User:MigenaGashi/ArkeologjiaeKukesit

Arkeologjia e Kukesit
Krahina e Kukesit ne aspektin gjeografik ben pjese ne rajonin Verilindor te Shqiperise i cili perbehet kryesisht ne lindje nga male te larta qe kapin lartesine deri ne 2000m. Ky reliev shume i thyer malor ka luajtur nje rol te rendesishem ne historine politike dhe ekonomike te treves ne fjale. Eshte territori qe bente kalimet nga perendimi ne lindje, nga deti Adriatik per ne thellesi te Ballkanit Qendror, duke shfrytezuar luginat e thella te lumenjve, ku rolin kryesor e kishte lugina e Drinit me dy deget kryesore Drini i Bardhe dhe Drini i Zi. Interesimi per qendrat arkeologjike te krahines se Kukesit filloi gjate shekullit XIX nga studiues te huaj si, A.Boe , J.Han , A.Evans , J.Jastrebov etj. Dinamika e kerkimeve arkeologjike u shtri edhe ne qendra te tjera te periudhave te ndryshme, ku mund te vecojme kodervarrezat ilire te Çinamakut, Krumes, Bardhocit, Mychasit, Kenetes, Mujave, vendbanimin shpellor te Dajcit etj. Filluan germimet ne keshtjellen e Bushatit dhe me pas u bene gjurmime ne sistemin fortifikues te periudhes se vone antike pergjate rrjedhes se Drinit te Bardhe e te Zi ku bejne pjese Peca, Bardhoci, Domaj dhe zona te tjera.

Periudha neolitike (6000-4000 para Kr.)
Zbulimi i vendbanimeve te Kolshit,Kenetes,Pusit te Thate,Dajcit etj., ka treguar se jeta ne krahinen e Kukesit ka filluar qe ne periudhen neolitike, rreth 5000-6000 vjet para Krishtit.Lugina e Drinit te Bardhe luajti nje rol te rendesishem lidhes ndermjet qendrave kulturore (Lugina e Moraves ,Bosnjes etj) duke lejuar komunikimin ndermjet tyre dhe te qendrave qe ndodheshin ne bregdetin Adriatik. Ne mijevjecarin e IV para Kr. ne treven qe shtrihet ne dy anet e Drinit te Bardhe eshte krijuar nje popullsi e cila ka tipare te perbashketa kulturore dhe zakonore me popullsine parailire qe jetonte ne brigjet e bregdetit Adriatik.Nga fundi i neolitit, qe njihet me emrin neoliti i vone, 4000 vjet para Kr.,hapsira etnokulturore e kesaj treve behet me e nderlikuar.Tani filluan te shfaqen me intensitet objekte qe vijne nga bregdeti Adriatik e Jonik dhe ne pjeset e brendshme malore, ku gershetohen dy kultura, ajo e Ballkanit Qendrore dhe ajo e Cakranit.

Kolshi
Gjurmet e vendbanimit prehistorik u gjeten ne vendin e quajtur Gjytet ne anen lindore te fshatit Kolsh, i cili gjendet 3.5km ne perendim te qytetit te Kukesit te vjeter.Njoftimet e para per ekzistencen e vendbanimit te Kolshit lidhen me ekspediten e vitit 1974, e cila kontrolloi te gjitha monumentet e qendrat e banuara qe do te mbuloheshin nga ujerat e liqenit artificial te Fierzes. Banesat neolitike kane qene kasolle te thjeshta me dysheme te shtruar me balte e faqe anesore te bera me hunj me trashesi mesatare, te vendosur njeri-tjetrit. Ne fillimet e jetes te vendbanimit, banesat kane qene te futura pjeserisht ne toke, ndersa me vone u ngriten mbi siperfaqe. Banoret merreshin me bujqesi e blegtori, me gjuetine e peshkut e te kafsheve te egra. Kjo vertetohet nga zbulimi i mbeturinave te kockave te kafsheve te buta e te egra, nga mokrat e mbeturinat e bykut. Materiali qe i takon neolitit te mesem eshte qeramika me punim te trashe. Qeramika e neolitit te mesem nuk dallohet vetem nga menyra e punimit dhe format e enes por ajo vecohet nga ajo e neolitit te hershem nga zbukurimet: figura gjeometrike, trekendesha e rombe.Ne vitin 1975, ne zonen ku eshte ngritur diga e ujembledhesit, u gjeten fragmente qeramike dhe vegla pune te cilat i takojne neolitit te hershem.

Periudha Eneolitike (2600-2100 para Kr.)
Eshte zbuluar ne vendbanimin shpellor te Dajcit, e cila perkon ne kohe me gjysmen e mijevjecarit te trete para Krishtit (2600-2100). Ajo paraqet interes te vecante, sepse perfaqeson te paren kulture eneolitike ne rrethin e Kukesit. Vendbanimi shpellor i Dajcit gjendet ne shpatin veriperendimor te malit mbi Pergest te zones se Hasit, ne nje lartesi 1250m mbi nivelin e detit.Nepermjet qafave te kalueshme kjo krahine lidhej me zonat e tjera te Kukesit, ndersa permes qafes se Pashtrikut lidhej me krahinen fqinje te Kosoves. Shpella eshte e gjate 80m, ndersa gjatesia e saj 3.5m dhe lartesi 4.5 m. Siperfaqja e kufizuar e banimit dhe materiali i kufizuar arkeologjik qe eshte gjetur , deshmon per nje banim te perkohshem pa perjashtuar ketu edhe mundesine e vendosjes aty, te barinjve shtegtare ne periudhen e transhumances. Shpella filloi te banohej per here te pare ne epoken eneolitike. Krahas shfaqjeve te reja qe duken ne qeramiken e periudhes se bronzit te hershem, vihet ne dukje edhe prania e ndonje elementi te tradites eneolitike. Shtresa kulturore e bronzit te vone dhe fillimit te hekurit eshte e lidhur ngushtesisht nga gjetje analoge me kulturen e zbuluar ne tumat ilire te zones se Kukesit. Ketu vlen te permendim disa pjatanca te thella te njohura me emrin "turbandish". Jeta ne vendbanimin shpellor te Dajcit ka vazhduar dhe ne shekujt e antikitektit te vone dhe te mesjetes, por tashme me intensitet me te ulet. Materiali arkeologjik qe eshte zbuluar ne kete periudhe lidhet me disa vendbanime te shekujve IV-VI, te Kukesit.

Pusi i Thate
Perfaqeson nje qender tjeter te epokes prehistorike.Venbanimi eshte vendosur kryesisht ne nje terren malor me toka te pakta per kultivimin e kulturave bujcesore. Vendbanimi njihet me toponimin "Livadhet e Keres". Germimet e kryera ne vendbanimin e Pusit te Thate ofruan te dhena te reja mbi periudhen e bronzit te hershem ne rrethin e Kukesit. Keto materiale arkeologjike jane te pakta. Permendim qeramiken me format dhe dekoret e saj. Ne vendbanimin e Pusit te Thate, qeramika e bronzit te hershem permban edhe elemente te tradites eneolotike, e cila ruan karakteristika mjaft te njohura per zonen e Matit, pellgun e Shkodres e te Korces. Perngjasime te kesaj kulture gjenden edhe ne qendrat bashkekohose te Hisarit ne Kosove.Studimi i materialit arkeologji e daton kulturen e kesaj qendre ne fundin e periudhes se bronzit te hershem.

Gradishta e Bardhocit
Germimet arkeologjike te kryera ne kete monument treguan ndermjet te tjerave per prezencen e nje shrese kulturore prehistorike. Lenda arkeologjike e zbuluar ne shtresen me te hershme, perkon me periudhen e kalimit nga epoka e bronzit ne epoken e hekurit te hershem. Muri eshte ndertuar pa themel, me gure gelqerore, perbere nga dy faqe me trashesi 3.50-3.60 m. Teknika e ndertimit te mureve prehistorike te Gadishtes se Bardhocit, me gure masiv haset ne viset ilire, kryesisht ne fortifikimet e pellgut te Shkodres. Ne krahinen e Kukesit e me gjere ne treven e Kosoves mungon klasifikimi i tyre kronologjik. Materiali qeramik i kesaj faze perfaqesohet nga urnat me qafe konike, taset, dy vegjaket, kupat etj , te cilat ne teresine e tyre kane tipare te perbashketa me qeramiken e kesaj periudhe te zbuluara ne qendra te tjera te aferta te perllgut te Drinit te Bardhe dhe te Hasit ku do te vecojme ceramiken e varrezes tumulare te Bardhocit, ne afersi te fortifikimit.

Çinamaku
Fshati Çinamak ndodhet ne bregun e majte te lumit Drin. Ndertimi i kodervarreve te Çinamakut eshte realizuar nga materiale te nxjerra nga bregu i lumit te Drinit. Hulumtimet e kryera treguan se ato kane patur nje diameter rreth 5-8 m. Nje element i ri qe u shfaq ne arkitekturen e kodervarreve jane dromoset, koridore te shtruara me kalldrem qe lidhin tumat ndermjet tyre.Nder zbukurimet e perdorura ne kete kohe spikasin rruazat prej qelibari, gjilperat etj, te cilat do te behen te zakonshme ne gjetjet e mevonshme gjate shek V-IV para Kr. Gjate ketyre shekujve u rrit shume importi nga qendrat bregdetare te Adriatikut. Kete e tregojne gjetjet e eneve prej balte te importuara. Nje element mjaft i rendesishem qe lidhet me ekonomine e zones, zbuluar nga germimet, jane prodhimet metalike, te cilat lidhen me shfrytezimin e minierave te bakrit dhe te hekurit qe ndodhen ne krahinen e Kukesit. Ne materialin e gjetur ne Çinamak bejne pjese disa vegla pune metalike, stoli (vathe, unaza) dhe nje fibul e kultures se Komanit, shek VI-VIII gje qe deshmon se koder varreza e Çinamakut eshte shfrytezuar deri ne mesjeten e hershme.

Kruma
Ne afersi te qytetit te Krumes, aty ku sot eshte rezervuari i Llakajve, gjendej nje grumbullim pre 24 kodervarresh te cilat u zbuluan pas shpyllezimeve. Nga pikepamja e paraqitjes kulturore, materiali i zbuluar ne Krume, ne radhe te pare qeramika shpreh tiparet e peraferta me ato te objekteve perkatese bashekohese te treves qendrore e jugore te Ilirise. Ne shek. VI-V para Kr. permendim enet dyvegjake. Karakteristike e te cilave eshte edhe zbukurimi i qafes i vene mbi motivin baze te enes.

Bardhoc
Fshati Bardhoc shtrihet ne anen e majte te lugines se Drinit te Bardhe, afer rrezes se malit Koretnikut. Gjetjet e para ne kete fshat ishin: gjilpera e bronzit, gjilpera dyshe qafeperdredhura si dhe disa motive te qeramikes, e cila ruan tipare te perbashketa  me qeramiken e  zubluar ne qendrat e tjera te Kukesit. Elementet e tjera decorative jane zbukurimet me tekniken e ngulitjes dhe me shirita te nderthurur.Keto motive perdoren per hete te pare ne kete zone.

Kenete
Fshati Kenete ndodhet ne jug te qytetit te Kukesit, ne krahun e djathte te Drinit te Zi afer kodervarreve te Çinamakut.Fshati kishte disa tarraca te ngushta pjellore buze Drinit. Ne tarracen me te ulet ndodhej nje grup i vogel prej 9 kodervarresh .Vendi i tumave se bashku me nje pjese te fshatit, tani eshte permbytur nga ujerat e liqenit te Fierzes. Studimi i matreiralit te kodervarreve te Kenetes, nxjerr ne pah nje stilt e vecante modelimi , qe verehet ne Kukes dhe tere Kosoven gjate shek. VI-V para Kr. Edhe ne Kenete dallohet qeramika, e cila perfshihet ne grupin kulturor ilir dardan. Enet prej balte si dyvegjaket dhe njevegjaket e tipit te Matit te zbuluar ne Kenete, jane te perhapura edhe ne qendreat e tjera fqinje te ketij grupi kulturor si ne Romaje, Suhareke dhe Bellaçevc.

Qendra te shekujve IV-II para Krishtit
Ne ecurine e kerkimeve arkeologjike te krahines se Kukesit nuk u lane jashte vemendjes se studimit dhe vendbanimet e periudhes protoqytetare dhe qytetare ilire, ku mund te permendim vendbanimin ne Kodren e Peces se qender te shek.IV-II para Kr. qe se bashku me Rosujen luajten nje rol te vecante per zonen ne lashtesi. Me interes eshte gjendja e nje numer te konsiderueshem enesh masive ( pitosash), te cilat mbajne dhe vulat e prodhuesve ku mund te vecojme DAZION , TATA etj.

Periudha e shekujve I-IV pas Krishtit
Vendbanimet e perhapuara ne treven verilindore te Shiperise klasifikohen ne disa grupe : stacione rrugore; kulla vrojtimi; vendbanime pronash latifondisti dhe konsullore; qendra minerale dhe fshatra te vegjel (Vicus) te karakterit blegtoral. Materiali arkeologjik I zbuluar ne kete grup vendbanimesh eshte I perfaqesuar kryesisht nga qeramika e prodhimit lokal. Gjithashtu ka me shumice ene te qeramikes e ‘’terrasigillata’’ te importuara si dhe enet e perdorimit te perditshem (tasa, kupa, vorba, amforiske etj) te prodhuara ne vend. Ne gjetjet e tjera bejne pjese vegla pune me karakter bujqesor ( zbuluar ne Gostil) deshmi te rendesishme per punimin intensiv te tokes.

Periudha e antikitetit te vone dhe mesjetes se hershme ( shek. IV-XI)
Dyndjet barbare qe filluan ne shekullin e IV e me pas gjate shekujve VI-VII ndikuan ne krijimin e nje sistemi te ri fortifikues, ne perputhje me nevojat immediate te mbrojtjes. Ky aktivitet gjen fillesen ne vendin tone me ndertimet e tipit castrum, ne Bushat dhe kulmon me tej ne shekullin VI me perfundimin e rrjetit te dendur fortifikues te kohes se Justinianit. Sic dihet Akrenza ishte nje fortese ne provincen e Dardanise, e ndertuar nga Justiniani.Ajo mund te identifikohet me keshtjellen e Bushatit pasi ne afersi te kesaj te fundit ndodhet nje qender banimi me emrin Krenze. Po ashtu si fortifikim I kesaj periudhe eshte edhe keshtjella e Peces e cila jepet ne listen e Prokopit te Çezarese me emrin Pentza. Gjurmimet dhe studimet e kryera duke filluar me keshtjellat e Bushatit ,Bardhocit,Peces,Domajve etj., kane sqaruar se nder tiparet me karakteristike te periudhes se vone antike eshte ndertimi I qytezave dhe keshtjellave sipas skemave planimetrike te ndryshme. Shekujt IX-XI dhe XII-XIV te mesjetes se hershme shqiptare, deshmohen nga prania e disa qendrave arkeologjike te krahines se Kukesit. Gjetjet ne varrezen arberore te Bicajve dhe ne varreza te tjera te kesaj periudhe; fibulat me kembe te pperthyer te tipit te Komanit dhe materiali tjeter shoqerues ne disa varre te Çinamakut; ndertime dhe culture material te zbuluara ne fortifikimet e Bushatit,Bardhocit,Peces ,apo ne vendbanimet e hapura te Morinit dhe Meholes,. etj. flet me se miri per popullimin me te njejten dinamike te krahines se Kukesit dhe ne shekujt e mesjetes se hershme shqiptare.

Keshtjella e Bushatit
42.00949°N, 20.40495°W

Ne fshatin e sotem Bushat u ndertua keshtjella e Bushatit e njohur me toponimin “Kalaja e Gjenovizit”.Germimet arkeologjike kane treguar pranine e dy shtresave kulturore qe u takojne periudhave te ndryshme kohore:antikitektit te vone dhe mesjetes se hershme.Keshtjella e bushatit ka formen e nje elipsi me perimeter 395m qe shtrihet afersisht ne nje siperfaqe prej 0.70 ha.Teknika e ndertimit te mureve eshte dy llojesh: Pergjithesisht muret jane ngritur mbi nje xokolature me gure te punuar, fenomen ky I njohur ne shume fortifikime te kesaj periudhe. Keshtjella eshte e fortifikuar nga 12 kulla, te cilat per nga forma jane katrore , te rrumbullaketa dhe ne trajte U-je.Hyrja kryesore ndahet ne dy pjese: Hyrja perforcohety nga dy kulla ne trajte U-je qe gjenden 3.20 m larg njera tjetres. Perveç teknikes se ndertimit dhe arkitektures, nder gjetjet me te rendesishme per te percaktuar zhvillimin e jetes ne keshtjelle ben pjese qeramika.Materiali arkeologjik eshte I ndare ne dy shtresa kulturore qe u takojne dy periudhave:
 * Opus incertum punuar me gure mesatare dhe te vegjel, mbushur me llaç te bollshem, perzier me copa tullash.
 * Opus mixtum e realizuar ne kullen nr.11, me gure dhe dy breza tullash llaçi sa 1/3 e trashesise se tulles.
 * Oborri I jashtem ose paraporta
 * Hyrja me fortifikimin e saj
 * Antikitetit te vone ( shek.IV-VI). Shtresa kulturore antike e vone perfaqesohet nga fragmente enesh si    vorba, tasa, pitosa, ojnohe, amphora, ene tryeze, qer,ike ndertimore etj.,
 * Mesjetes se heshme(shek. IX-XI) .Vecohen disa forma enesh guzhine, dhe nje pafte metali. d

Keshtjella e Domajve
Keshtjella e Domajve ndodhet ne zonen e Ujmishtit, i cili eshte fshat i Kukesit. Kjo keshtjelle u be object i germimeve arkeologjike ne vitin 1992 ,e cila ne literature arkeologjike njihej me emrin Hisar. Kodra mbi te cilen eshte ndertuar keshtjella ndodhet ne anen perendimore te fshatit Domaj dhe njihet nga vendasit me emrin ‘’Kepi i Kalase’’. Muret rrethuese jane punuar me gure te permasave mesatare, lidhur me llaç ten je cilesie shume te mire , dhe ruajne gjeresine maksimale 2.10 m ne skajin jugperendimor.Ndersa ne anen veriperendimore ngushtohet gjeresia e tij nga 1.10-1.45m.Faqet jane punuar me kujdes , lidhur me llaç te bollshem. Dyshemeja e hyrjes eshte trajtuar nga kalldrem guri 0.20-0.30 m te trashe . Kulla ne trajte katrore eshte e vetme ne tere sistemin fortifikues, ndertuar me planimetri te rregullt, me siperfaqe 7.80x6.10 m, e cila lidhet me hyrjen e keshtjelles. Nder gjetjet arkeologjike ne keshtjellen e Domajve mund te vecojme enet e perdorimit te perditshem, disa objekte metalike si : fibula, maje shtize, kapese etj.

Peca
Keshtjella e Peces kufizohet ne tre anet nga ujerat e liqenit te Fierzes, ndersa ana lindore e saj lidhet me fshatin Breglum nga nje valezim kodrash te buta. Ajo ka forme te Crregullt e te ndervarur nga terreni, me perimeter per 445m dhe siperfaqe prej 1 ha.Muri eshte ndertuar me gure qelqerore kuadratik te permasave mesatare lidhur me llaçte nje cilesie te dobet.Nisur nga gjetjet e shumta te tjegullave, mendojme se çatite e banesave kane qene te mbuluara me kete material. Duke u mbeshtetur ne mbetjet arkitektonike, mendojme se banesat kane qene te ‘’tipit alpin” te ngjitura ne mure qe nuk i kalonte 1.5 m.Germimet arkeologjike tregon se ky object kulti u zhvillua ne dy faza kohesisht te ndryshme. Interest e vecante paraqet dekori I realizuar tek enet e perdorimit te perditshem me motivin fshesor, karakteristike per Shqiperine.

Mhole
Eshte nje vendbanim I zbuluar ne rrethin e Kukesit, rreze malit te Gjallices, jo shume larg vendbanimit romak Kule. Kjo qender ka nje shtrirje rreth 2 ha dhe eshte e pafortifikuar me mure dhe eshte i ndodhur ne afersi te keshtjellave  te Bushatiti dhe te Domajve. Vendbanimi i Mholes eshte me rendesi pasi ay mund te verehet mjaft qarte zhvillimi i jetes jashte keshtjellave. Mbi siperfaqen e kesaj qendre u zbuluan fragmente qeramike dhe objekte hekuri te cilat kohesisht u takojne shekujve IV-VI.