User:MunMoh/sandbox

ብሄር
ኢማም አሕመድ በአብዛኛዎቹ ሊቃውንት እንደ ሶማሌ ብሔር ተደርገው ይወሰዳሉ። ይሁን እንጂ ጥቂት የታሪክ ተመራማሪዎች የሶማሊያን ፅንሰ ሐሳብ ውድቅ አድርገውታል። መሪድ ወልደ አረጋይ አህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚ በአባቱ በኩል የሃርላ ስርወ መንግስት የገዥዎች ናቸው በማለት ተከራክረዋል።[14] መሐመድ ሀሰን ደግሞ አህመድ በሐርላ ግዛት የሲም ግዛት አስተዳዳሪ የነበረው የገራድ ኢብራሂም ልጅ እንደነበረ ተናግሯል።[15] እንደ አቶ ታደሰ ታምራት ገለጻ ምንም እንኳን የተለያዩ የሶማሌ ጎሳዎች በወረራ የተሳተፉ ቢሆንም አህመድ ሶማሊያዊ አልነበረም እና ከሴማዊ ተናጋሪው ዋላስማ ባላባት ጋር ግንኙነት ነበረው[16]። አንዳንድ ምንጮች አሕመድ ሐረሪ ነበር ይላሉ (በተለምዶ ከሐርላ ጋር የሚለዋወጥ፣ ሐረሪ በሰባት የሐርላ ንዑስ ጎሣዎች የተገኘ በመሆኑ)፣[17][18][19][20][21] ለሌሎች ደግሞ አፋር ወይም አርጎባ ነበር ብለዋል.[24][25][26]

ጉሬ አቢሲኒያን በወረረበት ወቅት በርካታ የሶማሌ ጎሳዎች ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል ነገርግን እነዚህ ጎሳዎች ጦርነት ውስጥ የገቡት የሶማሊያን ያህል ሳይሆን ሙስሊም እንደሆኑ ይነገራል።[27][28] የሐረር ሱልጣን ኡመር ዲን እና ኢማሙ በሽምብራ ኩሬ ጦርነት እና በአምባሰል ጦርነት መካከል በሆነ ወቅት የምጽዋት ግብር ክፍፍልን አስመልክቶ በተጣሉበት ወቅት፣ ወደ እ.ኤ.አ. ግራኝ አህመድ ከሐረር ተነስቶ ጡረታ ወጥቶ በሶማሌዎች መካከል እንዲኖር እና በጎሳዎች መካከል የሚነሱ አለመግባባቶችን አዘውትሮ አስታራቂ አድርጓል[29]

'''የታሪክ ምሁር የሆኑት አር.ኤስ. (ሪቻርድ እስጢፋኖስ) የፖርቹጋሎቹን ጉዞ ወደ አቢሲኒያ ዘገባዎች መሠረት በማድረግ ስለ ግራኝ አህመድ ታሪክ ብዙ ይላሉ።'''

ከኢማም አህመድ የመጀመሪያ ታሪክ ግን ብዙም አይታወቅም። እሱ የአንድ የኢብራሂም ኤል ጋዚ ልጅ ነበር፣ እና እሱ እና አባቱ በገራድ አቡን ጦር ውስጥ የጋራ ወታደሮች ነበሩ። ስለ ዜግነቱ ምንም የሚባል ነገር የለም። እሱ በእርግጠኝነት አረብ አልነበረም፡ ምናልባት ሶማሌያዊ ነበር፡ ምክንያቱም ከብዙ ሶማሌዎች ጋር በቅርብ የተገናኘ ሆኖ እናገኘዋለን።[30]  ፓትሪክ ጊክስ ግን እንዲህ ይላል፡-

አሚር አህመድ ጉሬይ በኢትዮጵያውያን ዘንድ አህመድ ግራን በመባል ይታወቃሉ። አሚሩ እራሳቸው በሐረር አካባቢ ከሶማሌ በፊት ከነበሩት ህዝቦች መካከል አንዱ ነው ለማለት ይቻላል ነገርግን ከበርካታ ጎሳዎች የተውጣጡ ሶማሌዎች በተለይም ጎርጎራ (ጎርጎራ) የተባሉ ጎሳዎች ምናልባትም በዘሊያ አካባቢ የመነጨው ጎሳ በጦር ኃይሉ ላይ እንደሚዋጋ የታወቀ ነው። አህመድ ራሱ ምናልባት እነርሱን ከመመልመል ውጪ ከሶማሌዎች ጋር ምንም አይነት ቀጥተኛ ግንኙነት አልነበረውም፤ ነገር ግን አፈታሪካዊ እሴቱ ትልቅ ነበር። በ1530ዎቹ በኢትዮጵያ ላይ ከፍተኛ የተሳካ ጂሃድ ከፍቷል።[31]

አይ ኤም ሉዊስ አህመድ ጉሬይ ስለሚባል ሌላ መሪ ህልውና ሲናገር ሁለቱ መሪዎች ወደ አንድ ታሪካዊ ሰው እንደተጣመሩ ይጠቁማል፡-

ይህ ፅሑፉ 'ግራኝ' የሚል ቅጽል ስም ያላቸውን ሁለት አህመድን ያመለክታል። አንደኛው “አህመድ ጉራይ፣ ሶማሌው” (...) ተብሎ የሚቀርበው የሃባር መጋድል አለቃ አህመድ ጉሬይ ክሲይን ነው። ሌላ ማመሳከሪያ ግን የሀባር መጋድልን ከኢዳጋል ጋር የሚያገናኝ ይመስላል። ሌላው አሕመድ በቀላሉ 'ኢማም አህመድ' ወይም በቀላሉ 'ኢማሙ' ተብሎ ይጠራል። ይህ አህመድ በሱማሌው ቅጽል ብቁ አይደለም (...) ሁለቱ አህመዶች ወደ አንድ ምስል ተዋህደዋል በጀግናው አህመድ ጉራይ[32]

የሐረር ኢሚሬት በ 1647 የተመሰረተ የሙስሊም መንግስት ሲሆን የሀረሪ ህዝብ ኢማም ኡመርዲን አደንን እንደ ገዥነት ለመቀበል ፍቃደኛ ባለመሆኑ እና ከአውሳ ኢማም ተገንጥሎ በአሊ ኢብኑ ዳዑድ ስር የራሱን መንግስት መሰረተ። በዳግማዊ ምኒልክ የሚመራው የሸዋ ጦር ከመውረሩ በፊት፣ የሐረር መንግሥት በአዋሽ እና በሸበሌ ወንዞች መካከል ያለውን ቦታ ኦጋዴን ገባር ግዛት ሆኖ ሳለ የሐረር መንግሥት እንደሠራ [1] ገልጿል። በመጀመሪያ ግን የሐረር ኢሚሬትስ የአሁኗ ሶማሊያ እና የአርሲ ግዛትን ጨምሮ በደቡባዊ ምስራቅ ኢትዮጵያ ያቀፈ ነበር።[2]

በሸዋ ንግድም ሀረር የበላይነት ነበረች። በ19ኛው ክፍለ ዘመን የሐረር ተጽእኖ መቀነስ የጀመረው በሀብትና በረሃብ ምክንያት ሊሆን ይችላል።[3][4] በአካባቢው እንዳሉት ሁሉም የሙስሊም መንግስታት የሀረር ኢሚሬትስ በቴክኒካል በኦቶማን ኢምፓየር ጥበቃ ስር ነበር። ግብጽ በ1875 የሐረርን ኢሚሬትስ ተቀላቀለች። የእንግሊዝ ኢምፓየር ኬዲቫትን ድል በማድረግ በ1882 ሀረርን ጨምሮ ግዛቶቿን ተቆጣጠረች፣ ነገር ግን እንግሊዞች ሐረርን ለቀው ለመውጣት በመስማማት ከተማዋን ለኢትዮጲያ ኢምፓየር የተፅዕኖ ቦታ በመስጠት በማህዲስት ሃይሎች ላይ ርዳታ ለመስጠት ተስማሙ። በሱዳን. በስምምነታቸው (በሄዌት ውል) እንግሊዞች በ1884 ከሀረር ለቀው ከተማዋን ለቀድሞው የሀረር አሚር ልጅ ጥቂት መቶ ጠመንጃዎች ፣ ጥቂት መድፍ እና ጥቂት የእንግሊዝ የሰለጠኑ መኮንኖች ይዘው ሄዱ። በ1887 ዓ.ም በጨለንቆ ጦርነት ኢሚሬትስ ሽንፈትን ተከትሎ በሸዋው ንጉስ ሳህለ ማርያም (የወደፊቱ አፄ ምኒልክ) ጦር ሰራዊት ንጉሱ ሳህለ ማርያም (የወደፊቱ አፄ ምኒልክ) ጦር ይደመሰስ እና ይጨመራል።

የኢትዮጵያ ታሪክ ምሁር የቀድሞ የትምህርት፣ የኪነጥበብ እና የባህል ሚኒስትር እና በኃይለ ሥላሴ ዘመን የብሔራዊ ቤተመጻሕፍት ዲን ታክላ ሳዲቅ መኩሪያ የግራኝን አመጣጥ እና የመላሳይን ማንነት በተመለከተ ባለ 950 ገጽ መጽሐፍ አቅርበዋል። የግራኝ ጦርነቶች (1973/1974) “ያ ግራኝ ወራራ” (የግራኝ ወረራ) ተብሎ የሚጠራው ሞኖግራፍ፣ በውስጡም ከአረብ ፋቂህ ሲሃብ ኡዲን እና የሳርሳ-ድንግል ዜና መዋዕል ማስረጃዎችን አስፍሯል። ታክላ የሐረርን ወጎች እንዲሁም የኢንሪኮ ሴሩሊ እና የፊሊፕ ፓውሊችኬን የተረጎሙ ሥራዎችን መሳል ችሏል። በዳጋዝማክ ዋርግና ሽምግልና የሐረር ከፍተኛ ባለሥልጣን ምሁር አህመድ አሊ ሳሚን አነጋግሮ የሐረርን አጭር ታሪክ (ፈታህ መዲናት ሐረር) ለብዙ የአውሮፓ ተቋማት ያዘጋጀው እና የግራኝ አባት ከሃዊያ (የሶማሌ ጎሳ) መምጣት ነበረበት በማለት ደምድሟል። ኦጋዴን; ከግራኝ በፊት የነበረው የስምንት ትውልድ የዘር ሐረግ በዚህ ወግ ይታወቃል።[33]

የመጀመሪያዎቹ ዓመታት

በዘይላ፣ ሶማሌላንድ የሚገኘው የአዳል ሱልጣኔት ፍርስራሽ። ኢማም አህመድ የተወለዱት በ1506 በሁባት[34] ወይም በዘይላ በአዳል ሱልጣኔት ነው።[35][36][37][38] አህመድ አብዛኛውን የልጅነት ጊዜውን ያሳለፈው በሐረር ከተማ ነበር።[39] በሱልጣን አቡበክር ኢብኑ ሙሐመድ የግዛት ዘመን በነበረው ኢ-እስልምና አገዛዝ ምክንያት አህመድ ከሐረር ወደ ሁባት ይሄድ ነበር።[40] በሁባት ህዝባዊ አመጽ አዳሼ እራሱን የነዋሪዎች ሱልጣን ዘውድ አደረገ። አዳሼ ሀረርን ናፈቀ እና ከህዝቡ ክብር አግኝቶ ወረራውን በፍጥነት ጀመረ። አህመድ ከአባቱ ጋር በመሆን አዳሼን በድል አድራጊነት በመቀላቀል ከሊቀ አዳላይ ሃይል ጋር በመቀላቀል የሑባት ከፍተኛ እግረኛ ሆነ።[41][42] የግራኝ አጎት የነበረው አዳሼ በዘይላ ገዥዎች ላይ በማመፅ በርካታ የአዳል ምሽግዎችን በማጥቃት አዳሼ ለሰባት አመታት የአዳል ሱልጣን እንዲሆን ተደረገ ይህም ትልቅ ስኬት ነው። በዘይላ (አዳል) ላይ ያለው አገዛዝ ብዙም አይቆይም ምክንያቱም አቡበክር ኢብኑ ሙሐመድ የሚባል ሱልጣን ስላመፀ። አቡበክር አዳሼን ድል በማድረግ ሀረር አካባቢ አዳሼን ገደለው። ከዚያም አቡበክር በሐረር ራሱን አቆመ።[43]