User:Munisa Rafiqjonova/sandbox

TARJIMASHUNOSLIKDA MUMTOZ ADABIYOTIMIZ NAMUNALARINING AHAMIYATI RAFIQJONOVA Munisa Axadxon qizi Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU o‘zbek filologiyasi fakulteti 1-kurs talabasi Tel:+998935084912 Elektron pochta manzili: munisarafikjanova@gmail.com Annotatsiya. Maqolada o‘zbek tilidan chet tiliga tarjima qilingan mumtoz adabiyot namunalarining dolzarbligi, g‘azal tarjimasining o‘ziga xosliklari maqola muallifi tomonidan ingliz tiliga o‘girilgan NavoiyAli-Shir Nava'i g‘azalidan parcha timsolida tahlil qilinadi. Annotation. The article analyzes the relevance of examples of classical literature translated from Uzbek into foreign languages, the features of the translation of ghazals in the form of excerpts from Navoi’s ghazals, translated by the author of the article into English. Аннотатция. В статье анализируется актуальность примеров классической литературы, переведенных с узбекского на иностранные языки, особенности перевода газелей в виде отрывков из Навоийских газелей, переведенных автором статьи на английский язык. Kalit so‘zlar: g‘azal, bayt, aruz, radif, muqobillik, asliyat Key words: ghazal, equivalent, origin Ключевое слово: газель, эквивалент, cтрофа Bugungi kunda turli xil chet tillaridan jahonning durdona asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilish, malakali tarjimonlarni tayyorlash jarayonlari yaxshigina yo‘lga qo‘yilib, soha taraqqiy etib bormoqda. Bu,albatta, juda ham quvonarli holat, lekin bizning oldimizda turgan muhim masala— o‘zbek adabiyotining nodir namunalari, ayniqsa mumtoz adabiyotimizning oltin xazinalari bilan butun dunyoni bahramand eta olish. Bu esa bevosita tarjimashunoslik orqali amalga oshadi. Tarjima o‘zi bir mehnat bo‘lsa, she’riy tarjima ijodkorga ikki karra mas‘uliyat yuklaydi, mumtoz g‘azallar tarjimasi bundan-da ko‘proq sinchkovlik, topqirlik, mahorat talab qiladi. Shunga qaramasdan, she’riyat tarjimonga o‘zgacha zavq bag‘ishlaydi, shunchaki, tilni biluvchi tarjimon emas, tom ma’nodagi ijodkor sifatida asarga qayta jon baxsh etadi. Shu nuqtai nazardan, nasrda tarjimon — qul, nazmda tarjimon – raqib [V.JukovskiyJukovskiy]. O‘zbek tarjimashunosligi tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, o‘tgan asrda g‘azallar tarjimasiga katta e’tibor qaratilmaganiga guvoh bo‘lamiz. AruzAruz wezni arabiy, forsiy, turkiy she’riyatga xos va mazkur tizim ingliz, nemis, fransuz kabi tillarning mezoniga to‘g‘ri kelmaydi. Shu sababli, bu xalqlarga aruz vazni mutlaqo begona, ular aruzda yozilgan she’rlarni qabul qilmaydi, degan qarash mavjud edi. Keyingi davrlarda ham ayrim g‘azallar nasriy bayonga asoslanib erkin vaznda, qofiyasiz tarjima qilindi. Bu sohadagi ilk tajriba sifatida 1958-yili Moskvada “Uzbek poetry” nomli kitob nashr etildi. Bu to‘plamga hazrat Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostonidan Farhod va Xusrav dialogi, ayrim hikmatli so‘zlar va uchta g‘azal tarjimasi kiritildi. 2000-yilga kelib ayni paytda ToshDO‘TAU da faoliyat yuritayotgan zabardast tarjimonlarimizdan professor Qosimboy Ma’murov, qolaversa, L.Kmetyuk, N.Pfeffer, Y.Parda tarjimalari ostida “Ummondan durlar” nomli g‘azal, hikmat, ruboiylar tarjimalari “Sharq” nashriyotida chop etildi. Bu – tarixiy voqea edi. Hozirgi kunda tarjimashunoslik yangi bosqichga ko‘tarildi, desak hech mubolag‘a bo‘lmaydi. G‘azal tarjimasiga yondashuv o’zgardi. Endi tarjimonlar tomonidan g‘azalning so‘zma-so‘z tarjimasi emas, ohangi asliyatga to‘g‘ri kelishi, jarangdorligiga muhim ahamiyat berilmoqda. So‘nggi yillarda Alisher Navoiy ijodiga, g‘azallarga bo‘lgan qiziqish chet ellarda kuchayib bormoqda. Jumladan, 2018-yilda “Farhod va Shirin” dostonining ingliz tilidagi to’liq tarjimasi Amerikada nashr etilib butun dunyo yuzini ko’rdi. 2021-yil 8-fevralda Navoiy tavalludi munosabati bilan O‘zbekistonning Londondagi elchixonasi tomonidan o‘tkazilgan onlayn forumda shoir va tarjimon A’zam Obidov muallifligida Amerikada nashr etilgan “Without you” (“Sensiz”) nomli Navoiy g’azallari tarjimasidan iborat to’plam taqdimoti bo’lib o’tdi. Mazkur kitoblarga chet ellik adabiyotshunoslar shaxsan muharrirlik qilishmoqda. Shunga qaramay, sohada qilinishi kerak bo’lgan ishlar talaygina. Zero, bizning naqadar go‘zal, ummon qadar cheksiz, teran turkona g‘azaliyotimiz bor. Buni jahon e’tiboriga mahorat bilan, bor bo‘y-basti bilan namoyish qila olish bizning muqaddas burchimizdir. G‘azal tarjimasidagi ayrim ahamiyatli, o‘ziga xos jihatlarni qo‘ldan kelgancha Alisher Navoiyning “Xazoyin ul-maoniy”“Xazoyin ul-maoniy” kulliyotidagi “Badoye’ ul-vasat” devoniga kiritilgan 390- sonli go‘zal bir g‘azalidan tarjima qilingan ayrim baytlar misolida ko‘rib chiqsak: Orazingni bog‘ aro chun ko‘rdi, hayron bo‘ldi gul, Bargsiz qoldi, nedinkim, bas parishon bo‘ldi gul. (In the garden saw your face and became surprised the flower, Then lost its leaves for some reason became perplexed the flower)

Bodadin gul-gul ko‘rub ul yuzni, oning hajridin Chok-chok o‘lg‘on ko‘nguldek tah-batah qon bo‘ldi gul. (Having preferred that face to the wine, because of her Similar with the broken heart tons of blood filled the flower.)

Guluzorim kishvari husn ichra bo‘ldi podshoh, Rost andoqkim, chaman mulkida sulton bo‘ldi gul (My flower face’s homeland through the beauty turned to soverign, Needless to say, in the garden to the Queen turned the flower.) Avvalo, g‘azalning asliyatiga e’tibor qaratamiz. G‘azal aruzning turkiy she’riyatda eng ko‘p qo‘llanuvchi ramali musammani mahzuf vaznida yozilgan. “Gul” so‘zi radifga olingan. Yana ham to‘g‘rirog‘i, “bo‘ldi gul” birikmasi radif hisoblanadi. Tarjima qilingan baytlarda hayron, parishon, qon, sulton so‘zlari o‘zaro qofiyalangan. Endi diqqatimizni tarjimaga qaratamiz. Garchi, ingliz tilida she’rni aruzga tushirish – hijolarning cho‘ziq-qisqaligini moslash imkonsiz bo‘lsa-da, bo‘g‘inlar sonini tenglashtirib, ohang jihatdan g‘azalning asliyatdagi jarangiga tushirishga harakat qilingan. Bu yaqqol ko‘rinishi uchun bir bayt misolida inglizcha so‘zlarning transkripsiyasini keltiramiz, chunki mazkur tilda o‘zbek tilidan farqli o‘laroq bir unli bir alohida bo‘g‘inni tashkil qilmaydi: Orazingni bog‘ aro chun ko‘rdi, hayron bo‘ldi gul, Bargsiz qoldi, nedinkim, bas parishon bo‘ldi gul. (In ðe ˈɡɑːd(ə)n ˈsɔː jɔːr feɪs ænd bɪˈkeɪm səˈpraɪzd ðe ˈflaʊə, Ðen lɒst its liːvz fɔː sʌm ˈriːz(ə)n pəˈplekst ðe ˈflaʊə.) Barmoq tizimi hisobida oladigan bo’lsak, bir misrada o’n besh bo’g’in bor. Tarjimada ham shu hajm saqlangan. Flower so’zi radif vazifasini bajarmoqda. Radifdan tashqari qofiyadosh so’zlar tanlashga ham alohida e’tibor qaratilganki, bu asarning musiqiyligini ta’minlaydi. Bu yerda surprised, perplexed, filled, turned so’zlari o‘zaro qofiyalangan. Endi g‘azaldagi ekvivalent, ya’ni aynan muqobilini topib yozish qiyinroq bo‘lgan ayrim o‘rinlarga to‘xtalib o‘tamiz. Masalan, ikkinchi baytda bunday holatga ko‘proq duch kelamiz. Bu yerdagi “gul-gul ko‘rmoq” so‘zi tarjimada “prefer to”(afzal ko‘rmoq) iborasi bilan ifodalangan. Ikkinchi misradagi “chok-chok o‘lg‘on ko‘ngul” ni “broken heart”(ya’ni yaralangan/ singan/ parchalangan qalb) deb, “tah-batah qon bo‘ldi” birikmasini esa “tons of blood filled”(ingliz tilidagi tons of so‘zi haddan tashqari ko‘p ma’nosini beradi. So‘zma-so‘z tarjimasi esa tonna-tonna qonga to‘ldi demakdir) deya o‘girildi. Uchinchi baytdagi “Rost andoqkim” birligi ingliz tilida ta’sir kuchi yuqoriroq bo‘lgan “Needless to say”(aniqki, ravshanki. So‘zma-so‘z tarjimasi aytish shart emas, shundoq ham ayon)iborasi orqali ifodalandi. Mazkur tarjimani tajriba o‘tkazish maqsadida asliyatni tushuna olmaydigan, o‘zbek tilini bilmaydigan boshqa millat vakili, kuchli ingliz tili o‘qituvchisiga baholash, fikrini, asarning tushunarlilik darajasini aniqlash uchun taqdim etildi va, quvonarlisi, iliq fikrlar olindi. Tadqiqot natijasidan anglashildiki, inversiya hodisasi biroz aniq tushunilishiga to‘sqinlik qilishi mumkin, lekin ingliz she‘riyatida ham mazkur hodisa bor, ingliz shoirlari keng qo‘llashadi. Chunki busiz lirikada ekspressivlik, ohangdorlikni rivojlantirish qiyin. Ingliz tili grammatikasida gapda so‘z tartibi qat’iy belgilangani uchun hamma uchun ham inversiyani tushunish qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Yana bir e‘tibordan chetda qoldirmaslik kerak bo‘lgan jihat – asliyatdagi ma’no-mazmunni saqlash masalasidir. She‘r zo‘r bo‘lsa ham ma’no boshqa bo‘lsa, bu tarjima asar emas, yangi boshqa asar bo‘lib qolishi mumkin. To‘g‘ri, bu badiiy tarjimaning xususiyatlaridan biri, ammo me’yorni bilish muhim. Aks holda, tarjimon asar muallifini qaysidir ma’noda behurmat qilgan bo‘ladi. Hazrat Alisher Navoiyning ijodlarini tahlil qilib, o‘zga tillarga tarjima qilar ekan har qanday tarjimonning yelkasida tog‘dek mas’uliyat turadi. Zero, Navoiyga bo‘lgan hurmat, g‘azalga bo‘lgan munosabat aynan shu tarjimalar orqali o‘zga til, o‘zga millat vakillari ongida shakllanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1.	Alisher Navoiy. Ummondan durlar. 2.	Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy. -Toshkent : G‘afur G‘ulom, 2013. 3.	D.Yusupova. Aruz va mumtoz poetikaga kirish. -Toshkent: Akademnashr, 2020. 4.	Laurence Delacroix. Longman dictionary Longman dictionary (mobile application). -England, UK: Pearson English, 2014. 5.	 A.Obidovning “Mitti ko‘prik” telegram kanali. https://t.me/adabiykoprikhttps://t.me/adabiykoprik

Bold text