpo, jashtë Shqipërisë ai është i njohur vetëm si autor i Lahutës së malcis një epope pastorale e kalorësiake, përkthimi gjerman i së cilës, i botuar në Lajbcig para disa vitesh, të lë një përshtypje të dobët, meqë nuk ka qenë e mundur të përkthehet muzika e ritmit të Fishtës dhe koloriti i tij verbal". Viktor Volaj (1910-1995): "Shqiptari nuk ka nevojë t'i krijojë vetes një histori për me afirmua. Bota e Lahutës së malcis asht shfaqja më e sigurt e shpirtit të tij heroik e fisnik".