User:Mariammazhinyan/sandbox

<!-- EDIT BELOW THIS LINE - Բնափայտավոր լիաններ

ԲՆԱՓԱՅՏԱՎՈՐ ԼԻԱՆՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Լիանները ոչ կանգուն, ճկուն ու թույլ ցողուններով բույսեր են, որոնք ընդունակ չեն ինքնուրույն պահպանելու իրենց ուղղահայաց դիրքը և դեպի վեր բարձրանալու համար կարիք ունեն հենարանների: Նրանք իրենց մորֆոլոգիական ու կենսաբանական մի շարք հատկություններով առանձնանում են ծառաթփային ու խոտային կենսաձևերին պատկանող բույսերից և կազմում մի ինքնապիտ կենսաձև` լիաններ: Լիան անվանումը ծագել է ֆրանսերեն ‘’Lien’’ բառից, որը նշանակում է ՙկապել՚: Այս կենսաձևն ընդգրկում է ամենատարբեր կարգաբանական խմբերի մեջ մտնող բույսեր, որոնք ունեն բնափայտավոր ու խոտային ցողուններով բազմաթիվ տերևաթափ և մշտադալար ներկայացուցիչներ: Ուղղաձիգ կանաչապատման բնագավառում գնահատվում են, հատկապես, բնափայտավոր տեսակները, որոնք աչքի են ընկնում իրենց մի շարք առավելություններով և անփոխարինելի առանձնահատկություններով: Այն է. ա) Բուսական աշխարհում լիանները համարվում են ամենաերկար ցողուն ունեցող բույսերը: Նրանց ընձյուղները կարող են հնարավորին չափ երկարել փաթաթվելու, մագլցելու, կառչելու և հենվելու ընդունակության շնորհիվ: Այդ են վկայում արևադարձային և մերձարևադարձային անտառներում աճող լիան-արմավենիները, որոնք մի ծառից մյուսին մագլցելովª հասնում են ընհուպ մինչև 200-300մ երկարության: Բարեխառն գոտում լիանների խոշոր անհատների բարձրությունը հասնում է մինչև 30մ: 	բ) Արագաճ են և աչքի են ընկնում աճման բացառիկ ինտենսիվությամբ: Ճիշտ ագրոտեխնիկական խնամքի դեպքում բարեխառն գոտում նրանք 5-10 ան•ամ ավելի արագ են աճում, քան սովորական ծառաթփատեսակներըª տարեկան տալով 2-4մ միջին աճ: գ) Հայտնի են իրենց երկարակեցությամբ: Ըստ Վ.Պ. Մալեևի, արևմտյան Եվրոպայում կան բաղեղի 500 տարեկան անհատներ, իսկ Կովկասի Սևծովյան ափերին հանդիպում են խաղողի, վիստերիայի, բաղեղի, ցախակեռասի 100-300 տարեկան երկարակյացներ: դ) Զբաղեցնում են հողային փոքր մակերես: Նրանք մեծ տրամագծով սաղարթ չեն առաջացնում և կարող են տեղավորվել այնքան փոքր մակերեսում, որտեղ չեն կարող աճել ու զարգանալ սովորական ծառերն ու թփերը:

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈւՄԸ: Բնափայտավոր լիանների դասակարգման համար հիմք է ընդունվում նրանց հենարանին ամրանալու ընդունակությունը: Բուսաբաններ Պալմը և Մոլը հիմնականում խմբավորել են փաթաթվող ու բեղիկավոր տեսակները և այդպես էլ անվանել նրանց: Խմբի անվանումն իսկ օգնում է բույսերին հեշտ ճանաչելու և համապատասխան հենարան ընտրելու գործում: Չ. Դարվինը սկզբում լիաններին մյուս բույսերից առանձնացրել է ՙփաթաթվող բույսերի մեծ դաս՚ անվան տակ, իսկ այնուհետև նրանց բաժանել երկու համարժեք ենթադասերի բեղիկավորների և տերևամագլցողների: Տասնյակ տարիներ հետո Դարվինը, այնուհետև Շենկը, Դու Ռիեն, Սերեբրյակովը և ուրիշներ լիանները բաժանել են 4 դասի կամ խմբի: Դասակարգման հարցերով զբաղվել են նաև Կեռները, Շուլգինը, Գոլովաչը և այլ գիտնականներ, որոնք բնափայտավոր լիանները դասակարգել են 5 խմբի: Մեր աշխատանքում դասակարգումը կատարվել է ըստ Գոլովաչի և բաժանվել 5 խմբի: 1.ՓԱԹԱԹՎՈՂՆԵՐ: Այն տեսակներն են, որոնք հենարանին են փաթաթվում իրենց երիտասարդ ընձյուղների զսպանակաձև կամ շրջանաձև շարժման շնորհիվ: Ընձյուղների շարժման ուղղությունը տարբեր տեսակների մոտ տարբեր է: Կան տեսակներ, որոնց ընձյուղները փաթաթվում են միայն ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ, օրինակ, վիստերիաները, շատերն էլ դրան հակառակ, օրինակ զրվանդները: Երբեմն էլ հանդիպում են այնպիսի տեսակներ, որոնք փաթաթվում են թե ճիշտ, և թե հակառակ ուղղություններով, օրինակ շրջահյուսները: Փաթաթվողների դասը ցեղային ու տեսակային կազմով ամենահարուստն է: Այս խմբի ներկայացուցիչները բնության մեջ համեմատաբար շատ են տարածված և ցայտուն կերպով արտահայտում են լիան կենսաձևին բնորոշ մորֆո-կենսաբանական բոլոր հատկությունները: Փաթաթվողներին են պատկանում զրվանդ, մենիսպերմում, վիստերիա, ակտինիդիա, կիտրոնաթուփ, ցախակեռաս, շրջահյուս, պուերարիա, մորմ, ակեբիա և այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ: 2. ԲԵՂԻԿԱՎՈՐՆԵՐ: Այս խմբի մեջ մտնող տեսակները հենարանին փաթաթվում են բեղիկների միջոցով: Բեղիկավորների ընձյուղները փաթաթվելու ունակություն չունեն: Ընձյուղը թեքվում է այն ուղղությամբ, որ ուղղությամբ բեղիկը հարմարվում է հենարանին: Բեղիկները շատ զ•այուն են երիտասարդ հասակում, երբ դեռևս չեն հասել իրենց զարգացման նորմալ չափերին: Բուռն աճման շրջանում բեղիկը հանդիպում է հենարանի, զսպանակաձև փաթաթվում է նրան, հաստանում, փայտանում և ընձյուղին ձգելով մոտեցնում հենարանին: Այն բեղիկները, որոնք հենարանի չեն հանդիպում, աստիճանաբար չորանում են կամ էլ ծերանում և կորցնում իրենց նուտացիոն շրջանաձև շարժման ընդունակությունը: Բեղիկավոր լիանների տարբեր տեսակների բեղիկներն ունենում են տարբեր ծագում ցողունային կամ տերևային և լինում են ամենատարբեր չափերի ու ձևերի: Բեղիկները սովորաբար հասնում են մինչև 40սմ երկարության (Vitis coignetiae) և 1-1,5 մմ հաստության, ունեն 2-9 ճյուղավորումներ, որոնց ծայրերը կեռաձև են կամ վերջանում են սկավառականման կպչուն վերջույթներով: Այս հետաքրքիր հատկությամբ են օժտված բիգնոնիաների, հնգատերև և ամրացող կուսախաղողների մի քանի ձևերի, եռատերև կուսախաղողի բեղիկները: Երբ նրանց բեղիկները հպվում են հենարանին, առաջացնում են 3-9 ճյուղավորումներ, որոնց ծայրերը վերջանում են փոքրիկ սկավառակներով: Արտադրելով սոսնձանման նյութ, այդ սկավառակներն այնքան ամուր են կպչում հենարանին (դա կարող է լինել նույնիսկ ապակի, երկաթ, հարթ պատ կամ լաքապատված մակերես), որ առանց բեղիկը ջարդելու պոկելն անհնար է: Բեղիկավորների խմբին են պատկանում խաղող, կուսախաղող, ամպելոպսիս, անվածաղիկ, պարիլիակ և բոլոր այն ցեղերի ներկայացուցիչները, որոնց ընձյուղների վրա կան բեղիկներ: 3. ՏԵՐԵՎԱՄԱԳԼՑՈՂՆԵՐ: Տերևամագլցողները հենարանին ամրանում են ոլորվող տերևակոթունի օգնությամբ: Տերևամագլցողների ընձյուղները նույնպես փաթաթվելու ընդունակություն չունեն և թեքվում են այն ուղղությամբ, որ ուղղությամբ ձգում է տերևակոթունը: Տերևամագլցողներն ունեն նորմալ զարգացած տերևաթիթեղներ ինչպես մյուս բույսերի տերևները, սրանք նույնպես կատարում են տերևին հատուկ ֆիզիոլոգիական բոլոր գործողությունները (ֆոտոսինթեզ, գոլորշիացում, շնչառություն և այլն): Որպես կանոն տերևակոթուններն ավելի զգայուն են երիտասարդ հասակում և ավելի արագ են փաթաթվում հենարանին, երբ հպվում են իրենց միջին ու վերին մասերով: Փաթաթվելուց հետո միայն տերևակոթունը հաստանում է, փայտանում և տերևաթիթեղն ընդունում է իր նորմալ չափերը: Տերևամագլցողների տիպիկ ներկայացուցիչներն ունեն ատրագենե և մտրակակոթ ցեղերը: Ի դեպ մտրակակոթ ցեղն ունի տեսակներ, որոնք կանգուն թփեր են և նրանց տերևակոթունները փաթաթվելու ընդունակություն չունեն: 4.	ԱՐՄԱՏԱՄԱԳԼՑՈՂՆԵՐ: Սրանք այն տեսակներն են, որոնք վեր բարձրանալու համար հենարանին ամրանում են իրենց երկրորդական կամ հավելյալ արմատներով: Վերջինները սովորաբար առաջանում են ցողունի դեպի հենարանն ընկած կողմում և առատորեն զարգանում են, հատկապես, խոնավ ու ստվերոտ միջավայրում: Երկրորդական արմատիկները, կառչելով ծառի բնին, նրանից սննդանյութեր չեն խլում և արմատամագլցող բույսերը պարազիտներ չեն համարվում: Այս խմբի մեջ մտնում են բոլոր բաղեղներն ու նրա ձևերը և թեկոմա ցեղի լիան ներկայացուցիչները: Բաղեղները իրենց երիտասարդ հավելյալ արմատիկներով ընդունակ են կպչելու հարթ, լաքապատ մակերեսով հենարանների, նույնիսկ ապակու: Երբեմն որոշ արմատամա•լցողներ (կուսածաղիկ, բաղեղ և այլն) սակավ խոնավության պատճառով գրեթե արմատիկներ չեն առաջացնում և ցողունի օգնությամբ հենվում են հենարաններին հանդես գալով որպես հենվողներ: 5. ՀԵՆՎՈՂՆԵՐ: Այս խմբի մեջ մտնում են այն տեսակները, որոնք վեր են բարձրանում բնի օգնությամբ հենվելով կամ պառկելով հենարանին կամ էլ նրան կառչում իրենց փշերով, փշանման հավելվածներով, ամուր ու կեռ բողբոջային թեփուկներով, կոշտ մազմզուկներով և այլն: Հենվողների մոտ հենարան չլինելու դեպքում ցողունները երկարում են, ծռմռվում, պառկում գետնին, և թուփը կորցնում է իր մորֆոլոգիական հատկանիշները: Հենվողների խմբին են դասվում բոլոր փաթաթվող վարդերը, մոշենիները, հազազները, բուգենվիլեաները: Հարկ է նշել, որ բնափայտավոր լիանների մի քանի տեսակներ բացառության կարգով կարող են մտնել և մեկ, և մյուս խմբի մեջ, որովհետև նրանք միաժամանակ ունեն հենարանին ամրանալու մի քանի հատկություն: Այսպես օրինակ, մտրականման ծառակործանը կարող է փաթաթվել իր երիտասարդ ընձյուղների միջոցով և դասվել փաթաթվողների խմբին: Նրա ընձյուղներն ունեն սուր, կեռ փշանման բողբոջային թեփուկներ, որոնցով կարող են կառչել հենարանին և դասվել հենվողների խմբին և, վերջապես, իր երկրորդական արմատիկներով կարող է կպչել հենարանին և դասվել արմատամագլցողների խմբին: Բարձր պարիլյակը պատկանում է բեղիկավորների խմբին, որովհետև ունի լավ զար•ացած բեղիկներ, սակայն նրա ցողուններն ու տերևակոթունները պատված են սուր փշերով, որոնցով կարող է կառչել և դասվել նաև հենվողների խմբին: Արմատամագլցողների որոշ տեսակներ էլ (թեկոմա, բաղեղ, աղտոր) սակավ խոնավության պայմաններում երբեմն արմատիկներ չեն առաջացնում և ցողունի օ•նությամբ հենվում են հենարաններին հանդես գալով իբրև հենվողներ: Բնափայտավոր լիաններն ունեն տերևաթափ և մշտադալար տեսակներ: Տերևաթափերը ներկայացնում են 128, իսկ մշտադալարները՝ 43 անունով, որոնք մեր պայմաններում խիստ ձմեռներին երբեմն դառնում են կիսամշտադալար կամ էլ նրանց տերևներն ամբողջովին ցրտահարվում են և նմանվում տերևաթափ տեսակներին: Երևանի բուսաբանական այգու պայմաններում բնափայտավոր լիանների հավաքածուն գործնական նպատակներով օ•տա•ործելու կամ հենարանի մոտավոր չափերը նախապես որոշելու համար ըստ աճման բարձրության բույսերը բաժանվել են 3 խմբի: 1.	Բարձրաճ տեսակներ, որոնց բարձրությունը 6-20մ է (կուսախաղող, ամպելոպսիս, վիստերիա, շրջահյուս, շողպար, լուսնասերմ, ծառակործան և այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ): 2.	Միջին բարձրություն ունեցող տեսակներ, որոնք հասնում են 3-6 մ-ի (ցախակեռաս, կամպսիս, մտրակակոթ, պարիլյակ, կիտրոնաթուփ, հասմիկ և այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ): 3.	Ցածրաճ տեսակներ, որոնց բարձրությունը հասնում է մինչև 3 մ-ի (աղտոր, մետապլեքսիս, կուսածաղիկ, ատրագենե և այլ ցեղերի ներկայացուցիչներ):

Բնափայտավոր լիանների գործնական նշանակությունը Բնության և շրջակա միջավայրի պահպանության գործը ներկայումս ստացել է համամարդկային նշանակություն և արդիական է ինչպես այլ երկրների, այնպես էլ Հայաստանի համար: Քաղաքների ու բնակավայրերի էկոլոգիական իրավիճակի բարելավումն այսօրվա դրությամբ բացառիկ անհրաժեշտություն է մարդկանց ներկա և գալիք սերունդների առողջության համար: Բոլոր երկրների գիտնականներն ու առաջադեմ մարդիկ այժմ ակտիվորեն հանդես են գալիս բնության պահպանության օգտին, ձեռնարկում գործուն միջոցառումներ բնական պաշարների պահպանության և վերարտադրության, խախտված կենսաերկրացենոզի վերականգնման ու կենսոլորտի լավացման համար: Հայտնի է, որ շրջակա միջավայրի մաքրման առաջատար դերը պատկանում է բուսականությանը: Բույսերն օդից կլանում են զանազան վնասակար գազեր, օդը հարստացնում թթվածնով, բարձրացնում նրա հարաբերական խոնավությունը, կարգավորում ջերմային ռեժիմը, օգնում պայքարելու փոշու, աղմուկի, քամու դեմ, ինչպես նաև նպաստում մարդու առողջության ու նրա աշխատանքային գործունեության ամրապնդմանը: Բնությունն ինքնին հրաշալիք է, որի զգալի մասը կազմում է բուսական աշխարհը: Բնության անճանաչելիության ու չբացահայտված խելահեղ երևույթների մասին կան բազմաթիվ իմաստալից մտքեր ու ասույթներ՝ արտահայտված աշխարհի շատ ականավոր մարդկանց կողմից: Օրինակ, ծագումով գերմանացի ֆրանսիական մատերիալիստ փիլիսոփա Պ. Հոլբախն իր ՙԲնության համակարգը՚ աշխատությունը (1770թ.) իզուր չէ սկսել հետևյալ տողերով. ՙՄարդը դժբախտ է միայն այն պատճառով, որ չի ճանաչում բնությունը՚: Իսկ մեծն Կոմիտասը նշել է. ՙԿարդա բնության գիրքը, որ կարելի չէ ոչ մեկ բանով գրել, ոչ մեկ ձայնով արձագանքել, ոչ մեկ գույնով նկարել և ոչ մեկ գործիքով դրոշմել՚: Կամ էլ հանճարեղ գեղանկարիչ Մ. Սարյանի խոսքերը. ՙԲնությունը ստեղծում է մարդուն, որպեսզի նրա միջոցով տեսնի, ճանաչի իրեն, հմայվի իրենով: Մարդու մեջ եղած ամբողջ ուժը, խելքը բնության տվածն է: Իր հավատով, իր սիրով, իր աշխատանքով մարդ պետք է արդարացնի այն շնորհը, որ ստացել է բնությունից: Ամենալավ ստեղծագործությունը մնում է բնությունը՚: Բուսական աշխարհը, որտեղ իրենց յուրահատկություններով առանձնակի տեղ են գրավում բնափայտավոր լիանները: Նրանք գեղազարդ են, շատերը բուրավետ, դեղատու և հատապտղատու: Այդ պատճառով էլ լիանների մի շարք տեսակներ մարդկության ուշադրությունը •րավել են դեռևս մեր թվարկությունից առաջ, և դարեր շարունակ նրանց տեսականին հետզհետե ավելանալով մշակության մեջ են դրվել աշխարհի բոլոր երկրներում: Հայաստանում հնագույն ժամանակներից մշակվել է միայն կուլտուրական խաղողն իր տարաբնույթ օգտակար հատկությունների համար, իսկ 20-րդ դարի կեսերին կանաչապատման մեջ օգտագործվել են միայն հն•ատերև կուսախաղողն ու փաթաթվող վարդը: Ներկայումս թեև կանաչ շինարարությունը տարեցտարի զարգանում է, սակայն մեր քաղաքներում ու բնակավայրերում դեռևս ակնառու է ուղղաձիգ կանաչապատման պակասը: Բանը նրանումն է, որ ուղղաձիգ կանաչապատման աշխատանքները պահանջում են նրբին ու խորը մասնագիտական մոտեցում, քանի որ օգտագործվող բույսերն ունեն իրենց բնորոշ առանձնահատկությունները, որոնցով խիստ տարբերվում են բուսական մյուս կենսաձևերից: Այսպես, օրինակ, ի տարբերություն սովորական ծառաթփային ու խոտային կենսաձևերին պատկանող բույսերի, լիաններն ունեն ճկուն, ոչ կան•ուն կամ թույլ զարգացած մեխանիկական հյուսվածքով ցողուններ, որոնք վեր բարձրանալու համար պահանջում են համապատասխան հենարաններ: Այո, հատկապես երիտասարդ տարիներին այդ բույսերը կարիք ունեն հենարանների, այն էլ հատուկ հենարանների: Ուստի հենարան ստեղծելուց առաջ պետք է նկատի ունենալ, թե տվյալ տեսակն ինչպես է ամրանում հենարանին երիտասարդ ընձյուղների շրջադարձորեն փաթաթվելու ընդունակությամբ, թե տարբեր հարմարանքներով՝ փշերով, բեղիկներով, երկրորդական արմատներով, ոլորվող տերևակոթուններով և այլն: Մեծ նշանակություն ունի հենարանի հաստությունը և նյութը, որից պատրաստված է այն: Օրինակ, կիսաանապատային գոտու հողակլիմայական պայմաններում մետաղյա հենարանների դեպքում ստվերասեր և ջերմասեր տեսակները տուժում են մետաղի ինչպես գերտաքացումից, այնպես էլ գերսառեցումից (ամռանը բույսերն այրվածքներ են ստանում, իսկ ձմռանը՝ ցրտահարվում): Բնափայտավոր լիանների նկատմամբ մասնագիտական մոտեցում պետք է ցուցաբերել նաև բույսերի տեղադրման ժամանակ: Կանաչապատողն առաջին հերթին պետք է իմանա տվյալ տեսակի կենսաբանական առանձնահատկությունները, բույսի բարձրությունն ու հզորությունը, տեսակային կազմի ճիշտ զու•ակցումը այլ բույսերի հետ, տեղանքի դիրքը, կանաչապատվող օբյեկտի նշանակությունը և բազմաթիվ այլ հանգամանքներ: Կանաչապատման ժամանակ թույլ տրված չնչին սխալն անգամ գցում է ճարտարապետական զանազան տարրերի էսթետիկական արժեքը, իսկ ճիշտ կանաչապատումըª մի քանի անգամ մեծացնում է այն, երբեմն լրացնում պակասը կամ ուղղում թույլ տրված անճշտությունը: Հայաստանում կանաչ զանգվածների ավելացումը խիստ անհրաժեշտ է, հատկապես, բազմաբնակ ու տրանսպորտաշատ Երևանի, Էջմիածնի, Արմավիրի, Սևանի, Կապանի, Ալավերդու և այլ քաղաքների համար, որտեղ մթնոլորտի աղտոտվածության տոկոսն արդեն հասել է անթույլատրելի չափերի: Հարկ է նշել, որ անընդհատ հզորացող արդյունաբերական քաղաքներում հնարավոր չէ կանաչ գոտիներն ընդարձակել հողային տարածությունների հաշվին: Փոքր սահմանափակ տարածքում կարելի է ստանալ մեծածավալ կանաչ մակերես միայն բնափայտավոր լիանների օգնությամբ, քանի որ նրանք իրենց աճման ու զարգացման համար պահանջում են 2-4 անգամ քիչ մակերես, քան սովորական ծառերն ու թփերը: Բացի այդ, նրանք չափազանց արագաճ են, և այդ կանաչ զանգվածն առաջացնում են շատ կարճ ժամանակամիջոցում: Հայաստանի մի շարք քաղաքներում ու խոշոր բնակավայրերում կատարած բուսաբանական գույքագրումները ցույց են տվել, որ կանաչապատման մեջ բնափայտավոր լիաններից առավել տարածված են միայն հն•ատերև կուսախաղողը և կուլտուրական խաղողը՝ թարմաների ձևով: Հատուկենտ հանդիպում են բազմածաղիկ վարդը, չինական վիստերիան և արմատակալող կամպսիսը, որոնք էլ հիմնականում կենտրոնացված են Երևան, Արմավիր և Էջմիածին քաղաքներում: Սա խոսում է այն մասին, որ Հայաստանի կանաչ տնկարկների տեսակային կազմում լիանների տեսակարար կշիռն աննշան է, հետևաբար ուղղաձիգ կանաչապատումն՝ անբավարար: Մինչդեռ մեր բազմամյա տարիների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մեր հողակլիմայական պայմաններում բնափայտավոր լիանների թիվը կարելի է հասնել ավելի քան հարյուրի և արդյունքում նկատելիորեն հարստացնել բնակավայրերի ուղղաձիգ կանաչապատումը: Կանաչապատման մեջ լիանների սակավությունը բացատրվում է նրանով, որ այդ կենսաձևին պատկանող բույսերը մեզ մոտ դեռևս քիչ են ուսումնասիրված, նրանց վերաբերյալ հայերեն լեզվով գիտահանրամատչելի գրականություն չկա և ժողովրդի կողմից նրանք գրեթե ճանաչում չունեն: Կանաչ շինարարության մեջ ուղղաձիգ կանաչապատումը զարգացնելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է տեղի հողակլիմայական պայմաններում փորձարկված բազմակողմանիորեն և գիտականորեն հիմնավորված բույսերի հարուստ տեսականի, որը հիմք կհանդիսանա արտադրության մեջ նրանց տարածմանը: Այդ նպատակով 1980 թվականից ինտրոդուկցիոն (ներմուծման) գիտական աշխատանքներ են տարվել ՀՀ ԳԱԱ բուսաբանության ինստիտուտի ծառագիտության բաժնում: Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարբեր տարածաշրջաններից և արտասահմանյան երկրներից Երևանի բուսաբանական այ•ի են ներմուծվել բնափայտավոր լիանների սերմեր, կտրոններ ու բուսակներ: Այգում ստեղծվել է այդ բույսերի կենդանի հավաքածու, ուսումնասիրվել նրանց կենսաբանական առանձնահատկությունները, հարմարողականության աստիճանը •ոյության նոր պայմաններին, ճշտվել դրանց օգտագործման բնա•ավառները և առավել հեռանկարային տեսակներն առաջարկվել արտադրությանը: Երևանի բուսաբանական այ•ում բնափայտավոր լիանների ներմուծման քսան և ավելի տարիների տեսական ու գործնական աշխատանքների արդյունքներն ամփոփված են սույն աշխատանքում, որտեղ հիշատակվում է բույսերի 176 անուն: Դրանցից 160-ն առաջին ան•ամ այգի են ներմուծվել հեղինակի կողմից: Գրքում բերված են յուրաքանչյուր տեսակի հայերեն, լատիներեն և ռուսերեն անվանումները, տրված են նրանց կենսաբանական հատկություններն ու արտաքին տեսքի նկարագիրը, բնական ու մշակության արեալները, բազմացումը, ագրոտեխնիկան ու խնամքը: Զետեղված են մի շարք տեսակների լուսանկարներ, ներկայացված են նաև հենարանների տարբեր ձևեր, բույսերի օգտագործման գործնական սխեմաներ և այլն: Ներմուծված 176 անուն բույսերից 90-ը հեռանկարային են Հայաստանի կիսաանապատային և նախալեռնային, իսկ 35-ը՝ լեռնային շրջանների կանաչապատման համար: Համեմատաբար ջերմասեր 51 անուն առաջարկվում են Հայաստանի մերձարևադարձային շրջանների և ծածկած բնահողերում օգտագործելու համար: Ընդհանուր առմամբ 17-ը հատապտղատու են և դեղատու: Հեղինակի կողմից բնափայտավոր լիանների ավելի քան 20 տեսակ ներդրվել են Երևան, Վանաձոր, Սևան և Էջմիածին քաղաքների ուղղաձի• կանաչապատման մեջ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆՏԱՌՆԵՐՈՒՄ ԲՆԱԿԱՆՈՐԵՆ ՏԱՐԱԾՎԱԾ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Հայաստանի դենդրոֆլորան աչքի է ընկնում ծառերի ու թփերի մեծ բազմազանությամբ՝ 262 (Գրի•որյան, 1979), 300 (Վարդանյան, 2003) տեսակ, սակայն նրանց կազմում բնափայտավոր փաթաթվողները ներկայանում են ընդամենը 8 տեսակով: Դրանք պատկանում են 6 ընտանիքի և 6 ցեղի՝ Clematis vitalba L., C. orientalis L., Lonicera caprifolium L., Periploca graeca L., Hedera helix L., Smilax exselsa L., Vitis sylvestris Gmel. V. vinifera L. (վայրիացած): Աբորիգեն (տեղածին) լիանները տարածված են առավելապես հյուսիսային Հայաստանի մեզոֆիլ անտառներում, Զանգեզուրում և Մեղրիում: Հանդիպում են Հայաստանի գրեթե բոլոր գետերի ափերին: Վերջին տարիներին ջրամբարների, խոշոր ջրանցքների, ճանապարհների և այլ շինությունների կառուցման հետևանքով նրանց զբաղեցրած բնական տարածքները զգալիորեն կրճատվել են: Այդ պատճառով այժմ նրանցից 5-ը (Clematis vitalba L., C. orientalis, Periploca graeca L., Smilax exselsa L., և Vitis sylvestris Gmel.) գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում և համարվում են հազվա•յուտ ու անհետացող տեսակներ: Իսկ չորսը (Periploca graeca L., Hedera helix L., Smilax exselsa L., և Vitis sylvestris Gmel.) հանդիսանում են երրորդական դարաշրջանի ռելիկտներ և զբաղեցնում են շատ սահմանափակ տարածքներ: Սակավաթիվ այս տեսակների պահպանությունը, կենսավայրի ընդլայնումը և նրանց քանակի ավելացումը Հայաստանի անտառներում արդի կարևոր խնդիրներից մեկն է: Այս արժեքվոր տեսակների վերարտադրությունը կազմակերպելու համար շատ կարևոր է նրանց բազմացման և ամանաարդյունավետ ձևերի իմացությունը: Այդ հարցերով Հայաստանում  որևէ տնկարանային տնտեսություն  չի զբաղվում, որի հետևանքով աբորիգեն լիանները մեր քաղաքների ու բնակավայրերի կանաչապատման մեջ գրեթե բացակայում են: Այն դեպքում, երբ տեղական տեսակները էկզոտների (ներմուծված տեսակների) համեմատությամբ շատ ավելի լավ են հարմարված տեղական պայմաններին, ավելի երկարակյաց են և երկար են պահպանում իրենց դեկորատիվությունը: Հայաստանի բոլոր բնափայտավոր լիաններն էլ օժտված են բարձր գեղազարդությամբ և արժանի են ուշադրության ու պահպանության: ՑԱԽԱԿԵՌԱՍ ԱՅԾԻ կամ ԱՅԾԱՑԱԽԱԿԵՌԱՍ, LONICERA CAPRIFOLIUM

Պատկանում է Թունաթափազգիների ընտանիքին: Մշտադալար լիան է փաթաթվողների խմբից: Հասնում է մինչև 12մ բարձրության: Ընձյուղները կարմրա•որշ են, ծածկված ոսպնյակներով: Տերևները մուգ կանաչ են, մոմային փայլով, մսալի, սրածայր, 6-10սմ երպարությամբ և 2.5-6.5սմ լայնությամբ: Ծաղկաբույլը հովանոցանման է, մինչև 20սմ երկարության ծաղկակիրներով: Ծաղիկները թանաքա•ույն են, 1.5-3սմ տրամա•ծով: Ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, պտղաբերում՝ հունիս-հուլիսին, ոչ առատ: Ինքնացանք չի տալիս: Բազմանում է սերմերով, ցողունային և արմատային կտրոններով: Բավականաչափ ցրտադիմացկուն է, դիմանում է մինչև -280c ցրտերին, խոնավասեր է: Շրջահյուսը թունավոր բույս է, միաժամանակ՝ դեղատու: Կեղևը պարունակում է դաբաղանյութեր, կաուչուկ, գալաթթու և պերիպլոցին դեղանյութը: Օգտագործվում է բժշկության և դեկորատիվ պարտեզա•ործության մեջ: Հայաստանում հանդիպում է Դեբեդ, Աղստև և Արաքս գետերի հովիտներում, սաղարթավոր անտառներում, ցածր լեռնային շրջաններում, խոնավ աճատեղերում, մինչև 1500մ բարձրություններում: Տարածքները կրճատվել են հիմնականում մեխանիկական ոչնչացումից: Գրանցված է Հայաստանի կարմիր •րքում և, որպես ռելիկտային տեսակ, պահպանության խիստ կարիք ունի: Բնական տարածվածությունը՝ Կովկաս, Ղրիմ, Անդրկովկաս, Միջերկրածովափեր, Բալկաններ, Փոքր Ասիա, հյուսիսարևմտյան Իրան: ԽԱՂՈՂ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ կամ ՄՇԱԿՈՎԻ (վայրիացած), VITIS VINIFERA L.: Պատկանում է խաղողազգիների ընտանիքին: Մշակովի խաղողի սորտերի մեծ մասը պատկանում են Vitis vinifera, subsp. sativa DC տեսակին: Ենթադրվում է, որ հայկական հինավուրց սորտերի գերակշռող մասը ծագել է տեղական վայրի խաղողից: Մարդու կողմից առաջին անգամ բնափայտավոր լիաններից մշակվել է սովորական խաղողն իր համեղ ու սննդարար պտուղների համար: Բարձրահասակ լիան է, մինչև 15մ բարձրությամբ: Ընձյուղի կամ մատի յուրաքանչյուր հանգույցում զարգանում են տերևները, իսկ նրանց ծոցերում՝ բճաշվային և ձմեռող աչքերը: Մատի ստորին և միջին մասի հանգույցներից առաջանում են ծաղկաբույլեր, վերջիններից բեղիկներ, որոնց միջոցով բույսը մագլցում է հենարանին: Տերևներն ամբողջական են կամ 3-5 բլթականի, հերթադիր: Ծաղկաբույլը հուրան է: Ծաղիկները մանր են, կանաչ, երկսեռ կամ ֆունկցիոնալ իգական, որի համար անհրաժեշտ է խաչաձև փոշոտում: Պտուղը հյութալի հատապտուղ է 1-4 մանր, կոշտ սերմերով, որոնք պատված են լավ զարգացած պտղամսով: Կան խաղողի անսերմ պտուղներով սորտեր, որոնք կոչվում են քիշմիշյան: Պտուղները բազմագույն են՝ սև, սպիտակ, վարդա•ույն, դեղին և այլն: Հատապտուղները հավաքված են տարբեր չափերի ողկույզներում: Խաղողը բազմանում է սերմերով, ձմեռային և կանաչ կտրոններով, անդալիսներով, պատվաստով: Լուսասեր է և ջերմասեր: Խաղողի սորտերի մեծ մասը դիմանում են մինչև -18˚C, առանձին սորտեր՝ -23˚C ցրտերին: Վե•ետացիան սկսվում է, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է +6-+10˚C-ի: Լավ է աճում կավաավազային կամ ավազակավային հողերում, որտեղ ավելի շատ է խիճն ու խճաքարը: Վարակվում է միլդյու, օիդիում, մոխրագույն փտում, բակտերիլ քաղցկեղ: Հիմնական վնասատուներն ենª ֆիլոքսերան, մարմարյա բզեզը, ոստայնատիզը, խաղողի ողկույզակերը, խաղողի ալյուրավոր որդանը: Սովորական խաղողն ու նրա բազմաթիվ սորտերն ունեն տնտեսական մեծ նշանակություն: Նրա հատապտուղներից պատրաստում են գինի, կոնյակ, մուրաբա, հյութ, չամիչ, կոմպոտ և այլն: Խաղողը որպես դեղաբույս հայտնի է եղել դեռևս I դարից: Բուժիչ են նրա հատապտուղները և կանաչ տերևները: 2կգ պտուղը կամ 1.2լ հյութը համարվում է մեկ օրաբաժին, որն օրգանիզմում ակտիվացնում է նյութափոխանակության պրոցեսները (հատկապես ջրաաղային): Արագացնում է մեզի արտազատումը, կանոնավորում ստամոքսաղիքային համակարգի շարժողական գործունեությունը, լավացնում ախորժակը: Օգտագործվում է օրգանիզմի սնուցման անկման (հատկապես տուբերկուլիոզի նախնական փուլում), սրտի, լյարդի, թոքերի հիվանդությունների, ինչպես նաև պոդագրայի, երկրորդային սակավարյունության ժամանակ: Խաղողաբուժության ընթացքում աղեստամոքսային համակարգի խանգարումներից խուսափելու նպատակով, չի թույլատրվում օգտագործել ճարպային սնունդ, կաթ, կաթնամթերք, ալկոհոլային խմիչքներ, կվաս, հանքային ջրեր: Խաղողը հակացուցված է շաքարախտի, ստամոքսի խոցի, սուր տուբերկուլիոզի, ճարպակալման, հիպերտոնիայի, քրոնիկ փորլուծության դեպքերում: Կանաչ տերևներն օգտակար են կարճատեսության դեպքում: Խորհուրդ է տրվում օգտագործել օրական 30-50գ տերևամզուկ 3-6 ամիս շարունակ: Հայաստանում հանդիպում է Մեղրու շրջանում, Լոռի-Փամբակ կիրճերում: Սովորական կամ մշակովի խաղողը Հայաստանում մշակվում է անհիշելի ժամանակներից, իսկ Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում, Եգիպտոսումª մոտավորապես 5-7 հազար տարի առաջ: Ներկայումս կուլտուրական խաղողն իր բազմաթիվ սորտերով լայն տարածում է գտել Արարատյան դաշտավայրի բնակավայրերի, ինչպես նաև Երևան քաղաքի կանաչ շինարարության մեջ, հիմնականում հայկական ազգային թարմաների ձևով: Բնական տարածվածությունըª Հյուսիսային Ամերիկա, Կովկաս, Իրան, Փոքր Ասիա, Միջին Ասիա և այլն: ԽԱՂՈՂ ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ, VIITIS SYLVESTRIS L.: Նույպես խաղողազգիների ընտանիքից է: Հասնում է մինչև 8-10մ բարձրության: Բազմացման ձևերով և մյուս հատկություններով նման է սովորական խաղողին: Անտառային խաղողը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում հիբրիդացման աշխատանքներում խաղողի նոր սորտեր ստանալու համար: Դեկորատիվ է հատկապես աշնանն իր գունագեղ տերևներով ու սև պտուղներով: Տարածված է հյուսիսային և կենտրոնական Հայաստանում, Զանգեզուրի գետահովտային անտառների եզրերինª մինչև 900մ բարձրություններում: Բնական տարածվածությունը՝ Կովկաս, Արևմտյան Եվրոպա, Փոքր Ասիա, Իրան, Միջերկրածովափեր, Մերձավոր Արևելք:

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ՀԱՅԵՐԵՆ ԱՆՈՒՆԵՐԻ ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ

Աղտորազգիներ Աղտոր ՙ    արմատակալող ՙ    արևելյան ՙ    թունավոր

Անվածաղկազգիներ………………………………………………………………. Անվածաղիկ ՙ    երկնագույն………………………………………………………….. ՙ    վրձնածաղկավոր…………………………………………………… ՙ    քառակող……………………………………………………………..

Արալիազգիներ…………………………………………………………………….. Բաղեղ ՙ    կոլխիդական……………………………………………………….. ՙ    սովորական………………………………………………………… ՙ            ՙ     ձև գանգուր……………………………………………… ՙ            ՙ     ձև դեղնախայտաբղետ………………………………… ՙ            ՙ     ձև թխակապույտ……………………………………….. ՙ            ՙ     ձև հոբելյանական……………………………………… ՙ            ՙ     ձև ոսկեդեղին…………………………………………… ՙ            ՙ     ձև սպիտակախայտաբղետ……………………………

Բիգնոնիազգիներ …………………………………………………………… Բիգնոնիա ՙ    ճանկավոր ՙ    Կամպսիս (թեկոմա) ՙ    արմատակալող ՙ    խոշորածաղիկ Գիշերածաղկողազգիներ Բուգենվիլիա ՙ    գեղեցիկ ՙ    մերկ Գորտնուկազգիներ……………………………………………………………… Ատրագենե ՙ    ալպիական ՙ    խոշորապսակ ՙ    սիբիրական ՙ    օխոտյան Մտրակակոթ ՙ    այրող……………………………………………………………… ՙ    անտառային……………………………………………………. ՙ    արմանդի ՙ    արևելյան ՙ    բեղիկավոր ՙ    բրդոտ ՙ         ՙ          սորտ Մադամ Վան Հուտի ՙ    գանգուր ՙ    գորշ ՙ         ՙ          ձև մանջուրական ՙ    գուրիանի ՙ    զանգակածաղկավոր ՙ    էթուզատերև ՙ    թխակապույտ ՙ              ՙ     ձև նեղտերև ՙ    լեռնային ՙ    լիգուստիկատերև ՙ    ծաղկող ՙ              ՚          սորտ Գակմանի Ալբա ՙ    կարճապոչ ՙ    հաճելի ՙ    հյուսվող ՙ    հուրանավոր ՙ    ճյուղատարած ՙ              ՙ          սորտ Իմպերիալ ՙ              ՙ          սորտ Լազուրշտերն ՙ    մանուշակագույն ՙ              ՙ          ենթ. ծիրանագույն ՙ              ՙ          ենթ. ցածր ՙ              ՙ          սորտ Վիլլե դե Լիոն ՙ    նեխուրատերև ՙ    չինական ՙ    ջակմանի ՙ              ՚          սորտ Էռնեստ Մարկհեմ ՙ              ՙ          սորտ Ռոմանտիկա ՙ    ջունգարական ՙ    սղոցատերև ՙ    վուչի ՙ    վիրգինյան ՙ    տանգուտյան ՙ    տեքսասյան ՙ    ֆարգեզի Դրախտավարդազգիներ…………………………………………………………. Դրախտավարդ ՙ    կոթունավոր Շիզոֆրագմա ՙ    դրախտավարդանման Զրվանդազգիներ…………………………………………………………………... Զրվանդ ՙ     թավոտ ՙ     խոշորատերև ՙ     մանջուրական Թունաթափազգիներ……………………………………………………………… Մետապլեքսիս ՙ    ճապոնական Շրջահյուս ՙ    հունական ՙ    ցանկապատի Իլենազգիներ………………………………………………………………………. Եռաթև ՙ    ռեգելի Ծառակործան ՙ    անկյունավոր ՙ    կառչող ՙ    կլորատերև ՙ    հուրանավոր ՙ    մտրակակերպ Լարդիզաբալազգիներ……………………………………………………………. Ակեբիա ՙ    եռատերև ՙ    հնգմատնյա Ստաունտոնիա ՙ    վեցատերև Լուսնասերմազգիներ…………………………………………………………….. Լուսնասերմ ՙ    դաուրյան ՙ    կանադական Կոկուլուս ՙ    դափնետերև ՙ    եռաբլթակ ՙ    թագավորական Հոլբելիա ՙ    լայնատերև Խաղողազգիներ…………………………………………………………………. Ամպելոպսիս ՙ    ակոնիթատերև ՙ    խոշորատերև ՙ    կարճածաղկապոչ ՙ    ճապոնական ՙ    սրտաձև ՙ    տարատերև Խաղող ՙ    աղվեսապոչ ՙ    ամառային ՙ    ամուրյան ՙ    անտառային ՙ    բերլանդի ՙ    դավիթի ՙ    թաթաձև ՙ    թխկատերև ՙ    լաբրուսկի ՙ    կլորտերև ՙ    ճապոնական ՙ    մերձափնյա ՙ    մոխրագույն ՙ    չամպինի ՙ    սովորական կամ մշակովի ՙ    սպիտակավուն Կուսախաղող ՙ    եռատերև ՙ    կպչող ՙ    հնգատերև ՙ         ՙ          ձև էնգելմանի Կիտրոնաթփազգիներ………………………………………………………… Կիտրոնաթուփ ՙ    չինական	                           Ձիթենազգիներ……………………………………………………………………. Հասմիկ ՙ    դեղատու ՙ    մերկածաղիկ Մագնոլիազգիներ………………………………………………………………… Կադսուրա ՙ    ճապոնական Տրաքելոսպերմում ՙ    հասմիկանման Մատիտեղազգիներ……………………………………………………………… Մատիտեղ ՙ    բալդջուանյան Մորմազգիներ…………………………………………………………………….. Մորմ ՙ    քաղցրադառն Շնամեռուկազգիներ……………………………………………………………… Կուսածաղիկ ՙ    մեծ ՙ    փոքր ՙ         ՙ          ձև ոսկեխայտաբղետ ՙ         ՙ          ձև սպիտակ ՙ         ՙ          ձև սպիտակախայտաբղետ Շողպարազգիներ………………………………………………………………… Շողպար ՙ    բազմապսակ ՙ    կոլոմիկտա ՙ    չինական ՙ    սուր Շուշանազգիներ………………………………………………………………….. Պարիլյակ ՙ    բարձր Վարդազգիներ……………………………………………………………………. Մոշենի ՙ    անատոլյան ՙ    արջի ՙ    կովկասյան ՙ    կտրտված ՙ    սպիտակավուն Վարդ ՙ    բազմածաղիկ ՙ    դաշտային ՙ    թեի ՙ       ՙ          սորտ բաղձալի ՙ       ՙ          սորտ հայրենիք ՙ    մուշկի ՙ    վիխրի Ցախակեռասազգիներ…………………………………………………………… Ցախակեռաս ՙ    այծի ՙ    դեղին ՙ    դեղնավուն ՙ    ընձյուղավոր ՙ    թարթիչավոր ՙ         ՙ          ենթ, արևմտյան ՙ    թարմաբույր ՙ    թելմանի (հիբրիդ) ՙ    թխակապույտ ՙ     խաբուսկ ՙ     կոշտամազ ՙ     հենրիի ՙ     ճապոնական ՙ         ՙ          ձև ոսկեցանցավոր ՙ         ՙ          ենթ, հալլենի ՙ         ՙ          ենթ. չինական ՙ    միահյուսվող ՙ    մշտադալար ՙ         ՙ          բրովնի (հիբրիդ) ՙ    մոխրագույն ՙ    նման ՙ         ՙ          ենթ. դելավեի ՙ    ջիրալդի ՙ    տոսկանյան ՙ    փաթաթվող ՙ         ՙ          ենթ. Բելգյան

ԲՈՒՅՍԵՐԻ ԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԼԱՏԻՆԵՐԵՆ ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ INDEX NOMINUM ET SYNONY MORUM

Actinidiaceae. Van. Tiegh. Actinidia “	arguta (Sieb. et Zucc.) Planch. “	chinensis Planch. “	kolomikta (Rupr.) Maxim. “	polygama (Sieb. et Zucc.) Maxim. Anacardiaceae, Lindl. Rhus “	orientalis (Greene) C.K. Schneid. “	radicans L. “	toxicodendron L. Apocinaceae, Lindl. Vinca “	minor L. “		f. argenteo-variegata (West.) Rehd. “		f. alba (West.) Dipp. “	 	f. aureo- variegata (West.) Rehd. “	 	major L. Araliaceae, Vent. Hedera “	colchica C. Koch. “	helix L. “		f. argenteo-variegata (West.) Shelle “		aureo-variegata (West.) Shelle “    		f. crispa (Kler.) “		f. glauca-variegata (West.) Shell “   		f. goldheart “		f. jubilaei Aristolochiaceae, Blume. Aristolochia “	macrophylla Lam. “	manshuriensis Kom. “	tomentosa Sims. Asclepidaceae, Lindl. Metaplexis “	japonica Periploca “	grace L. “	sepium Bge. Bignoniaceae, Pers. Bignonia “	unguis-catii L. Campsis “	grandiflora (Thunb.) K. Schum. “	radicans (L.) Seem. Caprifoliaceae, Vent. Lonicera “	alseuosmoides Graebn. “	caprifolium L. “	ciliosa Poir. “		“	var. occidentalis Nichols.

“	confuse DC. “	dioica L. “	etrusca Santi. “	flava Sims. “	flavida Rehd. “	giraldii Rehd. “	glaucescens Rydb. “	henryi Hemsl. “	hirsuta Eat. “	japonica Thunb. “		“	var. aureo-reticulata Nichols. “		“	var. chinensis (Wats.) Baker. “		“	ar. halliana Nichols. “	implexa Ait. “	periclymenum L. “		“	var. brownie Carr. “	similes Hemsl. “		“	var. delavayi Rehd. “	tellmaniana Magyar et Spath. Celasrtaceae, Lindl. Celastrus “	angulata Maxim. “	flagellaris Rupr. “	orbiculata Thunb. “	paniculata Willd. “	scandens L. Tripterygium “	regelii Sprague et Takeda. Fabaceae, L. Caesalpinia “	japonica Sieb. Pueraria “	hirsute (Thunb.) C.K. Schneid. Wisteria “	floribunda (Willd.) DC. “		“	f. voilaceo-plena (C.K. Scheneid.) Rehd. et Wils. “	frutescens (L.) Poir. “	sinensis (Sims.) Sweet Hydrangeaceae, Sieb. et Zucc. Hydrangea “	petiolaris Sieb. et Zucc. Schizophragma “	hydrangoides Sieb. et Zucc. Lardizabalaceae, Lindl, Akebia “	quinata Dcne. “	trifoliate (Thunb.) Koidz. Stauntonia “	Hexaphylla Dcne Liliaceae, Smilax “	excelsa L. Magnoliaceae, J.ST.HIL Kadsura “	japonica (l.) Dunal. Trachelospermum “	jasminoides (Lindl.) Lem.

Menispermaceae, Yuss. Cocculus “		laurifolius DC. “		karolinianus (Z.) DS “		trilobus (Thunb.) DC. Holboellia “	latifolia Wall. Menispremum “		canadense L. “		dahuricum DC. Nyctaginaceae, Lindl. Bougainvellea “	glabra Choisy. “	spectabilis Willd. Oleaceae, Lindl. Jasminium “		nudiflorum Lindl. “		officinale L. Passifloraceae, Lindl. Passiflora “		coerulea L. “		quadrangularis L. “		racemosa Brot. Polygonaceae, Lindl. Polygonum “	baldshuanicum Rgl. Ranunculaceae, Juss. Atragene “	alpina L. “	macropelata Ldb. “	ochotensis Pall. “	sibirica L. Clematis “	aethusifolia Turcz. “	apiifolia DC. “	armandii Franch. “	brevicaudata DC. “	campaniflora Brot. “	chinensis Osbeck. “	cirrhisa L. “	connata DC “	crispa L. “	fargesii Franch. “	flamulla L. “	florida Thunb. “	   “  ëáñï Jackmanii Alba Ch. Noble “	fusca Turcz. “    	    “	f. mandschurica Rgl. “	glauca Willd. “    	    “	f. angustifolia Ledeb. “	gouriana Roxb. “	grata Wall. “	jackmanii Th. Moore “ 	     “	 սորտ  “Ernest Markham” “	    “	     “	  “Romantica” “	lanuginose Lindl. “	ëáñï “Madam Van Houtte” l		“	egusticifolia Nutt. “	Montana Buch.-Cham. “	orientalis L. “	paniculata Thunb. “	patens Morr et Dcne. “	    	“	սորտ  “Imperial” “	   	 “	    “      “Lasurstern” Goos et Korsh. “	serratifolia Rehd. “	songarica Bunge. “	tangutica (Maxim.) Korsh. “	texensis Bucke. “	vietchiana Graib. “	viorna L. “	vitalba L. “	virginiana L. “	viticella L. “		“	var. nana Carr ”		“	var. purpurea Loud. “		“		“	սորտ “Ville de Lyon” Morel. Rosaceae, Juss. Rosa “	arvensis Huds. “	moschata Herrm. “	multiflora Thunb. “	odorata (Andre) Sweet “		“	ëáñï §µ³ÕÓ³ÉÇ¦ þþ		þþ	   þþ	§ Ñ³Ûñ»ÝÇù ¦ “	wichuriana Crep. Rubus þþ	anatolicus Focke. þþ	candicans Weihe þþ	caucasicus Focke. þþ	laciniatus Willd. þþ 	ursinus Cham. et Schlecht. Shizandraceae, Blume. Schisandra “	chinensis (Turcz.) Boill. Solanaceae, Pers. Solanum “	dulcamora L. Vitaceae, Lindl. Ampelopsis

“	aconifolia Bge. “	brevipedunculata (Maxim.) Trautv. “	cordata Michx. “	heterophylla (Thunb.) Sieb. et Zucc. “	japonica (Thunb.) Makino “	megalophylla Diels et Gilg Parthenocissus “	inserta (Kern.) K. Fritsch “	quinquefolia (L.) Planch. “		“	f. engelmanii (Kochne et Graebn.) Rehd. “	triscupidata (Sieb. et Zucc.) Planch. Vitis “	aestivalis Michx. “	acerifolia Raf. “	amurensis Rupr. “	berlandieri Planch. “	andicans Engelm. et Gray “	champinii Planch. “	cinerea Engelm. “	coignetiae Pull. “	davidi (Roman.) Foex. “	labrusca L. “	palmate Vahl. “	paria Michx. “	rotundifolia Michx. “	sylvesris Gmel. ‘	vinifera L. “	vulpina L.

Նյութը վերցված է Ջուլիետա Բալայանի «Բնափայտավոր լինները կանաչապատման մեջ» գիտահանրամատչելի գրքից, որտեղ լուսաբանվում են բուսաբանական տեսակետից չափազանց հետաքրքիր և ուղղաձիգ կանաչապատման համար կարևոր նշանակություն ունեցող բնափայտավոր լիանների կենսաբանական, էկոլոգիական հատկությունները, դրանց Հայաստանում տարածված և բուսաբանական այգիներում ներմուծված ներկայացուցիչների բազմակողմանի բնութագիրը, ինչպես նաև, ինտրոդուկցիայի պայմաններում այդ բույսերի հարմարողականությանը վերաբերող հարցեր՝ աճեցման ու բազմացման առանձնահատկությունները, օգտագործման եղանակներն ու ասպարեզները: Նախատեսված է կանաչապատման ու անտառային ոլորտների մասնագետների, բուսաբանների, ծառագետների, բնասերների, ինչպես նաև, ԲՈԻՀ-երի, ՙԱնտառային տնտեսության և բնակավայրերի կանաչապատում՚ ագրոկենսաբանական և այլ մասնագիտությունների ուսանողների համար: