User:Language Committee/sandbox

Լեզվի կոմիտեն Հայաստանի Հանրապետության կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությանը ենթակա պետական մարմին է, որը մասնակցում է լեզվի բնագավառում քաղաքականության մշակամանը, ապահովում է այդ քաղաքականության իրականացումը։

Լեզվի կոմիտեն (նախկինում՝ ՀՀ Կառավարությանն առընթեր լեզվի պետական տեսչություն) ստեղծվել է 1993 թվականի հոկտեմբերի 19-ին  ՀՀ Կառավարության հմ. 531 որոշմամբ։

2002 թվականին ՀՀ Լեզվի պետական տեսչությունը վերակազմակերպվել է և ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կազմում դարձել առանձնացված ստորաբաժանում։

2018 թվականին «Պետական կառավարման համակարգի մարմինների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն` Lեզվի տեսչությունը դարձել է Lեզվի կոմիտե և այժմ ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության կազմում գործում է այդ կարգավիճակով։

Կոմիտեն ունի երկու բաժին՝ Լեզվական վերահսկողության և Վարչական իրավախախտումների։ 2018 թվականից Լեզվի կոմիտեի նախագահը լեզվաբան, հայերենագետ, բ․գ․թ․ Դավիթ Գյուրջինյանն է։

Առայսօր կոմիտեն (տեսչությունը) եղել է հանրապետության լեզվական քաղաքականությունը մշակող և իրականացնող մարմինը։

Պատմություն
Արամ թագավորը (մ.թ.ա. 9-րդ դար), գիտակցելով, որ պետության համար չափազանց կարևոր էր երկրի բնակչության լեզվական միասնությունը, հրամայում է հայերեն սովորել Հայաստանի կազմի մեջ մտցված ծայրագավառների բնակիչներին։

Մեսրոպ Մաշտոցի հանճարեղ գյուտով (5-րդ դար) հայերենի այբուբենի ստեղծումը ևս պետական քաղաքականության մեծագույն ձեռքբերումն էր: Հայկական պետականության պայմաններում հայերենը պետական լեզվի գործառույթներով է օժտված եղել: Կիլիկյան հայկական թագավորության (12-14-րդ դարեր) շրջանում ևս հայերենը պետական լեզվի կարգավիճակ ուներ: Հայոց լեզուն հայերին կապող կարևորագույն միջոցն է եղել միշտ և այդ գործառույթն ունի նաև այսօր:

Նորագույն պատմության մեջ հայկական պետական լեզվաքաղաքականության սկզբնավորումը պիտի համարել առաջին հանրապետության կարճատև շրջանը (1918-1920): Այս պատմափուլի ամենանշանակալից իրադարձություններից մեկը հայերենին պետական լեզվի կարգավիճակ շնորհելն էր: Հենց այս փաստն է լեզվական քաղաքականության առկայության ամենանկատելի հիմքը:

Հայաստանի պետական մարմիններում անկախության սկզբնական շրջանում գործավարության լեզուն գրեթե համատարած ռուսերենն էր, պաշտոնյաների և զինվորականների զգալի մասը հայերեն չգիտեր կամ ուղղակի չէր ուզում գրել կամ խոսել երկրի լեզվով: Հայաստանյան մամուլը 1918-1920 թթ. հաճախ է անդրադարձել հայերենի կիրառության խնդիրներին, դրանց անդրադարձներ են եղել Հայաստանի խորհրդարանի և կառավարության նիստերի ընթացքում: Պատմական նշանակալից իրադարձություն էր խորհրդարանի 52-րդ նիստում հայերենը պետական լեզու հայտարարելը 1919 թ. դեկտեմբերի 24-ին: Լեզվի մասին օրենքը հրապարակվել է դեկտեմբերի 26-ին:

Հայերենը պարտադիր էր դառնում պետական ու հասարակական հաստատություններում ու բանակում: Հիմնարկությունները պարտավոր էին վեց ամսվա ընթացքում միջոցներ ձեռնարկել հայերենը պետական գործավարության պաշտոնական լեզու դարձնելու ուղղությամբ: Այլ լեզուների գործածությունը պիտի սահմանվեր հատուկ օրենքով:

Խորհրդային 1920-1991 շրջանում ևս հայերենը պետական լեզվի կարգավիճակ է ունեցել: Այդ փաստն ամրագրված էր հանրապետության 1922, 1936, 1978 թվականների Սահմանադրության մեջ, սակայն լեզվական հարցերը կարգավորված չեն եղել առանձին օրենքով: Հայաստանն ինքնուրույն լեզվական քաղաքականություն չէր վարում, բայցև լիովին զրկված չէր այդ հնարավորությունից. լեզվին առնչվող յուրաքանչյուր քայլ լեզվաքաղաքական բնույթ ուներ:

1991 թ․ անկախացած Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր բարձրագույն մարմինը՝ Գերագույն խորհուրդը, «Լեզվի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքն ընդունել է 1993 թ. մարտի 30-ին։    Այս հոդվածում ներկայացված են ՀՀ լեզվական քաղաքականության հիմնական դրույթները՝ «Հայաստանի Հանրապետության պետական լեզուն հայերենն է, որը սպասարկում է հանրապետության կյանքի բոլոր ոլորտները», «Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական լեզուն գրական հայերենն է», «Հայաստանի Հանրապետությունն աջակցում է իր սահմաններից դուրս բնակվող հայերի շրջանում հայոց լեզվի պահպանմանը և տարածմանը», «Հայաստանի Հանրապետությունն իր տարածքում երաշխավորում է ազգային փոքրամասնությունների լեզուների ազատ գործածությունը» և այլն:

Բաժիններ
Լեզվական վերահսկողության բաժինը ապահովում է  հայերեն հատուկ անունների, աշխարհագրական անունների՝ օտար լեզուներով և օտար անունների՝ հայերեն տառադարձման և ուղղախոսության կանոնարկման աշխատանքների իրականացումը, կատարում է լեզվական փորձաքննություն, լեզվաքարոզչություն (լեզվական քաղաքականությանը վերաբերող հարցերին նվիրված համաժողովների, հանդիպումների, խորհրդակցությունների, մամուլի ասուլիսների կազմակերպում, հանրային ցանցերում Լեզվի կոմիտեի ներկայություն, հանրության հետ կապեր), աջակցում է ազգային փոքրամասնություններին` իրացնելու իրենց լեզվական իրավունքներն ու կատարելու պարտականությունները, հայերենը կանոնարկող բառարանների, տեղեկատուների ու ձեռնարկների ստեղծման և հրատարակման աշխատանքներին, իրականացնում է ՀՀ օրենսդրությամբ իրեն վերապահված այլ գործառույթներ (հղում)։

Վարչական իրավախախտումների բաժինը վերահսկում է պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից պետական լեզվական քաղաքականության իրականացումը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող կրթական և ուսումնական համակարգերում դասավանդման և դաստիարակության լեզուն գրական հայերենը լինելու պահանջի կատարումը,  համագումարներում, նստաշրջաններում, ժողովներում, գիտաժողովներում, հրապարակային ատենախոսությունների և պաշտոնական ու հանրային միջոցառումների, հեռուստառադիոհաղորդումների ժամանակ ոչ հայերեն ելույթների զուգահեռ հայերեն թարգմանությունը ապահովելու պահանջի կատարումը,  Հայաստանի Հանրապետության պետական մարմինների, ձեռնարկությունների, հիմնարկների և կազմակերպությունների գործավարությունը գրական հայերենով կատարելու պահանջի կատարումը, գովազդի բոլոր միջոցները հայերեն ձևավորելու պահանջի կատարումը և իրականացնում է ՀՀ օրենսդրությամբ իրեն վերապահված այլ գործառույթներ (հղում):