User:Musa Yusufu Lionga/sandbox

HISTORIA FUPI YA WAYAO

WAYAO ambao jina la kabila lao linatokana na mlima"YAO" katika nchi ya "UNANGWA" huko MSUMBIJI kati ya mto LUJENDO na ziwa NYASA.Waligawanyika katika koo nyingi ambazo ni AMASANINGA, AMANGOCHI, AMALAMBO,WAMAKALE, WAMBEMBA, WANKULA, WANJESE, na ACHINGOLI.

Hapo awali WAYAO walijulikana kwa jina la "AKINANKUNDE",waliishi "KUMBEMBA" MSUMBIJI. Hapo aliish mtu mmoja aliyeitwa KAWINA ambaye alimposa binti wa ukoo wa "AKINANKUNDE". walimzaa mtoto ambaye alisababisha vita na akampindua babayake aliyelazimika kuhamia"UNANGU" na kuishi huko mpaka alipovamiwa na WANGONI hapakuwepo mshindi.

Baada ya mda, WAYAO walioishi UNANGU walitelemka kutoka milimanina kuishi kwenye sehemu zilizokuwa tambarare.Mnamo karne ya 15 WARENO walipoivamia nchi ya WAYAO na kuwalaghai kuamini dini yao ya kigeni, wazalendo walizigundua njama zao za kutaka kuwatawala hivyo wakapanga kuwapiga vita "CHEMATAKA" akiwa ndiye kiongozi wao shupavu alitumua kla njia ili apate ushindi kwa bahati mbaya aliishiwa baruti.

Ndipo ikamlazimu atume ujumbe wa watu 36 ulioongozwa na "KADEWELE" kwa waarabu waliokuwa wanaishi ng'ambo ya pili ya mto RUVUMA.Kwakuwa KADEWELE alikuwa mtumwa,hakuwa na lakufanya ila kutii.

KADEWELE akifuatana na "MANDINGO", MBUNDA, MAKELELE, KACHOKO, na akina MKUBANGO aliuvuka mto RUVUMA na kufika SASAWALA kwa MKUPENI. Hapo hapakumpendeza hivyo akahamia na kufanya makazi yake kando ya mto "TUNGURU".

Hata hvyo waarabu hawakuamini kama CHE MATAKA alikuwa na nia ya dhati ya kuomba msaada kwani alikuwa amemtuma mtumwa tu.

CHE MATAKA alipopata habari hizo aliamua kumtuma mama yake mzazi"BIBI KUNDENDA" binti KAWINA avuke mto nakuomba msaada.

KADEWELE alipoona mama yake sultani CHE MATAKA amefika akahisi kuwa kusudi la BIBI KUNDENDA lilikuwa ni kumrudisha utumwani hivyo ilimpasa kutoroka,na kuhamia mahali palipoitwa "TUNDURU" mnamo tarehe 14/04/1901.

Jina TUNDURU linatokana na ukoo wa MACHEMBA ambaye alikuwa mtawala na mke wake aliyekuwa bibi mkubwa aliitwa "AKWITUNDURU".mpelelezi wa kidachi wa kwanza LINDER alimkuta KADEWELE akiishi AKWITUNDURU.

KADEWELE alipokuwa akimkimbia BIBI KUNDENDA alifika mahali palipoitwa "MLINGOTI" ambapo sasa panajulikana kwa jina la NAJOKA, aliamua kuishi hapo. jina MLINGOTI lilitokana na WANGONI kwasababu walipofika hapo walivutiwa na miti mirefu iliyokuwepo pale.walipumzika na kupiga kambi.Miti hyo waliita MLINGOTI KADEWELE na kikundi chake waliishi MLINGOTI wakiwa wawindaji maarufu.Ili KADEWELE ajikomboe kutoka utumwani alimpelekea BONOMALI MATAKA zawadi ya meno ya tembo aliyekuwa mkubwa sana.inasemekana fuu la tembo huyu lilipelekwa Dar es salaam na mjerumani mmoja aliyetokea LINDI.baadhi ya mifupa ya tembo huyu imewekwa kwenye jumba la makumbusho Dar es salaam

Vita vya majimaji vikatokea SONGEA vikamkuta mwinyi KADEWELE akiishi MLINGOTI.SULTANI MATAKA aliposkia juu ya vita hivi alituma askari 70 ili wafike kumlinda mama yake BIBI KUNDENDA.Wapiganaji wa vita vya majimaji walipomshauri KADEWELE kunywa maji KADEWELE hakusita kwani alitambua wazi kuwa

"umeshatolewa wito,kwa wayao" kwamba wawe motomoto,iliwaweze komboka wawe na chao kimeto,cha toka hiyo miaka kama kufa ilibidi,hakuwa na lakuacha."

Taarifa hii haikukawia kuwafikia wajerumani huko LINDI na muda sio mrefu MWINYI KADEWELE na wenzake kina KITAMBI na MWENDA walitiwa mbaroni.

Kifo cha kishujaa kiliwafikia wakiwa gerezani LINDI.ukurasa mpya ukawa umefunguliwa.

Baada ya wajerumani wakaamua kujenga ngome yao ya kuwatishia wananchi huko TUNDURU.Huo ulikuwa mwanzo wa ukoloni mkongwe

Mnamo mwaka 1910 wajerumani walimruhusu kwa hila CHISONGA MSENDA" ajenge ikulu yake huko NAMPUNGU.mfumo huo wa utawala wa jadi ulifanana sana na ule wa nchi yao ya asili kwa kuwa kila aliyetawazwa alitunukiwa cheo cha CHE MATAKA.Hata hvyo kilekilikuwa ni kilemba cha ukoka kwani mkoloni alikwishajitwalia madaraka na kumnyang'anya MYAO hakiza kujitawala.Dhuluma hii haikumwelemea MYAO tu bali makabila yote ya TANGANYIKA