User:Malgorzata Szatraj/sandbox

Nieświadomy umysł

Nieświadomy umysł (lub nieświadome) to szereg automatycznych, nie podlegających introspekcji  procesów umysłowych, które obejmują procesy myślenia, pamięć, afekt i motywację. Termin wymyślił niemiecki filozof romantyczny z XVIII wieku, Friedrich Schelling; Poeta i eseista Samuel Taylor Coleridge wprowadził pojęcie Unconscious mind (the unconscious) do języka angielskiego. Koncepcję nieświadomego rozwinął i spopularyzował później austriacki neurolog i psychoanalityk, Sigmund Freud. Z przeprowadzonych obserwacji wynika, że do zjawisk nieświadomych należą: tłumione uczucia, czynności automatyczne, podświadome reakcje, myśli, nawyki, odruchy bezwarunkowe oraz prawdopodobnie kompleksy, skrywane fobie i pragnienia. Według teorii psychoanalizy nieświadome procesy manifestują się pod postacią snów (w symbolicznej postaci), przejęzyczeń oraz żartów. W rozumieniu tym nieświadomy umysł jest: 1.źródłem snów i myśli intuicyjnych (tj. powstałych bez wyraźnej przyczyny); 2.swoistą „przechowalnią”stłumionych wspomnień, które można na nowo przywołać po upływie pewnej ilości czasu; oraz 3. umiejscowieniem wiedzy ukrytej.

Uznaje się, że na świadomość wpływają inne obszary umysłu odpowiadające za: odruchowość (związaną z nawykami), intuicję oraz niezorientowanie. Pojęcia związane z półświadomością to: czuwanie, pamięć niedeklaratywna (ukryta), percepcja podprogowa, trans, hipnagogia oraz hipnoza. Sen, lunatykowanie, posiadanie snów, majaczenie i śpiączka świadczą o zachodzeniu procesów samoistnych; same w sobie nie stanowią one nieświadomego umysłu, lecz przejawy jego istnienia.

HISTORIA

Próba nazwania tego co nieświadome lub celowo wyparte ze świadomości jest od tysiącleci przedmiotem rozważań i wzajemnych inspiracji. Źródło myśli znajdujące się poza ludzką świadomością to koncepcja odzwierciedlana przez starożytne idee boskiego natchnienia, pokusy oraz motywów i działań jako zdominowanych przez wolę bogów. Starożytność to również okres rozpowszechniania się w wielu kulturach idei nieświadomych procesów umysłowych. Nieświadoma część psychiki jest zagadnieniem z zakresu medycyny ajurwedzkiej. Odnoszono się do niej już w świętych księgach hinduizmu (Wedach) powstałych między 2500 a 600 r.p.n.e. Paracelsus w swoim dziele „Von den Krankheiten”(1567r.) jako pierwszy nawiązał do percepcji podświadomej. System stworzonych przez niego metod leczenia jest przez niektórych uważany za początek wspóczesnej psychologii naukowej. Analizę nieświadomego odnajdujemy również w wielu dziełach Williama Shakespeare’a. Poglądy na temat umysłu rozwinęli zachodni filozofowie, m.in. Baruch Spinoza, Gottfried Leibniz, Arthur Schopenhauer, Johann Gottlieb Fichte, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Søren Kierkegaard oraz Friedrich Nietzsche. Ich wkład w rozwinięcie filozofii umysłu dał początek teoriom Freuda. Psycholog Jacques Van Rillaer podkreśla, iż: „To nie Freud odkrył istnienie nieświadomego. W 1980 r., gdy psychoanaliza nie była nikomu znana, w swojej obszernej rozprawie naukowej na temat psychologii William James analizował użycie terminów „nieświadomy” i „podświadomy” przez m.in. Schopenhauera, von Hartmanna, Janeta i Bineta. Historyk psychologii Mark Altschuler zauważył, że: „Prawdopodobnie nie było w XIX wieku psychologa lub psychiatry, który nie tylko wierzył w istnienie nieświadomego, ale wręcz przypisywał mu kluczowe znaczenie.”. NIEŚWIADOME W PSYCHOANALIZIE FREUDA Sigmund Freud i jego następcy rozwinęli koncepcję nieświadomego umysłu, pozostającego ważnym przedmiotem badań psychoanalizy. Freud dokonał podziału umysłu na świadomy (ego) i nieświadomy. Jako części składowe tego drugiego podał id (lub instynkt i popęd) oraz superego (sumienie). Według tej teorii, nieświadome wiąże się z procesami umysłowymi, które jednostka wypiera ze świadomości. Freud zaproponował również wertykalną (lub hierarchiczną) strukturę świadomości, wyróżniając trzy jej poziomy: świadomość, przedświadomość i nieświadomość. Wierzył, że istotne treści psychiczne znajdują się „pod powierzchnią”, czyli w umyśle nieświadomym, niczym zatajony przekaz pochodzący od nieświadomego. Owym treściom przypisywał Freud znaczenie zarówno symboliczne, jak i dosłowne. W języku psychoanalizy nieświadome nie oznacza „wszystkiego, co nie jest świadome”. Poprawnie definiuje się je jako treści celowo tłumione- coś, z czego nie chcemy zdawać sobie sprawy. Freud uważał nieświadome za „przechowalnię” nieakceptowanych społecznie poglądów, traumatycznych wspomnień, pragnień i nieprzyjemnych uczuć, wypieranych z umysłu za pomocą psychicznego mechanizmu represji. Warto podkreślić, iż ukryte treści nie muszą być negatywne. Z punktu widzenia psychoanalizy, nieświadome ujawnia się wyłącznie poprzez określone symptomy. W pewnym sensie świadome ja walczy zatem o to, aby nieświadome, jako jego przeciwnik, pozostało w ukryciu. Nieświadome myśli nie podlegają zwykłej introspekcji. Interpretuje się je za pomocą stosowanych w psychoanalizie technik i metod, takich jak: medytacja, wolne skojarzenia, analiza snów i przejęzyczeń (jedna z „Freudowskich pomyłek”). Psychoanalitycy uważani są za ekspertów w interpretowaniu tajemniczych przesłanek myśli nieświadomych. Freud posłużył się później ideą nieświadomego przy wyjaśnianiu pewnych zachowań neurotycznych. Teorię poddali zasadnicznym zmianom jego następcy, m.in. Carl Jung i Jacques Lacan.

JUNG I NIEŚWIADOMOŚĆ ZBIOROWA

Szwajcarski psychiatra Carl Gustav Jung rozwinął koncepcję nieświadomego umysłu dzieląc go na dwie części: nieświadomość indywidualną i nieświadomość zbiorową. Podobnie jak Freud, Jung uważał nieświadomość indywidualną za rezerwuar treści, które niegdyś świadome, zostały zapomniane lub stłumione. Z kolei świadomość zbiorowa jest najgłębszym obszarem psychiki, miejscem nagromadzenia odziedziczonych struktur psychicznych i archetypicznych doświadczeń. Świadomość zbiorowa jest zatem dziedziczna i zawiera treści, które nie dotyczą jednostek, lecz całego gatunku. Jeśli chodzi o strukturę nieświadomego, Jung odrzucił przekonanie Freuda, jakoby seksualność miała leżeć u podstawy wszelkich nieświadomych myśli.

KONTROWERSJE

Istnienie nieświadomego umysłu zostało podważone. W swojej książce „Psychologia z empirycznego punktu widzenia”(1874 r.) Franz Brentano odrzuca koncepcję nieświadomego, opierając sie na własnych definicjach świadomości i nieświadomości. Jean-Paul Sartre skrytykował rozważania Freuda w swoim dziele „Byt i nicość”, definiując świadomość jako „samoświadomość”. Za błędną uznał też teorię represji. Filozof Thomas Baldwin uważa rozumowanie Sartre’a za wynik błędnej interpretacji teorii freudowskich. Erich Fromm utrzymywał, że: „Pojęcie nieświadomego jest mistyfikacją (choćby nawet użyte dla wygody, czego dopuszczam się pisząc tę pracę). Nie ma czegoś takiego jak nieświadomy umysł; istnieją tylko doznania, z których zdajemy sobie sprawę, oraz takie, z których sprawy sobie nie zdajemy, czyli te, których nie jesteśmy świadomi. Jeśli nienawidzę kogoś, ponieważ się go boję i zdaję sobie sprawę wyłącznie z nienawiści, nie wiedząc o strachu, możemy uznać, że ta nienawiść jest świadoma, a strach nieświadomy- jednak nie tkwi on w tajemniczym miejscu zwanym nieświadomym umysłem”.

Koncepcję nieświadomego skrytykował również John Searle. Zbiór „myśli”, które są z zasady niedostępne dla świadomości i zajmują określony obszar umysłu Searle uznał za koncepcję niespójną. Nie oznacza to jednak, że nie istnieją procesy nieświadome, będące bazą dla sporej części świadomego funkcjonowania. Nielogicznym jest w mniemaniu Searle’a postulowanie istnienia „myśli”, której nie możemy być świadomi (tj. takiej, której nie da się „pomyśleć”). Z definicji „myśl” jest czymś, o czym człowiek „myśli” lub „może pomyśleć”. Nieświadomymi procesami zachodzącymi w mózgu należy zatem nazywać wyłącznie te, które nie są związane z procesem myślenia. Do innych krytyków freudowskiej teorii nieświadomego należą m.in.: David Stannard, Richard Webster, Ethan Watters i Richard Ofshe.

David Holmes przeanalizował efekty sześćdziesięciu lat badań nad freudowską teorią represji. Uznał on, iż nie można udowodnić jej słuszności. Brak dowodów popierających hipotezy Freuda zaowocował narodzinami zupełnie nowych koncepcji mechanizmów nieświadomości. Zaproponowano koncepcje: „nieświadomości poznawczej” (John Kihlstrom), „nieświadomości adaptacyjnej”(Timothy Wilson) oraz „głupiej nieświadomości”( Loftus i Klinger). Ta ostatnia zakłada istnienie procesów automatycznych, nie uwzględnia jednak złożonych mechanizmów represji i symbolicznego powrotu treści stłumionych.

Badacze zajmujący się współczesną psychologią poznawczą usiłują uwolnić koncepcję nieświadomego od założeń freudowskich. Do powszechnego użycia weszły alternatywne terminy, takie jak „utajony” lub „samoczynny”. Podkreśla się stopień, do którego przetwarzanie poznawcze zachodzi poza obszarem świadomości poznawczej, udowadniając, iż rzeczy, których jesteśmy nieświadomi, mają wpływ na inne procesy poznawcze oraz ogólne zachowanie. Z tradycją badań nad nieświadomym wiążą się takie zagadnienia jak: pamięć ukryta (zob. torowanie, postawy utajone) i nieświadome drogi nabywania wiedzy (zob. Lewicki).

NIEŚWIADOMY UMYSŁ WE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ

Badania

Z historycznego punktu widzenia, psychoanaliza była pierwszą dziedziną psychologii, która podjęła temat nieświadomych działań umysłowych. Jednak to współczesna psychologia poznawcza ma na swoim koncie wiedzę i szereg przeprowadzonych badań z zakresu aktywności umysłu, w której świadomość nie bierze udziału. Większość badań nad nieświadomymi procesami przeprowadzono za pomocą dominującego w tradycji naukowej paradygmatu przetwarzania informacji. W przeciwieństwie do tradycji psychoanalizy, opartej na spekulacyjnych, teoretycznych konceptach, takich jak Kompleks Edypa czy Kompleks Elektry, psychologia poznawcza rzadko sięga po teorię, wykorzystując raczej dane pochodzące z doświadczenia. Badania poznawcze dowodzą, że w sposób automatyczny i nieświadomy możemy pozyskać i zarejestrować więcej informacji, niż podczas aktu świadomego myślenia.

Nieświadome przetwarzanie informacji o częstotliwości

Rozległe badania przeprowadzone przez Hashera i Zacksa ukazały, że jednostka rejestruje informację o częstotliwości zdarzeń w sposób automatyczny. Co więcej, osoby doświadczające robią to nieumyślnie, bez względu na otrzymywane wskazówki czy własne cele przetwarzania informacji. Na umiejętność nieświadomego, a zarazem dokładnego określania częstotliwości wydarzeń nie mają wpływu wiek, wykształcenie, poziom inteligencji ani osobowość jednostki. Owa zdolność może zatem stanowić jeden z fundamentalnych czynników warunkujących pozycję człowieka w środowisku oraz, prawdopodobnie, pozyskiwanie wiedzy formalnej i ogólnego doświadczenia.