User:Lp yakthungba

सुन्दर अल्पभाषी

लालसोर सेन्दाङको संक्षिप्त जिबनी

बुबा बागदल सेन्दाङ र आमा फिपरानी लिम्बूको कोख बाट  वि.स.१९०० साल माघ २ गते लालसोर सेन्दाङको जन्म अठराई छेन्ताङ फूलबरीमा हाल (अठराई त्रिवेणी गाउ पालिका वाड न २ फूलबारी ) भएको थियो ।

वाल्यावस्था देखिनै जिज्ञासु स्वभाबका लालसोर आफ्ना पिताबाट धरै ज्ञानगुणका कुराहरु सिक्ने मौका पाए ।उनका बुबा धर्मात्मा भएका कारण १४/१५ वर्षको उमेरमा नै उनि लिम्बू भाषा, लिपि र सस्कृति बारे ज्ञाता बनिसकेको थिए । त्यसबेला नेपालमा निरंकुश जहानिया राणाशासनको निरंकुशताले  गर्दा लिम्बु भाषा लिपिको अध्यन गर्न पूर्ण प्रतिबन्ध थियो । आफुले जानेको सिकेको भाषा प्रचार प्रचार गर्न ऊनी भेष बदलेर कहिले सिस्नो (भाङरा)को कपडा  लगाएर साधु भेषमा लिम्बू बस्ती  भाषा लिपिको प्रचार गर्थे । भाङरा को कपडा लगाउने हूनाले ’भाङ्गग्रे साधु’’ वा ‘’नाङ्गे साधु’’ नामले परिचित सेन्दाङले साथमा खुकुरी भिर्न कहिल्यै छाड्दैनथ्यो । भेष भुषा र चाल चलनमा पुरै साधु सन्त भएर पनि आफ्नो भाषा,लिपिपको प्रचार प्रसार गर्दा पनी राणा हरुको संकाको दायरा पर्दै गएको ले प्रचार प्रचारमा  कठिन हुदै गयो । त्यसैले लुकि छिपी बिभिन्न ओडारमा आफ्ना चेला भुलाहरुलाई शिक्षा दिक्षा दिने कार्य गर्दथे । वि.स.१९७३ सालमा उनले किरात लिपि र भाषा तयार पारेको २० पृष्ठको पाण्डुलिपि ‘’सिवाखाहुन’’ अप्रकाशित पुस्तक लेखेका थिए भनिन्छ । तर उक्त पुस्तक सम्बन्धी लेख बारे  बाहिर आएको छैन  ।  साथै अन्य थप पुस्तकहरू पनि रहेको विश्वास गरिएको छ । लालसोर सेन्दाङको भाषा लिपि मोहको  कार्यले राणाहरुको नजरमा पर्दै गए ।  भाषा लिपि मोहका कारण उनि लिम्बुवानबाट प्रचार प्रचार गर्दै  र राणाहरू बाट छलिंनको निम्न भारतको सिक्किम तीर पलायन भए । सिरिजंघा थेबेको अधूरा काम लाई थप मलजल गर्ने व्याक्ति बनिसकेको थिए । अर्कोतिर अवतारी पिताको मृत्यु सस्कारमा ‘’राजकीय सम्मान गरेको’’ आरोपले उनलाई राणाहरुबाट बच्न झनै गाह्रो भएको कारण  आफ्नो  चेला भुला र सम्पूर्ण दस्तावेजहरु लिएर लिपि भाषा प्रचार गर्दै सिक्किम तर्फ लागे उता पश्चिम सिक्किमको ‘’दरम्देन’’भन्ने ठाउमा सानो कुटी बनाएर आफ्नो कार्यलाई निरन्तरता दीईरहे । सोही समयमा कालिम्पोङको ईमानसिङ चेम्जोङले भेटेर उनलाई  इतिहास भाषा लिपि बारे बुझ्ने मौका पाए साथै सुवेदार बाजबिर थलङ, जसहाङ मादेन खेवाहरूको प्रभावले ईमान सि चेमजोङ शिक्षकबाट लिम्बू लिपि, भाषा–साहित्य र इतिहासको अध्येता बनेको देखिन्छ । यसरि आजीवन भाषा,लिपि प्रचारक बनेको सेन्दाङ जीवनको अन्तिम घडीमा आफ्नो छोरीको घर ‘’आसाम’’मा ८६ वर्षको उमेरमा उनको उनको निधन भयो ।

उनी ‘’सिरिजङगा सीङथेबे’’र ईतिहासकार ‘’ईमानसिङ चेम्जोङको’’ बिचमा पुलको रुपमा काम गरेको पाइन्छ ।जसले गर्दा  आदि कबी भानुभक्त लाई आदि कबी बनाऊनुमा मोतीराम भट्टको जती भूमिका छ त्यती नै सिरीजंघा सि थेबे लाई चिनाउन लालस्वोर सेन्दाङ को भूमिका महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ ।जसको योगदानले आज  भाषा,लिपि ,साहित्य र सस्कृति जस्ता महान सम्पतिहरु लोप हुन बाट बचेको छ ।  त्यसैले उनको योगदान स्वरूप मोरङमा शालिक बनिरहेको छ ।उनको योगदान सदा सर्वदा चम्किरहने एक उज्वल नक्षत्रको रुपमा चाम्किरहने छ ।

लालसोर सेन्दाङका केही अनौठागुणहरू

-थरको सट्टा "किराँत" मात्रै लेख्दथे । कतै कतै ‘सेन’ मात्रै लेख्ने गरेको उनले लेखेको शिलालेख र पाण्डुलिपि कागजहरुमा भेटिन्छ ।

- उनी खालिहात बस्दैन थिए लेख्ने पढ्ने गर्थे ।बाटो हिडदा नी नाम्लो जस्ता घरेलु प्रयोजनका  बुन्ने गर्दथे । गाउँमा घुम्दा बुनेका त्यस्ता वस्तुहरु गाउँलेहरुलाई बाड्ने गर्दथे ।

- लालसोर एकदम दानी थिए भनिनन्चैछ ।एक पटक चैनपुर बाट माटोको भाडाहरुकिनी घर फर्कदै थिए, कति राम्रा भाडाहरु भन्ने बाटामा हिड्ने मानिसहरूलाई एक-एक भाडा दिदै घर आईपुग्दा एउटा सानो फुजिक मात्रै रहेको थियोे । किन सबै अरुलाई बाडेको भन्दा उनले यसो भने लोभ गर्नु हुदैन लोभीलाई दिनुपर्छ त्यो मात्रै एक धर्म हो । माग्नेलाई दिईएन भने उस्ले चोर्न थल्छ । कति राम्रो भन्नु नै उस्मा लोभ जन्मनु हो । यसबाट पछि ठुल-ठुला घटनाहरु घट्न जान्छ ।

-लालस्वोर संग तन्त्रिक शक्ति नि थियो भनिन्छ । तान्त्रिक शक्तीको कारण नदि तर्ने जोडी विजोडी अंक कोरेर अंक बाट भविष्यवाणी गर्दथे ।धर्ममा बिस्वास गर्थे ।

सन्दर्भ सामग्री:-

- लालस्वोर सेन्दाङको जीवनी (रण बहादूर मेन्याङबो) -सोधूङ सेन्दाङ वंशवाली -इतिहासकार नरेन्द्र सेन्दाङ संगको कुरकानीमा आधारीत