User:Mohsinbhagu/sandbox

ગોધરા ની પ્રખ્યાત જાતી, શેખ (ઘાંચી) જાતી
ગોધરાના વિદ્રાનોના સંશોધનો પ્રમાણે મહમુદ બેગડાના લશ્કરમાં ઘણા લશ્કરીઓ તુર્કીના પણ હતા. બેગડાના લશ્કરે ચાંપાનેરના રાજપુતો પર વિજય મેળવ્યા પછી ચાંપાનેરમાં વસવાટ કર્યો. અને ત્યાની સ્થાનિક સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા. તેના પરિણામ સ્વરૂપે એક નવો વંશ અસ્તિત્વમાં આવ્યો, આ નવી ઉત્પન્ન થયેલી જાતિને ઘાંચીનું નામ આપવામાં આવ્યું. ( ઘાંચી શબ્દ નો ઉલ્લેખ મુંબઈથી ઇ.સ.1899 માં પ્રસિધ થયેલા એક ગેજેટમાં મળે છે અને તે સિવાય ગાંગલી ઘાચણ નો ઉલ્લેખ પણ મળે છે)

ગોધરાના એક વિદ્વાનનુ કહેવું છે કે તેઓએ ગોધરાના પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર મોલાના અબુલ ઉલા મુહમ્મદ ઈસ્માઈલ દરગાહીને ઘાંચી સમાજ વિષે પૂછ્યું તો તેઓએ કહ્યું કે આ સમાજને ઘાંચી ના કહો, આ સમાજ તો હઝરત મુહમ્મદ પયગમ્બર ( સ. અ. વ. ) ના પ્રથમ ખલીફા હઝરત અબુબકર સિદીક (રદી.) ના વંશમાં આવે છે. મતલબ તેઓ સિદ્દીકી વંશમાંથી છે. આ મંતવ્ય પર મૌલાના દરગાહીએ બે દલીલો આપી. એક દલીલ તો એ આપી કે ઘાંચી બોલીમાં એરેબીક શબ્દો મોટા પ્રમાણમાં છે. અને બીજી દલીલ એ આપી કે મેહમૂદ બેગડાના લશ્કરમાં ઘણા આરબ સૈનિકો હતા. જયાં પોતાની કોમ અથવા કુટુંબ હોય ત્યાં જ માણસ વળે છે. એવી જ રીતે અલ્લામા સૈયદ શાહ વજીહુદીન અલ્વી (રહ.) જેઓનો વંશ ૨૫ કે ૨૭ પેઢીઓ પછી હઝરત અલી (રદી.) થી મળે છે, તેમના દાદા સૈયદ બહાઉદ્નીન મક્કી અરબસ્તાનથી ભારતમાં મેહમુદ બીજાના કાળમાં પધાર્યા અને ચાંપાનેરમાં વસવાટ કર્યો અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા. તેમના પૌત્ર શાહ વજીહુદ્દીનનો જન્મ ઇ.સ.૧૫૦૦ માં ચાંપાનેરમાં જ થયો હતો. ( મશાઈખે અહમદાઆબાદ પાન ન. ૨૭૧, ગુજરાત કી ઇલ્મી વ અદબી શન્સીયાત પાન નં. ૩૧૩ ).

એક ગુજરાતી પુસ્તક “૧૩૫ વર્ષ પહેલાના ગુજરાતના મુસલમાનોનો પરિચય"  માં લખ્યું છે કે “ ગોઘરાના મુસલમાનોની સ્ત્રીઓ પોતાના ધર્મ પર ચાલે છે, ધર્મની વાતો સિવાય બીજુ કંઇ જાણતી નથી, ઘરોમાં ગુજરાતી ભાષા બોલે છે. પુરૂષો ઇસ્લામીક વસ્ત્રો પહેરે છે. અને સ્ત્રીઓ ભારતીય વેશ પહેરે છે. પુરુષોનો ધંધો બળદગાડાં ચલાવવાનો, તેલ કાઢવાનો, દુધ વેચવાનો અને ખેતી કરવાનો છે. સ્ત્રીઓ દુધ વેચે છે અને ઘરેલુ કામકાજ કરે છે. તેલ જથ્થાબંધ ભાવે સ્થાનિક વેપારીઓને વેચે છે અને પોતાના સ્માજમાંજ લગ્ન કરે છે. આ પરિચય ઇ.સ. ૧૮૮૦ પહેલાંનો છે.

ગ્વાલિયર ગેઝેટમાં પંચમહાલ વિશે લખ્યું છે કે ઈ.સ. ૧૭૬૯માં ગોધરાના લગભગ ૧૬ થી ૧૭ મુસ્લિમ કૂટુંબો મેહમુદ બેગડાના વંશના છે. લંડન પ્રેસ ઇ.સ.૧૯૧૨ સર્વે ઑફ બ્રિટીશ પંચમહાલના ઉલ્લેખમાં અમુક કુટુંબોની રેહણી કરણી અને તેઓની આદતો વિશે લખેલું જોવા મળે છે. એક નોંધમાં હસન નામના માણસનો ઉલ્લેખ છે કે ઈ.સ.૧૭૬૯ માં હસન નામના માણસ ઘાંચી સમાજ નો પ્રમુખ હતો. તેમના એક પુત્રનું નામ મહમુદ હતું અને મહમુદનો એક પુત્ર ઈબ્રાહીમ હતો, જે કુટુંબના વડા હોવાના કારણે કર( મેહસૂલ) વસૂલ કરીને ગ્વાલિયર મોકલતો હતો.

( ગ્વાલિયર ગેઝેટ નં.ઇ.એસ.ર૦૩ / ૧૮૯૭ / ૬ / ૧૨, ઇન્દોર)

મૌલાના ઇસહાક ઉમરજી સાહેબ જે સમયમાં રાંદેરના જામિઆ હુસેનીયા ( મદ્રસા ) માં તાલીમ મેળવતા હતા તો પોતાના ઉસ્તાદ મૌલાના શબ્યુલ હક્ક પઠાણ જેઓ પેશાવરના વતની હતા, તેઓના માટે ગોધરાની પ્રખ્યાત વસ્તુ ખુલ્મો ભેટ સ્વરૂપે લઇ જતા હતા, તો તેમના ઉસ્તાદે કહ્યું હતુ કે આ ખુલ્મો તો તુર્કીના લોકોની વાનગી છે. માટે જાણવા મળ્યું કે આ ઘાંચી જાતિનો વંશ તુર્કી સાથે મળે છે. આ બિરાદરીમાં અમુક એવા શબ્દો આજે પણ પ્રચલિત છે કે જે શબ્દો તુર્કી ભાષામાં વપરાય છે.

ઘાંચી બિરાદરીની વહેંચણી
પાવગઢ પર બે મુસ્લિમ રાજાઓએ વિજય મેળવ્યો. એક મેહમુદ બેગડા અને બીજા હુમાયુંએ. ચાંપાનેરને ઇ.સ.૧૫૩૫ માં હુમાયુએ અસ્ત વ્યસ્ત કરી દીધુ. જયારે હુમાયુએ તેને અસ્ત વ્યસ્ત કર્યું તો ત્યાં વસેલ તુર્કીઓ ની નવી નસલ (જે બાદમાં ઘાંચીના નામથી ઓળખયા) ત્રણ ભાગમાં વહેંચાઈ ગઇ. અમુક લોકો માંગરોલ (જુનાગઢ) ચાલ્યા ગયા, કારણ કે માંગરોલ પણ મેહમૂદ બેગડાનું વસાવેલ શહેર છે. ગોધરાના ઘાંચી સમાજની લોકોની જે અટકો છે તેવીજ અટકો માંગરોલમાં પણ જોવા મળે છે. બીજી અમુક લોકો ધોળકા ચાલ્યા ગયા. આ ધોળકા પણ સિકન્દરશાહના પુત્ર બહાદુરશાહનું વસાવેલુ શહેર છે. ઇ.સ.૧૯૪૮ પહેલા ગોધરાના એક વૃધ્ધ માણસ હાજી ઇસ્માઇલ ભોલ અવર-જવર કરતા હતાં, ત્યાં તેઓની મુલાકાત એક વૃધ્ધ સ્ત્રી સાથે થઇ, તો તે સ્ત્રી હાજી સાહેબને કહેવા લાગી કે આપણે બધા ભાઇ બહેન છે. તો હાજી સાહેબે પૂછયું કે તે કઈ રીતે ? તો તે સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો કે અમે બધા મૂળ પાવાગઢના રહેનારા છે. અને ગોધરામાં એક કુટુંબ દેસાઇનું છે અને ત્યાંના મદ્રસામાં હાફિઝ ઇબ્રાહીમ દેસાઇ મુદર્રિસ (શિક્ષક) છે અને ત્યાંના લોકો કસાઇ પણ છે. ગોધરા અને ધોળકાવાળાઓની રહેણી-કરણી ઘણી મળતી આવે છે.

આના સિવાય આ સમાજના અમુક કુટુંબો ભરૂચ, રાજસ્થાન,એમ.પી. અને બીજા અમુક વિસ્તારોમાં હિજરત કરી ગયા. આ હિજરતનું એક કારણ દુષ્કાળ પણ બતાવવામાં આવે છે.

ઘાંચી સમાજ ગોધરાના આસપાસના વિસ્તારોમાં
ચાંપાનેરના વિનાશ પછી ઘાંચી બિરાદરી જે ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાઇ હતી તો તેમાંથી બે ભાગ માંગરોલ અને ધોળકા જતા રહ્યા, અને ત્રીજા ભાગના લોકો ગોધરા પહોંચી ગયા, તેઓએ ગોધરાની નજીક એક વિશાળ મેદાનમાં વસવાટ કર્યો. આ મેદાનને આજે જાફરાબાદના નામથી જાણવામાં આવે છે. આ વિસ્તારનું નામ કોઇ જાફરખાન નામના માણસના નામ પરથી પડેલ છે. બની શકે છે કે જાફરખાન મેહમૂદ બેગડાના લશ્કરનો કોઇ માણસ હોય અને તે સમયે તે આ કોમનો વડો હોય, તો તેના નામ પરથી વિરતારનું નામ પણ જાફરાબાદ પાડી દેવાયું હોય, તે સમયે પણ આ વિસ્તાર જાફરાબાદના નામથી જાણવામાં આવતો હતો, જે ગોધરામાં સાયન્સ કોલેજના પાછળના વિસ્તારમાં આવેલો છે. આ વિસ્તારમાં અગાઉ મસ્જિદ અને કબ્રસ્તાન બન્ને હતા. ઇ.સ. ૧૯૮૦ સુધી આ મસ્જિદ અને કબ્રસ્તાન બાકી હતુ, પરંતુ હવે તેના અવશેષો નષ્ટ થઇ ગયા છે.

ઘાંચી સમાજ ગોધરા શહેરમાં
ઘાંચી સમાજના લોકોએ ધીરે ધીરે ગોધરા શહેરના લોકો સાથે વ્યવહાર શરૂ કર્યો અને આ પરસ્પર વ્યવહારના કારણે ઘણા લોકો ઇ.સ.૧૭૬૯ પહેલા જાફરાબાદ છોડીને ગોધરા શહેરમાં વસી ગયા. તેની સાબિતી માટે આ ઘટના ગવાહ છે કે ૧૮૫૭માં દિલ્હીમાં આઝાદી માટે જે વિપ્લવ થયો હતો તે સમયે ઘાંચી સમાજના ત્રણ મોટા મોટા ઉલેમા ( વિદ્વાનો ) મૌલાના ઇસા ચટણીવાળા ( ૨હ. ), મૌલાના અબ્દુલમજીદ દુરવેશ શેટ્ટી ( રહ. ) અને મૌલાના ઇસા હાથીભાઇ ( રહ.) આ ત્રણે લોકો દિલ્હીમાં હતા. વિપ્લવ દરમિયાન આ ત્રણે વિદ્વાનો દિલ્હીથી ગોધરા પહોંચ્યા, જે દિવસે આ ત્રણે વિદ્વાનો ગોધરા પહોંચ્યા તે શુક્રવારનો દિવસ હતો. આ ત્રણે જુમ્આ ની નમાઝ પઢવા માટે ગોધરા શહેરના મધ્યમાં આવેલી રાજન મસ્જિદમાં પહોંચ્યા ત્યારે બપોરના અઢી વાગ્યા હતા અને બધા લોકો મસ્જિદમાં બેસી રહ્યા હતા. જયારે ત્રણ વાગી ગયાં, તો આ ત્રણે જણાએ જોયુ કે કોઇ નમાઝ પઢાવનાર નથી, તો તેમાંથી એકે નમાઝ પઢાવી. નમાઝ પછી લોકોએ તેઓની મુલાકાત લીધી અને ઓળખાણ માંગી. ઓળખાણ થયા પછી લોકોને ખબર પડી કે આ ઉલેમા ( વિદ્વાનો ) તો આપણી સમાજના જ લોકો છે. આ ઘટનાથી પણ ખબર પડે છે કે ઘાંચી સમાજના લોકો ઇ.સ. ૧૮૫૭ પહેલા જ જાફરાબાદથી સ્થાળાંતર કરીને ગાધરા શહેરમાં આવી ગયા હતા. ઇ.સ.૧૯૪૮ પહેલા ઘાંચી સમાજના લોકોનો વસવાટ ચિઠ્ઠીયાવાડ, શહેરા ભાગોળ, રેલ્વે ફાટકની આસપાસ, એસ.ટી.નગર અને ગાંધી પેટ્રોલ પંપની આજુ બાજુ હતો.

ઘાંચી સમુદાયના આગમન સમયે ગોધરાનો નકશો

જે સમયે ઘાંચી સમાજ ગોધરામાં આવી ત્યારે ગોધરા શહેરમાં 6 મસ્જિદો હતી. મસ્જિદે નગીના, મસ્જિદે ઝહુરખાં, મસ્જિદે ઝહુરપુરા, મસ્જિદ બિસ્મિલ્લાહ, મસ્જિદે રાની અને મસ્જિદે રાજન, આ મસ્જિદોમાં અને જદ અને ઇદગાહમાં કાઝી લોકો જ નમાઝ પઢાવતા હતા

ઘાંચી સમુદાયની ગોધરામાં પ્રારંભિક સ્થિતિ
તે સમયે ઘાંચી સમાજમાં ઘણી અંધશ્રધ્ધાઓ પ્રચલિત હતી. સ્ત્રીઓની જીવનશૈલી ગામડાના લોકો જેવી હતી. સામાન્ય રીતે સ્ત્રીઓ ઘાઘરો પહેરતી હતી. જે આ ગામડાના લોકોનો પહેરવેશ હતો. આ સમુદાયના મોટા ભાગના લોકો મજુરી કામ કરતા હતા. વેપારથી સંકળાયેલા લોકો ઘણા ઓછા હતા. અમુક લોકો પાસે પોતાની જમીનો હતી જેમાં તેઓ ખેતી અને તેનાથી તેઓનું ગુજરાન ચાલતું હતું. જો કોઇને મુસાફરી કરવી હોય તો બળદ ગાડીઓમાં મુસાફરી કરતા. શહેરમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવા માટે ઘોડાગાડીનો ઉપયોગ થતો હતો. અને કોઇ બીમાર પડતુ તો તેને બળદ ગાડીમાં સુવડાવીને લઇ જતા હતા, આ જ તેઓની એબ્યુલન્સ હતી. કુલ મળીને આ સમુદાયમાં ગરીબીનું પ્રમાણ વધારે હતુ.

ગોધરામાં દુષ્કાળ અને પ્લેગ

ઇ.સ.૧૮૯૬માં ગોધરાવાસીઓ ભયંકર દુષ્કાળમાં સપડાયા હતા. દરેક પ્રકારનું અનાજ ખતમ થઈ ગયુ હતુ. અને ઇ.સ.૧૮૯૭ માં એક ચેપી  રોગ પ્લેગની લપેટમાં આવી ગયા હતા. તેના કારણે જ ગોધરાના પુર્વજો પ૬ના કાળ ( દુષ્કાળ ) અને ૫૭ના પ્લેગને યાદ કરતા હતા. ( ઇ . સ . ૧૮૯૬ માં ૨૦૫૬ સંવત હતુ અને ૧૮૯૭ માં ૨૦૫૭ સંવત હતુ )

ઘાંચી સમુદાય એક ચેપી રોગની લપેટમાં
આ સમુદાયના એક વિદ્વાન મૌલાના ઇસા દુરવેશ ( શેપ્તી ) જે મુહદ્દિષે ગોધરા ( હઝરત મુહમ્મદ પગમ્બરની વાતોનું ઉંડુ જ્ઞાન ધરાવનાર ) ના નામથી જાણીતા હતા. તેઓએ એક પુસ્તક “ ખેરૂલ કલામ લિ ખયરિલ અનામ" લખ્યું છે . તે પુસ્તકના પાન નં . ૨૫ પર તેઓ લખે છે કે ઈ.સ. ૧૮૯૭માં ગોધરામાં પ્લેગની બીમારી ફેલાઇ હતી. આ બીમારીની શરૂઆત એક ફુલ્લીથી થતી અને છેલ્લે માણસના પ્રાણ લઈને રહેતી. આ બીમારી લગભગ ત્રણ મહીના સુધી ફેલાયેલી રહી. આ બીમારીમાં લગભગ ૧૩૦૦ માણસો મૃત્યુ પામ્યા હતા. આ જ બીમારીમાં મૌલાના મુહમ્મદ મુસા સાહેબ અને મૌલાના ઉસ્માન સાહેબ પણ મૃત્યુ પામ્યા હતા. મૌલાના મુસા સાહેબ ઘણા નેક, ધીરજવાળા અને આત્મવિશ્વાસુ માણસ હતા. તેઓએ જામે મસ્જિદ ઝહુરપુરાના નષ્ટ થઇ ગયેલા પાયાને શોધી નવેસરથી મસ્જિદનું બાંધકામ કર્યુ હતુ, અને મદ્રસા ફૈઝેઆમ ગુહ્યામાં પણ તેઓએ ઘણી કુર્બાનીઓ આપી હતી. પુસ્તકના લેખક મૌલાના ઇસા દુરવેશ સા. લખે છે કે આ બીમારીમાં મારા કુટુંબના પણ ત્રણ માણસ મૃત્યુ પામ્યા હતા. રમઝાન માસના પહેલા દિવસે મારો પુત્ર અબ્દુલ હય અને રમઝાન માસના ૨૯ માં દિવસે મારી માતા મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. કહેવામાં આવે છે કે આ બીમારીના સમયમાં કોઇ કોઇ દિવસે ૪૦ - ૫૦ લોકો મૃત્યુ પામતા. મૃત્યુ પામેલ લોકોને નવડાવવા અને કફન પહેરાવવા અને કબરો ખોદવા માટે અલગ અલગ ટુકડીઓ બનાવવામાં આવી હતી. આ બીમારી ગોધરા શહેરમાં ફેલાયલી હતી.

તે સમયના કલેકટરે ત્યાંના લોકોને વિવિધ જગ્યાઓએ સ્થાળાંતર કરાવ્યુ હતુ. નદી પાર પણ અમુક લોકોએ સ્થળાંતર કર્યુ હતુ. ( જયાં આજકાલ રેહમતનગરનો વિસ્તાર વિકસેલો છે.) તે સમયે લોકો આ જગ્યાએ છ માસ સુધી રહ્યા હતા, તે સમય દરમિયાન કોઇ મૃત્યુ પામતુ તો તેને ત્યાં જ દફન કરી દેવામાં આવતુ. તેથી જ જયારે ૧૯૯૦ માં રેહમતનગર વસાવવામાં આવ્યું અને મસ્જિદે ફરીદના પાયા ખોદવામાં આવ્યા તો ત્યા અમુક કબરો નિકળી હતી. આ કબરો મસ્જિદની પૂર્વ બાજુએ નિકળી હતી.

ઇ.સ.૧૯૪૮ સુધી ઘાંચી સમુદાયના લોકોના અમુક મકાનો જાફરાબાદમાં હતા. ૧૯૪૮ ના રમખાણોમાં ત્યાંના રહેવાસીઓ શહીદ થઈ ગયા, તેઓના મકાનો કાનસુડી રેલ્વે સ્ટેશન પાસે હતા. આજે પણ જાફરાબાદની ઘણી બધી જમીન ઘાંચી સમુદાયના નામે છે.

લગભગ ૧૦૦ / ૧૫૦ વર્ષ પહેલાં ગોધરા શહેરમાં દાખલ થવા માટે બે મોટા દરવાજાઓ હતા, જેમાંથી પસાર થઇને લોકો શહેરમાં દાખલ થઇ શકતા હતા. તેમાંથી એક દરવાજો અબરાર મસ્જિદની સામે શિકારી મોહલ્લામાં હતો, આ દરવાજા પર એક દરવાન બેસતો અને દાખલ થનાર દરેક માણસ પાસેથી એક આનો વસૂલ કરતો ત્યાર પછી જ તેને પ્રવેશ મળતો, બીજો દરવાજો તળાવ પાસે હોવાનું કહેવાય છે.

પીવા અને નહાવવા માટેનું પાણી
તે સમયમાં ગોધરાના પશ્ચિમ દિશાએ શહેરની છેલ્લી હદ અત્યારની પોલીસ ચોકી નં.૭ સુધી હતી. તેનાથી આગળ કોઇ વસ્તી ન હતી અને ન કોઇ રસ્તો. આ વિસ્તારમાં મોટા મોટા ખાડાઓ હતા, જેમ ચોખ્ખું પાણી હતુ, ત્યાંથી સ્ત્રીઓ ઘર વપરાશ માટે પાણી ભરી લાવતી હતી. તે સમયમાં ઘણા પુરૂષો પણ તે ખાડાઓ અને મેશરી નદીમાં પોતાના કપડા ધોવા માટે અને સ્નાન કરવા માટે જતા હતા. ( મેશરી નદી કાળીયા કૂવાથી નિકળે છે, અને આ નદી પંચમહાલ ખાતે ૪૧ કિલો મીટર લાંબી છે, પછી આગળ જઇ આ નદી વડોદરા જિલ્લામાં પ્રવેશી જાય છે).

ખાસ કરીને મદ્રસામાં પઢાવતા મુદર્રીસો ( શિક્ષકો ) ગુરૂવારના દિવસે બપોરમાં નદી પર કપડા ધોવા અને સ્નાન કરવા માટે જતા હતા. તેના કારણે જ પહેલાના સમયમાં ગોધરાના મદ્રસાઓમાં ગુરૂવારે મદ્રસામાં બપોરની પાળી બંધ રાખવામાં આવતી હતી. મતલબ કે લોકો ગુરૂવારના દિવસથી જ જુમઆની નમાઝની તૈયારી કરતા હતા.

પરંતુ તે સમયમાં નદી તરફ જતો રસ્તો તદ્દન સુમસામ અને ભયજનક હતો, લોકો દિવસ દરમિયાન પણ એકલા જતાં ડરતા હતા, જયાં સુધી બે - ચાર માણસો એકઠા ન થઇ જાય ત્યાં સુધી લોકો આ રસ્તાનો ઉપયોગ કરતા ન હતા.

ગોધરામાં તે સમયમાં લગભગ ૧૯૩0 પહેલા શરીર ધોવા માટેનો સાબુ ઘણો સારો બનતો હતો. ( તારીખે ગુજરાત : પ્રોફેંસર મૌલાના સૈયદ અબુ ઝફર નદવી : પાન નં . ૨૦ ).

ગોધરા સળગ્યું
નગર પાલિકાના રેકર્ડ પ્રમાણે ગોધરા ચાર વાર સળગ્યું છે. પ્રથમ વાર ઇ.સ.૧૮૩૭ માં, તે સમયે આખુ શહેર સળગીને કોલસો થઇ ગયુ હતું. બીજીવાર ૨, એપ્રિલ ૧૮૫૭ ના દિવસે ઉત્તર તરફથી ભયંકર વાવાઝોડા સાથે છાપરાનાં મકાનો આગની લપેટમાં આવી ગયા. અને આ ભયંકર આગે પૂર્વ અને પશ્ચિમ તરફની દરેક કચેરીઓને બાળી દીધી. તેમા ઘણા ઓછા લોકો અને માલ - સામગ્રીને નુકસાન થયું હતું, પરંતુ જાનવરો વધુ પ્રમાણમાં સળગી ગયા હતા. આ ઘટના પછી વ્હોરા, વાણીયા અને ઘાંચી લોકોએ ત્રણ ત્રણ માળના પાકા અને સુંદર કોતરણીવાળાં મકાનો બનાવ્યા.

ત્રીજી વાર ૫, માર્ચ ૧૮૭૩ના દિવસે ગોધરા શહેરમાં ભયંકર આગ લાગી. ઘાંચી વિસ્તારમાં ઘાંચી લોકોનાં ૧૮૮ મકાનો અને ૪૪ હજાર સ્થાવર માલ મિલ્કત આગની લપેટમાં આવી ગયા. ( પંચમહાલ ઝાંખી )

ચોથી વાર ઇ.સ.૧૯૪૮માં ગોધરા સળગ્યું, તે સમયે ઘાંચી સમુદાય પર જાણે કયામત તુટી પડી હોય એવી સ્થિતિ હતી. આ વાતનો અંદાજો મૌલાના મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ દરગાહી સાહેબના તે લેખ પરથી આવે છે જે તેમણે ૧૯૫૭માં મદ્રસા નુરૂલ ઇસ્લામ ઝહરપુરાની પરીક્ષાના પરિણામ પત્રકમાં લખ્યો હતો. તેઓ લખે છે કે ઇ.સ. ૧૯૪૮માં જે ઘટના ઘટી તેની સૌ પ્રથમ અસર આ જ વિસ્તાર (ઝહુરપુરા ) પર પડી. ઘરો અને ઝુપડાઓ સળગીને રાખ થઇ ગયા. નાના - મોટા દરેક પીડાયા અને હાહાકાર મચી ગયો. તેના કારણે ઘણા લોકો પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા, જયારે તે લોકો પાકિસ્તાનથી પાછા ફર્યા તો તેઓના ઘર પણ ન હતા અને રોકાણ માટે બીજી કોઇ વ્યવસ્થા પણ ન હતી. જાન-માલનું ઘણું નુકસાન થયું. ઉલેમાં ( વિદ્વાનો ) એ એકઠા કરેલાં ઘણા મુલ્યવાન પુસ્તકો પણ સળગીને રાખ થઇ ગયા. કેટલાક લોકો હંમેશા માટે પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા. પાકિસ્તાની હિજરત કરનાર લોકોમાં ગોધરાના બે મોટા ઉલેમા મૌલાના અબ્દુલ હય જભા ( રહ ) અને મૌલાના અબ્દુસ્સત્તાર ચટણીવાળા પણ સામેલ હતા. અમુક લોકો થોડા સમય માટે વડોદરા ચાલ્યા ગયા હતા અને અમુક સુરત. ઉલેમાં ઉપર પણ ગંભીર સમય હતો. ૧૯૪૮માં અગાઉથી બનાવેલ વ્યુહ પ્રમાણે સમુદાયના આગળ પડતા લોકોને જેલ ભેગા કરી દેવાયા હતા. ખાસ કરીને મૌલાના અબ્દુર્રહમાન ગુણીયા, મૌલાના ઇસા દડી, મૌલાના મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ દરગાહી અને હાજી અબ્દુલ્લાહ બાટલીવાળા વગેરે લોકોને ૧૫ દિવસ પહેલાં જ જેલમાં ધકેલી દેવાયા હતા. તેમાંથી મૌલાના દરગાહીને વડોદરાની જેલમાં મુકવામાં આવ્યા હતા. જેલમાં તેઓને સારો ખોરાક પણ ન મળતો હતો, મકાઈના દાણાને ગમે તેમ શેકીને આપતા હતા.

લોકો પોતાની જાન બચાવવા માટે, રોજી રોટી કમાવવા માટે વિવિધ શહેરો તરફ કૂચ કરી ગયા. વૃધ્ધ લોકો જે ચાલવાની શક્તિ ધરાવતા ન હતા તેઓ આ આગમાં સળગી ગયા, ઘણા બાળકો પણ આગની ભેટે ચઢી ગયા. તે સમયે રેલ્વવાળાઓએ ગોધરાવાસીઓ માટે નિઃશુલ્ક મુસાફરીનું એલાન આપી દીધુ હતુ. લોકો પોતાની જાન બચાવવા માટે સગા - વ્હાલાઓને ભૂલી પોતાની ચિંતામાં લાગી ગયા હતા. આજે પણ વૃધ્ધ લોકો તે સમયને યાદ કરે છે, તો તેઓની આંખોમાંથી આંસુ નિકળી જાય છે.

જયારે ગોધરાવાસીઓ પોતાની જાન બચાવવા માટે વડોદરા ચાલ્યા ગયા તો તે સમયના રાજા પ્રતાપસિંહ ગાયકવાડે ગોધરાના લોકો માટે ઘણાં તંબુઓ પાણીગેટના વિસ્તારમાં લગાવ્યા અને તેઓના ખોરાકનો બંદોબસ્ત કર્યો. ( આ પહેલા ઇ.સ.૧૯૩૦માં જયારે વડોદરામાં દુષ્કાળ પડયો હતો તો ગોધરાવાસીઓએ તે સમયે વડોદરાના લોકોની ઘણી મદદ કરી હતી, ગોધરાથી અનાજ બળદગાડીઓમાં ભરીને વડોદરા પહોંચાડયું હતું, આ  ઉપકારનો બદલો વડોદરાના લોકોએ ૧૯૪૮માં આપ્યો ).

પ્રતાપસિંહ ગાયકવાડના પુત્ર ફતેહસિંહ ગાયકવાડ જયારે ઇ.સ.૧૯૮ર માં કરાંચી ગયા હતા તો કરાંચીમાં ગોધરાથી હિજરત કરીને ગયેલા લોકોએ લાલ જાજમ બિછાવીને તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યુ હતું, અને ત્યાં ફતેહસિંહે ભાષણ કર્યું હતું અને પોતાના ભાષણ દરમિયાન આ પંક્તિઓ પઢી હતી કે

કોઇ યહાં ગિરા, કોઇ વહાં ગિરા
આ પંક્તિઓ સાંભળી કરાચીમાં વસેલા ગોધરાના લોકો ચૌધાર આંસુએ રડી પડયા હતા.

ઇ.સ.૧૯૪૮ ના સમયગાળા દરમિયાન ગોધરામાં પિમ્પુટકર નામના કલેકટર હતા. તેઓનો સમયકાળ ૧૯૪૬ થી ૧૯૪૮ સુધી હતો.

એક સમય માં ગોધરા ખાતે ( લગભગ ૧૯૩૦ પહેલા ) લોખંડ તિજોરીઓ ઘણી આકર્ષક અને મજબૂત બનતી હતી. તે તિજોરીની ખાસીયતા એ હતી કે જો ભીષણ આગ લાગે તો પણ તિજોરીમાં રહેલી વસ્તુઓ બચી જતી હતી, આખા ભારતમાં સૌથી મજબૂત તિજોરી ગોધરામાં જ બનતી હતી. સરકાર પણ અહીંયાથી જ તિજોરીઓ ખરીદતી હતી. ( તારીખે ગુજરાત : પ્રોફેસર મૌલાના સૈયદ અબુ ઝફર નદવી પાન નં . ૨૧ )

હિજરતીઓ બીજીવાર ગોધરા પરત ફર્યા

૧૯૪૮ના રમખાણોની વિગત મૌલાના અબુલ ઉલા મુહમ્મદ ઇસ્માઇલ દરગાહી સાહેબે મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ સમક્ષ રજુ કરી. તો પૂરી વિગત સાંભળ્યા પછી મૌલાના આઝાદે મૌલાના દરગાહીને કહ્યું કે "જા બસા " અર્થાત કે તમે ગોધરા જાવ અને ગોધરાને બીજીવાર વસાવો. તો મૌલાના દરગાહી ગોધરા આવ્યા અને લોકોને કહ્યું કે મૌલાના આઝાદે કહ્યું છે કે “ જા બસા". આવી રીતે મૌલાના આઝાદના ઇશારા પર મૌલાના દરગાહીએ ગોધરાવાસીઓને વિવિધ જગ્યાએથી પરત બોલાવીને ગોધરામાં વસાવ્યા.

૧૯૪૮ના રમખાણો પછી ગોધરાનું નવીનીકરણ
જયારે ૧૯૪૮ના રમખાણો શાંત પડયા, તો ગોધરાના તે લોકો જે આસપાસના વિસ્તારોમાં હિજરત કરીને ચાલ્યા ગયા હતા તેમાંના મોટા ભાગના લોકો ગોધરા પાછા ફર્યા. પરંતુ ગોધરામાં તેઓ માટે ન ઘર હતું, ના છાપરું હતું. તો તે લોકો માટે સરકારે અમુક છાપરાંઓની સોસાયટીઓ બનાવી. તે છાપરાના મકાનોને ઘાંચી સમુદાયના લોકોએ “ઓડા"  નું નામ આપ્યું. સરકારે અલગ અલગ વિસ્તારોમાં આ સોસાયટીઓ બનાવી હતી. તેથી દરેક સોસાયટીને અલગ અલગ નામ આપવામાં આવ્યું. "મુસ્લિમ સોસાયટી એ"  (વચલા ઓડા ) આ જગ્યા મુસ્લિમ પટેલ કુટુંબની હતી. સરકારે તેઓ સાથે કરાર કરીને આ જગ્યા પર લાકડાના મકાનો બનાવી આપ્યા, આ મકાનોને ઘાંચી સમાજના લોકો "ખપરો" ના નામથી ઓળખતા." મુસ્લિમ સોસાયટી સી" ( સાતપુલ ઓડા ) આ જગ્યા હાજી અબ્દુલ્લાહ દડી ( ભુરા દડી ) ની હતી, સરકારે તેમના સાથે પણ કરાર કરી આ જગ્યા પર લોકોને લાકડાના મકાનો બનાવી આપ્યા. એવી રીતે ગુહ્યાના ઓડા, હેઠલીવાડીના ઓડા વગેરે.

સાતપુલનો વિસ્તાર મેસરી નદીના કિનારા પર આવેલો છે. આ નદી પર સાતપુલની બાજુમાં અંગ્રેજોનું બનાવેલું એક પુલ હતું. આ પુલ અંગ્રેજોએ ૧૮૮૫માં બનાવ્યું હતું, તે સમયે અંદાજે આ પુલ ૧૯૦૦ રૂા. માં તૈયાર થયું હતું. આ પુલ સાત સ્તંભો પર બનેલું હતું, તેના કારણે જ આ વિસ્તારનું નામ “સાતપુલ” પડયુ. આ પુલ ઇ.સ.૧૯૮૯ માં પૂરના કારણે તૂટી ગયું,  હવે તેની જગ્યાએ નવુ પુલ બનાવી દેવામાં આવ્યું છે.