User:Mayuri khade

बुद्धींच्या आठ भावानचे स्पष्टीकरण-

बुद्धीचे आठ भाव आहेत..

4 सात्विक आणि 4 तामसीक.

अध्यव्यसायो बुद्धीधर्मो ज्ञान वीराग ऐश्वर्यम सात्विकमेतद्रुप तामसस्मादविपर्यस्तम ॥॥ अध्यव्यसय म्हणजे निश्चय हा बुद्धीचा धर्म आहे.आणि बुद्धी हा निश्चयचा आश्रय. सात्विक,राजस ,तामस हे बुद्धीचे 3 भेदआहे. त्यानुसार धर्म, वैराग्य,ज्ञान, ऐश्वर्य हे सात्विक भेद आहे तर अधर्म,अज्ञान,राग,अनऐश्वर्य हे तमसीक भेद आहेत. तर राजस चा उल्लेख या ग्रंथात नाहीत. परंतु सात्विक आणि तामस या दोघांत धर्माचे साह्य अंतर्भूत असतेच कारण रजोगुनाच्या प्रेरणे वाचून ते दोन्ही धर्म संभवतच नाही.

बुद्धीचे 8 भाव खालील प्रमाणे

अ) सात्विक बुद्धी

1. धर्म-ज्यामुळे भवतिक उत्कर्ष, स्वर्ग प्राप्ती आणि मोक्ष्य लाभतो ते धर्म असते. यज्ञ,तप,दान,सत्क्रूत्ये,ध्यान धारणा इ. धर्मा मधे येतात.

2. वैराग्य-कोणत्याही त्रिगुणात्मक पदार्थांन बद्दल आसक्ती म्हणजे राग आणि त्या रागाचा अभाव म्हणजेच विराग किंव्हा वैराग्य. मनाची स्थिती किंव्हा प्रयत्न यानुसार वैराग्याच्या 4 अवस्था आहेत .त्या पुढील प्रमाणे आहेत.

अ. यत्मान अवस्था- राग,लोभ, दोष, द्वेष हे चित्तात वासना निर्माण करतात.हे इंद्रियांना स्वतःकडे खेचतात त्या आक्रुश्ट होणाऱ्या इंद्रियांना ताब्यात ठेवण्याचा प्रयत्न म्हणजे यत्मान.

आ.व्यतीरेक अवस्था - यत्मान अवस्थेतील कोणते दोष लवकर क्षीण होतात.काही प्रभाव गाजवतात. कोणते क्षीण झाले व कोणते झाले नाहीत हे ओळखणे म्हणजे व्यतीरेक होय.

इ.ऐकेंद्रीयसंज्ञक वैराग्या- चित्तात कशाय उत्पन्न झाले तरी जेव्हा ते इंद्रियांना स्वतःकडे वळवण्यास असमर्थ असतात तेव्हा ती ऐकेंद्रीयसंज्ञक अवस्था असते.

ई. वशीकार- ही परम वैराग्याची पायरी आहे.एहीक किंव्हा पारलौकिक विषयांचा इंद्रियांशी सम्पर्क येऊन देखील त्या विषयांबद्दल किंचितही उत्सुकता नसने म्हनजे वशीकर वैराग्य होये.

3. ज्ञान- प्रक्रुती व पुरुष हे भिन्न आहेत. असा विवेक म्हणजे ज्ञान होये. सत्वगुणाशीवय ज्ञान होउ शकत नाही. म्हणून हा सात्विक बुद्धीचा धर्म आहेत.

4. ऐश्वर्य- ईश्वरस्य भाव: ऐश्वर्यम्. ऐश्वर्य म्हणजे अष्ट सिद्धीची प्राप्ती सत्वगुण युक्त बुद्धीला अणीमा, लहीमा,  गरिमा,  महिमा, प्राप्ती, प्राकम्य, वषित्व, इषित्व या  8 सिद्धी प्राप्त होउ शकतात.

ब. तामसिक बुद्धी- १. अज्ञान- अज्ञान हे ज्ञानापेक्षा भिन्न असे तत्व आहे परंतु तो ज्ञानाचा अभाव नाही. ज्ञानामुळे बंद प्राप्त होते. ज्ञानाचा वीपर्यय म्हणजे अज्ञान. अज्ञान हे तमो गुणाने प्रभावित असते.

२. अधर्म- अधर्मामूळे अधोलोकी गमन होते. अधर्म आचरनाणे व्यक्तीला श्रेष्ठत्व मिळत नाही. तामस बुद्धीच्या प्रभावाने मनुष्य अधर्माला प्रव्रूक्त होतो. त्यामुळे त्याचे अधोगमन होते.

3. राग- तामसिक बुद्धीचा राग हा सुध्दा धर्म आहे. विषयोयभोगा बद्दलची तृषना म्हणजे राग. रजोगुनाच्या प्रभावामुळे ही वासना बडावाते. म्हणून त्यला राजस हे विशेषन लावले आहेत.

4. अनऐश्वर्य- ऐश्वर्याचा विपर्यास म्हणजे अनऐश्वर्य होये. यामधे व्यक्तींच्या सर्व ईछ्या पूर्ण होत नाहीत. आळशी, असमर्थशील व्यक्तीला अनऐश्वर्य प्राप्त होते. अनऐश्वर्य व्यक्तीच्या ईछ्या पूर्ण होत नाहीत. अनऐश्वर्य हा सुद्धा बुद्धीचा ताम्सीक धर्म आहे.

अश्या प्रकारे बुद्धीचे 8 भाव सांगितले आहेत.