User:Mayuri g khade

॥ पुरुषसूक्त ॥ ऋग्वेदातील दहाव्या मंडळातील प्रमुख असे संस्कृत भाषेतील सूक्त, ज्यावर अनेक प्रकारे अनुकूल, प्रतिकूल चर्चा होत असते असे प्रसिद्ध सूक्त म्हणजे पुरुषसूक्त होये. पुरुषसूक्तामधे सम्पूर्ण सृष्टीला यज्ञकर्म मानले आहे. या सूक्तात विराट पुरुषाचे वर्णन आहे.यात विराट पुरुषाला वैदिक ईश्वराचे स्वरूप मानले गेले आहे.यात मन,प्राण,इंद्रिये आदी शारीरिक व नैसर्गिक बाबींचा उल्लेख असून चातुर्वर्णाचाही उल्लेख यात आहे. या सूक्तात पुरुष हा देव तर ऋषी नारायण आहे. यात सृष्टी म्हणजे आदी पुरुष आहे. तोच अमृतत्वाचा स्वामी आहे. द्यूलोकांत ज्योती रूपाने राहिलेल्या या आदीपुरुषाची अंश,उत्पत्ती, स्थिती आणि लय अश्या प्रकारे या विश्वात पुन:पुन्हा प्रकट होतो. सम्पूर्ण सृष्टीला वेढलेल्या या विराट पुरुषाचा वावर सचेतन प्राणी आणि अचेतन सृष्टीत अनेक रुपात असतो. अश्या या विराट पुरुषापासून विराट देह उत्पन्न झाला. देवांनी 21 समिधा ज्यात गायत्र्यादी सात छंद हे पारिधि आणि महिने, ऋतू, तिन्ही लोक,व सूर्य अश्या कल्पनेने वसंत ऋतू हे तूप, ग्रीष्म हे इंधन, आणि शरद हा हवि:शेष मानून वैश्विक यज्ञ करून विराट पुरुष्याला त्यात यज्ञीय हवीर्द्रव्य मानून समर्पित केले. यात देवांनी प्रज्यापतीचे पूजन केले. ही सगळी क्रूत्ये जगाच्या उद्धारासाठी व जगाच्या वाढीला कारण झाली. अथर्ववेद, सामवेद, यजुर्वेद आणि ऋग्वेद उत्पन्न झाले. चार वर्ण ब्राह्मण, वैश्य, क्षत्रीय आणि शूद्र निर्माण झाले. यातील ब्राह्मण हा विराट पुरुषाच्या मूख होता. तर क्षत्रिय दोन्ही भूजा होत्या. तसेच वैश्यवर्ग त्या पुरुषाच्या मांड्या होत्या. आणि पायापासून शूद्रवर्ग निर्माण झाला. या विराट पुरुषाच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यापासून सूर्य, मूखापासून इंद्र आणि अग्नी तसेच प्राणापासून वायू उत्पन्न झाले. आकाश नाभिपासून, द्यूलोक मस्तकापासून, पायापासून भूमी, कानापासून दिशा असे सगळे याच विराट पूरुषापासून निर्माण झाले. याचाच अर्थ या वर्तमान जगात जे निर्मित आहेत वा निर्माण होणार आहेत ते सर्व पुरुषच आहे. म्हणजेच विश्वापेक्ष्या मोठा पुरुष आहे. विश्वातील पुरुषाचा सृष्टीचा एक चतुर्थांश भागच आहे. आणि तीन चतुर्थांश भाग स्वर्गात आहे.