User:Ma Prem Turiya/sandbox

ХӨГЖМИЙН ЗОХИОЛЧ С.БААТАРСҮХИЙН ТАНИЛЦУУЛГА Монголын анхны поп-рок гитар хөгжимчин, хөгжмийн зохиолч С.Баатарсүх нь 1948 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Бага наснаасаа гитар хөгжмийг бие даан сурч улмаар 1982 онд ОХУ-ын Уралын Хөгжмийн Дээд Сургуулийг хөгжмийн зохиолч мэргэжлээр дүүргэж “Арван хоёр баяр” кантат (магтуу), 1 дүгээр симфониороо дипломоо онц дүнтэй хамгаалсан юм.

Авъяас: •	Ая зохиох •	Импривизаци хийх – З.Хангал “Өвлийн үдэш” дууны аяыг импривизаци хийн найруулаад “Өглөөний наран” хэмээх гитарын гоцлол болгож тоглосон. •	Аранжировка хийх •	Хамтлагийн урын санд зориулж бүтээл туурвих: гитарын гоцлол, дуу - шүлгэнд ая хийх, чимэг хөгжим, найруулж тоглох, найруулж баяжуулах •	Урлагийн үзлэгт хамт олныг удирдан оролцох, удирдах, найруулах, ахмадуудын өгсөн үүрэг даалгаврыг гүйцэтгэх ур чадвар сайн, сэтгэх чавдар, чамин тансаг болгох •	Байгуулсан хамтлаг нь уралдаан тэмцээнд байр эзэлдэг •	Үлдвэр албан газруудаар явж тоглот хийдэг •	Олон уран бүтээлчидтэй ажиллах дадал суусан Тэрээр 1966 Монголын хамгийн анхны “МУИС-ийн цахилгаан гитарын чуулга” поп-рок хамтлаг байгуулж анхны уран бүтээлээ туурвисан юм. Түүний анхны уран бүтээл нь гитар хөгжимд зориулсан аялгуу – гитарын гоцлол, бидний сайн мэдэх “Нүдэн нуур” дууны ая байсан юм. Тэрээр гитар, бөмбөр зэрэг хөгжмийн зэмсгийг маш сайн эзэмшсэний зэрэгцээ дууны аяыг ч гитарын гоцлол болгон хүний сэтгэлд нийцүүлэн найруулж хүнд хүртэл тоглож гитар хөгжим дээр өөрийн зохиосон аялгуу, ардын болон зохиолын дууны аялгуунд импривизация хийж найруулан тоглох өвөрмөц авъяас түүнд заяасныг манай урлаг соёлын зүтгэлтнүүд олж харан 1969 оноос БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн “Бигбэнд оркестр”-т гитар хөгжимчнөөр урьж ажиллуулснаар түүний гитар хөгжимд зориулсан алдартай “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлол төржээ. Энэхүү аялгууг анх МРЗРУХ-ны хөгжмийн редакцийн ерөнхий редактор МУУГЗ Т.Чимиддорж агсан анх сонсч ноотлон, манай нэрт урлаг судлаач МУСГЗ Ж.Бадраа агсан “Цэнхэр залаа” хэмээн нэр хайрласнаар, хоёр хоногийн дараа Радиогийн бичлэгт орж, удалгүй МҮОНР-ийн цаг агаарын мэдээний фон болгон явуулах шийдвэр гарч радиогоор эгшиглэж эхэлжээ. Урам зориг орсон залуугаас удалгүй “Долоон Бурхан”, “Сансрын хүлэг”, “Торгон утас” зэрэг гитарын гоцлол - дан хөгжмийн бүтээлүүд, “Нүдэн нуур”, “Цэцгэн зүйрлэл”, “Сургууль минь баяртай” зэрэг анхны дууны аялгуунууд нь шил шилээ даран төржээ. 1969 оны 9 сард болсон “Мэдээлэл Радио Зурагт Радиогийн дэргэдэх цахилгаан хөгжмийн чуулга”-ын нээлтийн тоглолт дээр түүний “Цэнхэр залаа”, “Долоон бурхан”, “Сансрын хүлэг”, “Торгон утас” гитарын гоцлолууд, “Нүдэн нуур”, “Цэцгэн зүйрлэл”, “Сургууль минь баяртай” зэрэг дуунууд нь тоглогдож олны хүртээл болжээ. Тэрээр өөрийн уран бүтээлийг тоглолтон дээр гитар хөгжмөөр гоцлон тоглодог онцлогтой. МРЗРУХ-ны цахилгаан хөгжмийн хамтлаг тэр цаг үед 7 хоногт гурван удаа тоглолт хийхэд “Цэнхэр залаа” гитарын гоцлолыг нэг тоглолтон дээр гэхэд багадаа гурван удаа дахиулдаг байсан нь бараг л тогтсон заншил мэт болсон байжээ. Монгол Улсын Төрийн Дууллын аяыг бичилцсэн Л.Мөрдорж “Цэнхэр залаа” аялгууг сонсоод “Хөгжим ингэж хүнд хүрч дуу шиг аялагдах нь тун ховор байдаг юм, Б.Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-аас өөр ингэж хүнд хүрсэн дан хөгжим одоогоор байхгүй байгаа, чамд баяр хүргэе” гэж өөрийн биеэр хүрч ирэн урам хайрлажээ. С.Баатарсүх МРЗР-ийн Улсын Хорооны дэргэдэх “Цахилгаан хөгжмийн чуулга”-д хөгжимчин, уран бүтээлчээр ажиллаж байхдаа 1970 онд Соёлын Яамны Сайдын тушаалаар Соёлын Яамны дэргэдэх УАДБЧ дээр “Цахилгаан хөгжмийн чуулга” байгуулах болжээ. Бэлтгэл ажил нь хөгжим хэрэгсэлтэй болох, хөгжимчдөө бэлтгэх, мөн урын сангийн асуудал байлаа. Соёлын сайд нь хөөцөлдөж байгаад Япон улсын Ямайха фирмийн цахилгаан хөгжимтэй болгоод УАДБЧ-ын ятга хөгжимчин дөрвөн залууд гитар хөгжим тоглохыг зааж сургахаар томилогдсон тул үндсэн үүрэгт ажлын хажуугаар авъяаслаг дөрвөн ятгачин залуутай хамтран ажиллаж “Соёл”Эрдэнэ” чуулгыг байгуулахад өөрийн авъяас чадвар хүч хөдөлмөрийг харамгүй зориулсан билээ. Ятга хөгжмийг гаргуун сайн тоглодог Б.Наранбаатар С.Баатарсүхийн “Цэнхэр залаа” аялгууг эх оранжировка дээр нь соло гитараар гоцлож тоглох хэсгийг ятга хөгжмөөр гоцлож тоглох санал тавьж ийн тоглосноор “Соёл-эрдэнэ” чуулгын урын сангиийн хамгийн анхны уран бүтээл болох мөн түүнчлэн 1973 онд ХБНГУ-д болсон ДЗО-ны Х их наадмаас тус чуулгын “Алтан медаль” хүртсэн, хамтлагийн “нэрийн хуудас” болсон алдарт анх МРЗРУХ-ны дэргэдэх цахилгаан хөгжмийн чуулгатай хамтран “Цэнхэр залаа” ятгын гоцлол төрсөн түүхтэй.

Энэ нь урлаг судлаач Ж.Бадраа агсны хүсэн хүлээж байсан “үндэсний хэв төрхтэй орчин үеийн шинэлэг поп бүтээл”-ийн өнгө төрх улам бүр тодорсноор зогсохгүй улмаар ДЗО-ны Х их наадамд цахилгаан хөгжмийн хамтлаг илгээх “Соёл-эрдэнэ” чуулга 1973 онд ХБНГУ-д болсон “Соёл-Эрдэнэ” чуулгыг “Цэнхэр залаа” ятгын гоцлолоор оролцохыг баталж өгч байжээ. Энэ алтан медаль хүртсэн нь монгол улсын түүхэнд цахилгаан хөгжмийн чуулга хилийн чанадаас авчирсан анхны алтан медаль болсон түүхэн үйл явдал болж тэмдэглэгдэн үлджээ. Мөн МУУГЗ Мяасүрэн нэгэнтээ “Цэнхэр залаа” бол Баатарсүхийг “нээсэн” уран бүтээл гэж боддог. Би энэ аялгууг Б.Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд”-тай зүйрлэдэг юм. Энэ аялгуу богинохон атлаа зохиомж, аялгуу, тоглолт хамсраа зэрэг нь зохирсон сайхан бүтээл гэж хэлжээ. байгуулагдсан бөгөөд тэдний хамтын ажиллагааны үр дүнд түүний зохиосон “Цэнхэр залаа” аялгууг “Соёл-Эрдэнэ” чуулга ятгаар гоцлон тоглосон нь нэн шинэ содон бүтээл болсон бөгөөд уг хамтлаг оороо алтан медаль хүртсэн түүхтэй.


 * ХБДС-ийг ятгаар төгссөн дөрвөн залууд гитар хөгжмийг зааж сургахаар томилогдон ажиллаж, мөн өөрийн зохиосон гитарын гоцлол “Цэнхэр залаа”, “Долоон Бурхан”, “Сансрын хүлэг”, “Торгон утас” зэрэг гитарын гоцлолуудыг зааж сургахаар томилогдон ажиллаж байжээ.
 * 1972 онд Улсын Филармонийн “Баян Монгол” чуулга, 1974 онд оюутны “Найрамдал” хамтлаг, 1987 онд Монголын Залуучуудын Төвийн дэргэд анхны “Эстрад Дуу Бүжгийн Чуулга” зэргийг байгуулалцаж, хамтлаг чуулгын урын санг байгуулахад