User:NAYAN J JOSHI

अथ सन्ध्याप्रयोगः

यथोक्तस्न्नानानन्तरं श्वेतं धौतं वस्त्रं परिधाय उपवस्त्रं गृहीत्वा कुशादिविहितासने प्राड़मुख उपविश्य सव्यहस्ते कुशत्रय दक्षिणहस्ते कुशद्वयं धारयेत्-पवित्रधारणम्-तस्य मन्त्र:-! ॐ पवित्रेस्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसवः उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः। तस्यते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुने तच्छकेयम्॥


 * आचमनम्-- अन्तर्जानुहस्तः संहताड़्गुलिना शुद्धजलं गृहीत्वा मुक्ताड़्गुष्ठकनिष्ठेन वामेनान्वारब्धपाणिना ब्रह्मतीर्थेन त्रिरपः पिबेत्

ॐ केशवाय नमः स्वाहा । ॐ नारायणाय नमः स्वाहा । ॐ माधवाय नमः स्वाहा । हस्तप्रक्षालनम् - ॐ गोविंदाय नमः

प्रणवस्य परब्रह्मऋषिः परमात्मा देवता दैवी गायत्री छन्दः भूरादिसप्तव्याह्रृतीनां- विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगौतमात्रिवसिष्ठ- कश्यपाऋषयःअग्निवायुसूर्यबृहस्पतिवरुणेन्द्र- विश्वेदेवा देवता गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्- बृहतीपंक्तित्रिष्टुब् जगत्यश्छन्दांसि- तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्रऋषिः सविता देवता- गायत्री छन्दः आपोज्योतिरित्यस्य- प्रजापतिऋषिः ब्रह्माग्निवायुसूर्या देवता- यजुश्छन्दः सर्वेषां प्राणायामे विनियोगः।
 * प्राणायाम :-

ॐभूः ॐभुवः ॐस्वः ॐमहः ॐजनः ॐतपः ॐसत्यम् ॐतत्सवितुर्व्वरेण्ण्यम्भर्गोदेवस्यधीमहि ।। धियोयोनः प्प्रचोदयात् ।। ॐआपो ज्योति रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ।।

एवं पूरकः कुम्भकः रेचकः इति क्रमेण त्रिवारं पठेत् ।।

वामहस्ते दक्षिणहस्तेन भस्म गृहीत्वा जलमिश्रणानन्तरं दक्षिणहस्तेन मर्दयेत्
 * भस्मधारणम्-

ॐ अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वं ☪ हवा इदं भस्म मन एतानि चक्षूं (गुं)षि भस्मानि।।

इति मंत्रेण मर्दनान्तरं दक्षिणहस्तेनाच्छाद्य अभिमंत्रणम्- ॐ त्र्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋषिः रुद्रो देवता अनुष्टुप्छन्दः, प्रसद्येत्यस्य विरुप ऋषिः अग्निर्देवता अनुष्टुप्छन्दः भस्माभिमंत्रणे विनियोगः ।।

ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगंधिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षिय माऽमृतात् ॥ ॐप्रसद् यभस्म्मनायोनिमश्च्चपृथिवीमग्ग्ने। स(गुं) सृज्ज्यमातृभिष्ट्ट्वञ्ज्योतिष्मान्न्पुनरासदः ।।

इत्यभिमंत्र्य धारणम्- त्र्यायुमित्यस्य नारायण ऋषिः रुद्रो देवता उष्णिक्छन्दः भस्मधारणे विनियोगः ।। ॐ त्र्यायुषञ्जमदग्ग्ने-- ललाटे । ॐ कश्श्यपस्य त्र्यायुषम् -- ग्रीवायाम् । ॐ यद्देवेषु त्र्यायुषम्-- बाह्वोः। ॐ तन्नोऽअस्तु त्र्यायुषम्-- ह्रदये ।।


 * शिखाबन्धनम्---मानस्तोक इति मन्त्रस्य कुत्स ऋषिः जगती छन्दः एको देवता शिखाबन्धने विनियोगः -

ॐमानस्तोकेतनयेमानऽआयुषिमानोऽअश्श्वेषुरीरिषः ।। मानोव्वीरान्न्रुद्रभामिनोव्वधीर्हविष्म्मन्तः सदमित्वाहवामहे ।। चिद्रूपिणि महामाये दिव्यतेजःसमन्विते । तिष्ठ देवि शिखाबन्धे तेजोवृद्धों कुरुष्व मे ।।

अड़्गुष्ठ मात्रां शिखां नैर्ऋत्यां बद्ध्वा।।

अनेन मन्त्रेण रुद्राक्षमालां धृत्वा
 * कण्ठे रुद्राक्ष मालाधारणम्--- त्र्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋषिः रुद्रो देवता अनुष्टपछन्दः रुद्राक्षमालाधारणे विनियोगः -

ॐत्र्यम्बकँय्यजामहेसुगन्धिम्पुष्टिवद्धनम्। उर्व्वारुकमिवबन्धनान्मृत्त्योर्म्मुक्षीयमामृतात् ।।

ॐविष्णुर्विष्णुः ।ॐवाक् वाक्- जलार्दहस्तेन दक्षिणकराड़्गुल्यग्रैः ओष्टो स्पृशेत् । ॐप्राणःप्राणः-अड़्गुष्टतर्जनीभ्यां नासारन्घ्रे स्पृशेत्। ॐचक्षुश्चक्षुः अड़्गुष्टानामिकाभ्याम् अक्षिणी स्पृशेत् । ॐश्रोत्रंश्रोत्रम्-अड़्गुष्टानामिकाभ्यां कर्णौ स्पृशेत् ॐनाभिः । अनुड़्गष्ठकनिष्ठिकाभ्यां नाभिं स्पृशेत् । ॐह्रृदयम् -हस्ततलेन ह्रृदयं स्पृशेत् । ॐकण्ठः-कराग्रेण कण्ठं स्पृशेत् । ॐशिरः-कराग्रेण शीर्षं स्पृशेत् ॐबाहुभ्यां यशोबलम्-कराग्रेण बाहुमूले स्पृशेत्। अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा । यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ।।
 * पवित्रकरणम् --

अनेन मन्त्रेण किञ्चिज्जलं शिरसि सिञ्चेत् ।।

विष्णु र्विष्णु र्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णुराज्ञाया प्रवर्त्तमानस्य अद्य ब्रह्मणो द्वितीये पराद्ध श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिप्रथमचरणे भारतवर्षे जम्बूद्वीपे रामक्षेत्रे परशुरामाश्रमे दण्डकारण्यदेशे श्रीगोदावर्याः पश्चिमदिग्भागे श्रीमल्लवणाब्धेरुत्तरे तीरे _______________ शालिवाहनशके _______________ नाम संवत्सरे तथा __________ श्रीविक्रमवर्षे ___________ नामसंवत्सरे __________यने __________ ऋर्तौ _______मासे _______ पक्षे ______ तिथौ ______ वासरे _______ नक्षत्रे _______ राशिस्थिते चन्द्रे ______राशिस्थिते श्रीसूर्ये _______ राशिस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवंगुणविशेषण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ ममोपात्तदुरितक्षयपूर्वकब्रह्मवर्चसकामार्थ श्रीपरमेश्वरप्रीतये प्रातःसन्ध्योपासनमहं करिष्ये ।। इति सड़्कल्प्य
 * संड़्कल्पः

पृथिवीत्यस्य मेरुपृष्ठ ऋषिः कूर्मो देवता सुतलं छन्दः आसने विनियोगः-
 * भूमिप्रार्थना-

पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ।।

इतिमन्त्रेण दक्षिणहस्तस्य मध्यमानामिकाभ्याम् आसनोपरि किञ्चिज्जलं क्षिपेत् ।।

अपसर्पन्तु ते भूता ये भूत भूमिसंस्थिताः । ये भूता विध्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ।। अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतोदिशम् । सर्वेषामविरोधेन सन्ध्याकर्म समारंभे ।।
 * भूतशुद्धिः-

इति द्वाभ्यां वामपादपार्ष्णिना त्रिवारं भूमिं ताडयित्वा भूतान्युत्सार्य

तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम। भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ।।
 * भैरवनमस्कारः-

ॐकारस्य ब्रह्मा ऋषिः परमात्मा देवता गायत्री छन्दः सर्वकार्मारम्भे विनियोगः । भूरादिसप्तव्याह्रृतिनां विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगौतमात्रिवसिष्ठ कश्यपाऋषयःअग्निवायुसूर्यबृहस्पतिवरुणेन्द्र विश्वेदेवा देवताः। गायत्र्युष्णिगनुष्टुब् बृहतिपड़्क्तित्रिष्टुब् जगत्यश्छन्दांसि । तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता गायत्री छन्दः अभिषेके विनियोगः । ॐभूः पुनातु-शिरसि । ॐभुवः पुनातु-नेत्रयोः। ॐस्वः पुनातु कण्ठे । ॐमहः पुनातु-ह्रदये। ॐजनः पुनातु-पादयोः।ॐतपः पुनातु-पादयोः। ॐसत्यं पुनातु-पुनः शिरसि। ॐतत्सवितुर्व्वरेण्ण्यम्भर्गोदेवस्यधीमहि ।। धियोयोनः प्रचोदयात्-सर्वाड़्गं पुनातु ।। इति प्रतिमन्त्रं दक्षिणेन पाणिना कुशानादाय वामकरस्थिततोयैरभिषेञ्चेत् ।।
 * अभिषेचनम्-


 * ततो व्याह्रृतिपूर्वकगायत्रीकरन्यासः-

ॐभूः-अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐभुवः-तर्जनीभ्यां नमः। ॐस्वः-मध्यमाभ्यां नमः । ॐतत्सवितुर्व्वरेण्ण्यम्-अनामिकाभ्यां नमः। ॐभर्गोदेवस्यधीमहि -कनिष्ठिकाभ्यां नमः। ॐधियोयोनः प्रचोदयात्-करतलकरपृष्टाभ्यां नमः।


 * अथ व्याह्रृतिपूर्वकं गायत्रीषडङ्गन्यासाः-

ॐभूः-ह्रृदयाय नमः। ॐभुवः-शिरसे स्वाहा । ॐस्वः-शिखायै वषट् । ॐतत्सवितुर्व्वरेण्ण्यम्-कवचाय हुम्  ।ॐभर्गोदेवस्यधीमहि- नेत्रत्रयाय वौषट्  ।ॐधियोयोनः प्रचोदयात्- अस्त्रायफट्।

ॐ अकारम्- नाभौ। ॐउकारम्-ह्रदये। ॐमकारम्-मूर्घ्नि।
 * अथ प्रणवन्यासाः-

ॐभूः-पादयोः। ॐभुवः-जान्वोः। ॐस्वः- ऊर्वोः । ॐमहः - जठरे। ॐजनः- कण्ठे। ॐतपः- मुखे। ॐसत्यम् -शिरसि ।।
 * अथ व्यह्रृतिन्यासाः-

ॐतकारम् -पादाङ्गुष्ठयोः । ॐसकारम्- गुल्फयोः । ॐविकारम् - जङ्घयोः । ॐतुकारम्- जान्वोः। ॐवकारम्- ऊर्ध्वोः। ॐरेकारम् - गुदे। ॐणिकारम् - लिङ्गे । ॐयकारम्- कट्याम् । ॐभकारम् - नाभौ । ॐगोकारम् - उदरे । ॐदेकारम् - स्तनयोः । ॐवकारम् - ह्रृदये । ॐस्यकारम् -कण्ठे । ॐधीकारम् -मुखे । ॐमकारम् -तालुदेशे । ॐहिकारम् -नासिकाग्रे । ॐधीकारम् -नेत्रयोः। ॐयोकारम् -भ्रुवोर्मध्ये । ॐद्वितीययोकारम् - ललाटे । ॐनकारम् -पूर्वमुखे । ॐप्रकारम् - दक्षिणमुखे । ॐचोकारम् - पश्चिममुखे । ॐदकारम् - उत्तरमुखे । ॐयाकारम् -मूर्ध्नि । ॐव्यञ्जनं तकारम् व्यापकं सर्वतो न्यसेत् ।।
 * अथ गायत्र्क्षरन्यासाः--

ॐआपः-गुह्ये । ॐज्योतिः-चक्षुषोः । ॐरसः-वक्रे। ॐअमृतम् -जान्वोः। ॐब्रह्म - ह्रृदये। अथ व्यह्रृतिन्यासाः- ॐभूः- पादयोः। ॐभुवः- नाभौ । ॐस्वः- ललाटे। ॐकारम्-मूर्घ्नि
 * अथ शिरोन्यासाः-

गायत्रीं त्र्यक्षरां बालां साक्षसूत्रकमण्डलुम्। रक्ताङ्गीं रक्तवस्त्रां च हंसवाहनसंस्थिताम् ।। ऋग्वेदकृतोत्सङ्गां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजाम्। ब्रह्माणीं ब्रह्मदेवत्यां ब्रह्मलोकनिवासिनीम् ।। आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात् । आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे ब्रह्मवादिनि । गायत्रि छन्दसां मातर्ब्रह्मयोनि नमोऽस्तुते ।।
 * (1) अथ गायत्र्यावाहनम्-

सावित्रीं युवतीं शुक्लां शुक्लवस्त्रां त्रिलोचनाम्। यजुर्वेदकृतोत्सङ्गांवृषारूढां त्रिशूलिनीम् ।। रुद्राणीं रुद्रदैवत्यां रुद्रलोकनिवासिनीम् । आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात् ।। आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे रुद्रवादिनि। सावित्रि छन्दसां माता रुद्रयोने नमोऽस्तु ते ।।
 * (2) अथमध्याह्न संन्ध्या सावित्र्यावाहनम्-

वृद्धां सरस्वतीं कृष्णां पीतवस्त्रां चतुर्भुजाम् । शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहिनीम् ।। सामवेदकृतोत्सङ्गां वनमालाविभूषिताम् । वैष्णवीं विष्णुदैवत्यां विष्णुलोकनिवासिनीम् ।। आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं विष्णुमण्डलात् । आगच्छ वरदे देवि त्र्यक्षरे विष्णुवादिनि। भारति छन्दसां मातर्विष्णुयोने नमोऽस्तु ते ।।
 * (3) अथसायंसन्ध्या आवाहनम्-

प्रणवस्य परब्रह्मऋषिः परमात्मा देवता दैवी गायत्री छन्दः भूरादिसप्तव्याह्रृतीनां विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगौतमात्रिवसिष्ठकश्यपाऋषयः अग्निवायुसूर्यबृहस्पतिवरुणेन्द्रविश्वेदेवा देवता गायत्र्युष्णिगनुष्टुब् बृहतीपंक्तित्रिष्टुब् जगत्यश्छन्दांसि तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्रऋषिः सविता देवता गायत्री छन्दः आपोज्योतिरित्यस्य प्रजापतिऋषिः ब्रह्माग्निवायुसूर्या देवता यजुश्छन्दः सर्वेषां प्राणायामे विनियोगः। ॐभूः ॐभुवः ॐस्वः ॐमहः ॐजनः ॐतपः ॐसत्यम् ॐतत्सवितुर्व्वरेण्ण्यम्भर्गोदेवस्यधीमहि ।। धियोयोनः प्प्रचोदयात् ।। ॐआपो ज्योति रसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवःस्वरोम् ।।
 * प्राणायाम:-

एवं पूरकः कुम्भकः रेचकः इति क्रमेण त्रिवारं पठेत् ।।

सूर्यश्चमेत्यस्य नारायण ऋषिः सूर्यों देवता अनुष्टप्छन्दः अम्बुप्राशने विनियोगः।
 * (1) अम्बुप्राशनम्-

ॐसूर्यश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां यद्रात्र्या पापमकार्ष मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भयामुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदलुम्पतु यत्किञ्चिदुरितं मयि इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा ।। एतन्मत्रेण जलं पाश्य तूष्णीं द्विराचामेत् ।।

आपः पुनन्त्विति मन्त्रस्य नारायण ऋषिः आपोदेवता गायत्री छन्दः अम्बुप्राशने विनियोगः। ॐ आपः पुनन्तुपृथिवीपूतापुनातुमाम् । पुनन्तुब्रह्मणस्पतिर्बह्मपूतापुनातुमाम् । यदुच्छिष्टमभोज्यंचयद्वादुश्चरितंमम । सर्वपुनन्तुमामापोसतांचप्रतिग्रह स्वाहा  ।।
 * (2) अम्बुप्राशनम्-

एतन्मत्रेण जलं पाश्य तूष्णीं द्विराचामेत् ।।

अग्निश्चमेति नारायण ऋषिः अग्निर्देवता अनुष्टुप्छन्दः अम्बुप्राशने विनियोगः ॐ अग्निश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्तां यदह्ना पापमकार्षं मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भयामुदरेण शिश्ना अहस्तदवलुम्पतु यत्किञ्चिदुरितं मयि इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा  ।।
 * (3) अम्बुप्राशनम्-

एतन्मत्रेण जलं पाश्य तूष्णीं द्विराचामेत् ।।

आपोहिष्ठेतितिसृणां सिंधुद्वीप ऋषिरापो देवता गायत्री छन्दः मार्जने विनियोगः-
 * मार्जनम्-

ॐआपोहिष्ठ्ठामयोभुवः - मस्तके । ॐतानऽऊर्ज्जेदधातन - चरणयोः । ॐमहेरणायचक्षसे -        ह्रृदये    । ॐयोव÷शिवतमोरसः -   ह्रृदये    । ॐतस्यभाजयेतहंन÷ - चरणयोः । ॐउशतीरिवमातर÷     -मस्तके  । ॐतस्म्माऽअरङ्गमामवः -मस्तके । ॐयस्यक्षयायजिन्न्वथ- ह्रृदये    । ॐआपोजनयथाचनः - चरणयोः ।

इति नवभिः पादैः सुवर्णादिपात्रस्थैर्वामहस्तस्थैर्वा जलैः कुशत्रयेण मार्जयेत् ।

सुमित्रियादुर्मित्रिया इत्यनयोः प्रजापतिर्ऋषिः आपो देवता अनुष्टुप्छन्दः क्रमेण अम्बुग्रहणे प्रक्षेपे च विनियोगः-
 * अपोऽञ्जलावादाय प्रक्षेपः-

ॐसुमित्र्त्रियानऽआपऽओषधयःसन्तु- इत्यञ्जलिना जलमादाय दुर्म्मित्र्त्रियास्तस्मै सन्तुयोस्मान्द्वेष्ट्टियञ्चव्वयन्द्विष्म्मः ।। इत्यनेन वामभागे जन्तुहीनस्थले निक्षिपेत् ।।


 * द्रुपदादिवेत्यस्य कोकिलराजपुत्र ऋषिः आपो देवता अनुष्टुप्छन्दः जलग्रहणे आच्छादने च विनियोगः ।। ऋतञ्चसत्यञ्चेत्यस्याघमर्षण ऋषिः भाववृत्तो देवता अनुष्टुप्छन्दः उदकावघ्राणपूर्वकप्रक्षेपणे विनियोगः  ।।

ॐद्रुपदादिवमुमुचानः स्विन्नः स्नातोमलादिव।। पूतम्पवित्रेणेवाज्ज्यमाप÷शुन्धन्तुमैनसः ।।

अनेन मन्त्रेण जलं वामहस्ते गृहीत्वा न्युब्जेन दक्षिणहस्तेनाच्छाद्य । अघमर्षणम्---

ॐऋतंचसत्यञ्चाभीद्धात्तपसोध्यजायत। ततोरात्र्यजायततत÷समुद्रोऽअर्ण्णवः। समुद्रादर्ण्णवादधिसंवत्सरोऽअजायत। अहोरात्राणिविदधद्विश्वस्यमिषतोवशी। सूर्याचन्द्रमसौधातायथापूर्वमकल्पयत्। दिवञ्चपृथिवीञ्चान्तरिक्षमथोस्व÷ ।।

इति मंत्रेण तदाच्छादितं जलमवघ्राणपूर्वकं वामभागे क्षिपेत् ।।

प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः परमात्मा देवता दैवी गायत्री छन्दः भूर्भुवः स्वरितिमहाव्याह्रृतीनां परमेष्ठी प्रजापतिऋषिः अग्निवायुसूर्या देवता गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छन्दांसि तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता गायत्री छन्दः अर्घदाने विनियोगः ।।
 * अर्घदानम्-

सूर्याभिमुखस्तिष्ठन्गन्धाक्षतपुष्पयुक्तार्घत्रयं दद्यात् ।।

(1) ब्रह्मस्वरूपिणे सूर्यनारायणय नमः अयमर्घो दत्तो न मम ।। -3-अर्घ्य

(2) रुद्रस्वरूपिणे सूर्यनारायणय नमः इदमर्घ्य दत्तं न मम ।। -1-अर्घ्य

(3) विष्णुस्वरूपिणे सूर्यनारायणय नमः इदमर्घ्यं दत्तं न मम ।। -3-अर्घ्य

दत्तार्घोदकेन दक्षिणनासाचक्षुःश्रोत्रस्पर्शनं कुर्यात् ।। इत्यर्घत्रयं दत्वा

2 कालातिक्रमे सति-- ब्रह्मस्वरूपिणे सूर्यनारायणय नमः प्रायश्चितार्थमयमर्घो दत्तो न मम ।। अनेन प्रकारेण चतुर्थार्घं दद्यात् ।।

ॐअसावादित्यो ब्रह्म- अनेन मन्त्रेणात्मनः समन्तात्प्रदक्षिणवदुदकं क्षिपेत् ।।
 * दक्षिणहस्ते जलं गृहीत्वा-

उत्थाय स्वस्तिकाकारपाणिः सूर्यादयाभिमुखो वक्ष्यमाणेश्चतुर्भिर्मन्त्रेः सूर्यमुपतिष्ठेत्
 * सूर्योपस्थानम्-

ॐउद्वयमुदुत्यमितिद्वयोः प्रस्कण्व ऋषिः सूर्यो देवता अनुष्टुप्छन्दः चित्रन्देवानामित्यस्य कुत्साङ्गिरस ऋषिः सूर्यो देवता त्रिष्टुप्छन्दः तच्चक्षुरित्यस्य दध्यङ्ङाथर्वण ऋषिः सूर्यो देवता उष्णिक्छन्दः सूर्योपस्थाने विनियोगः-

ॐउद्वयन्तमसस्प्परिस्व÷पश्श्यन्तऽउत्तरम् ।। देवन्देवत्र्त्रासूर्य्यमगन्न्मज्ज्योतिरुत्तमम् ।। ॐउदुत्त्यञ्जातवेदसन्देवंव्वहन्तिकेतव÷।। द्य्शेव्विश्श्वायसूर्य्यम् ।। ॐचित्रन्देवानामुदगादनीकच्चक्षुर्म्मित्र्त्रस्यव्वरुणस्याग्ग्नेः।। आप्प्राद् द्यावापृथिवीऽअन्तरिक्ष(गुं)सूर्य्यऽआत्क्माजगतस्तस्त्थुषश्च।।


 * गायत्र्यावाहनम्-तेजोसीत्यस्य परमेष्ठी प्रजापतिऋषिः आज्यं देवता जगती छन्दः यजुर्गायत्र्यावाहने विनियोगः-

ॐतेजोसिशुक्क्रमस्यमृतमसिधामनामासिप्प्रियन्देवानामनाधृष्टन्देवयजनमसि ।।


 * गायत्र्युपस्थानम्- तुरीयपदस्य विमल ऋषिः परमात्मा देवता गायत्री छन्दः गायत्र्युपस्थाने विनियोगः-

ॐगायत्र्यस्येकपदीद्विपदीत्रिपदोचतुष्पद्यसिनहिपद्यसेनमस्तेतुरीयायदर्शतायपदायपरोरजसेसावदोम् ।।इति नमस्कृत्य

तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता गायत्री छन्दः वायव्यं बीजं चतुर्थं शक्तिः पञ्चविंशतिर्व्यञ्जनानि कीलकं चतुर्थं पदं प्रणवो मुखम् (अग्निर्मुखं) ब्रह्मा शिरः विष्णुर्ह्रृदयं रुद्रः कवचं परमात्मा शरीरं पृथिवी योनिः प्राणापानव्यानोदानसमाना सप्राणा श्वेतवर्णा साङ्ख्यायनसगोत्रा चतुर्विशत्यक्षरा षट्स्वरा सरस्वतिजिह्वा पिङ्गाक्षी त्रिपदा गायत्री अशेषपापक्षयार्थे जपे विनियोगः।
 * हस्ते जलमादाय-

मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायैर्मुखैस्त्रीक्षणे- र्युक्तामिन्दुनिबद्धरत्नमुकुटांतत्वार्थवर्णात्मिकाम् । गायत्रीं वरदाभयाङ्कुशकशाःशुभ्रं कपालं गुणं शंङ्खं चक्रमथारविन्दयुगलं हस्तैर्वहन्तीं भजे ।।
 * गायत्रीध्यानम्

(1)अस्य श्रीब्रह्मशापविमोचनमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः भुक्तिमुक्तिप्रदा ब्रह्मशापविमोचनी गायत्रीशक्तिर्देवता गायत्री छन्दः ब्रह्मशापविमोचनार्थे जपे विनियोगः-
 * शापविमोचनम्-

गायत्रीं ब्रह्मेत्युपासीत यद्रूपं ब्रह्मविदो विदुः। तां पश्यन्ति धीराः सुमनसा वाचामग्रतः ।। ॐवेदान्तनाथाय विद्महे हिरण्यगर्भाय धीमहि। तन्नो ब्रह्म प्रचोदयात् ।। ॐ देवि गायत्रि त्वं ब्रह्म शापाद्विमुक्ता भव ।।

(2) अस्य श्रीवसिष्ठशापविमोचनमन्त्रस्य निग्रहानुग्रहकर्ता वसिष्ठ ऋषिः वसिष्ठानुगृहिता गायत्रीशक्तिर्देवता विश्वोद्भवा गायत्री छन्दः वसिष्ठशापविमोचनार्थे जपे विनियोगः-

ॐसोऽहमर्कमयं ज्योतिरात्मज्योतिरहं शिवः। आत्मज्योतिरहंशुक्रःसर्वज्योतीरसोऽस्म्यहम् ।।

इत्युक्त्त्वा योनिमुद्रां प्रदर्श्य गायत्रीत्रयं पठित्वा । ॐदेवि गायत्रि त्वं वसिष्ठशापाद्विमुक्ता भव ।।

(3) अस्य श्रीविश्वामित्रशापविमोचनमन्त्रस्य नूतनसृष्टिकर्ता विश्वामित्र ऋषिः विश्वामित्रानुगृहीता गायत्रीशक्तिर्देवता वाग्देहा गायत्री छन्दः विश्वामित्रशापविमोचनार्थे जपे विनियोगः-

गायत्रीं भजाम्यग्निमुखीं विश्वगर्भां यदुद्भवाः । देवश्चक्रिरे विश्वसृष्टिं तां कल्याणीमिष्टकरीं प्रपद्ये ।। यन्मुखान्निःसृतोऽखिल वेदगर्भः ।। देवि गायत्रि त्वं विश्वामित्रशापाद्विमुक्ता भव ।।

अस्य गायत्र्यस्त्रोपाहरणमन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋषयः ऋग्यजुःसामानि छन्दांसि क्रियामयं वपुः परात्पराशक्तिर्देवता हंबीजं संशक्तिः सोऽहं कीलकम् अस्त्रोपसंहरणार्थे जपे विनियोगः-
 * अथ गायत्र्यस्त्रोपाहरणम्-

ॐब्रह्मतेजोज्वालामालिनीं देवीं ह्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः। ॐविष्णुतेजोज्वालामालिनींदेवीं ह्रीं तर्जनीभ्यां नमः। ॐरुद्रतेजोज्वालामालानीं देवीं ह्रूं मध्यमाभ्यां नमः । ॐअग्नितेजोज्वालामालिनीं देवीं ह्रैं अनामिकाभ्यां नमः।  ॐज्ञानतेजोज्वालामालिनीं देवीं ह्रौं  कनिष्ठिकाभ्यां  नमः। ॐसत्यंतेजोज्वालामालिनीं देवीं ह्रः करतलकरपृष्टाभ्यां नमः। बहुरूपिणि गायत्रि दिव्ये संन्ध्ये सरस्वति। अजरे अमरे देवि ब्रह्मयोनि नमऽस्तु ते ।।

सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्तृतं तथा। द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा ।। षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा। शकटं यमपाशं च ग्रथितं चोन्मुखोन्मुखम्। प्रलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यः कर्मो वराहकम्। सिंहक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा ।।
 * अथ जपादौ मुद्राप्रदर्शनम्-

इति मुद्रा दर्शयित्वा वस्त्राच्छादितां जपमालां गोमुखीं वा (प्रातः) नाभिदेशे, (मध्याह्ने) ह्रृदयदेशे, (सायं) नासाग्रे धृत्वा गायत्रीजपः कार्यः ।


 * प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः परमात्मा देवता गायत्री छन्दः व्याह्रृतिनां प्रजापतिऋषिः अग्निवायुसूर्या देवता गायत्री छन्दः सर्वपापक्षयार्थे गायत्रीमन्त्रजपे विनियोगः

ॐभूर्भुवःस्वःॐ तत्सवितुर्व्वरेण्ण्यम्भर्गोदेवस्यधीमहि ।। धियोयोन÷प्प्रचोदयात् ।।

एवं प्रवालरुद्राक्षस्फटिमौक्तिकादिनिर्मितया मालया करमालया वा मंत्रार्थं ध्यायन्मोनी सहस्त्रं शतम् अष्टाविंशतिवारं दशवारं वा गायत्रीं जपेत्। ततः षडङ्गन्यासान्कुर्यात्-

ॐभूः ह्रृदयाय नमः। ॐभुवः शिरसे स्वाहा। ॐस्वः शिखायै वषट्। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं कवचाय हुम् । ॐभर्गो देवस्य धीमहि नेत्रत्रयाय वौषट्। ॐधियो योनः प्रचोदयात् अस्त्रायफट् ।।

सुरभिर्ज्ञानवैराग्यं योनिः शङ्खोऽथ पङ्कजम्। लिङ्गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् ।।
 * ततो मुद्राप्रदर्शनम्-

विश्वतश्चक्षुरितिमंत्रस्य विश्वकर्मा भौवन ऋषिः विश्वकर्मा देवता त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यप्रदक्षिणायां विनियोगः ।।
 * ततः सूर्यप्रदक्षिणा--

ॐव्विश्श्वतश्च्चक्षुरुतव्विश्श्वतोमुखोव्विश्श्वतोबाहुरुतव्विश्श्वतस्प्पात्। सम्बाहुब्भ्यान्धमतिसप्पतत्रैदर्द्यावाभूमीजनयन्देवऽएक÷ ।।

एकचक्र इत्यस्य नारायण ऋषिः सूर्यो देवता उष्णिक्छन्दः सूर्यनमस्कारे विनियोगः-
 * सूर्यादिदेवतानां नमस्काराः-

एकचक्रो रथो यस्य दिव्यः कनकभूषितः। स मे भवतु सुप्रीतः पद्महस्तो दिवाकरः ।।

ॐश्रीसूर्याय नमः। ॐगायत्र्यै नमः। ॐसन्ध्यायै नमः। ॐसरस्वत्यै नमः।

प्राच्याम्- ॐइन्द्राय नमः। आग्नेय्याम्- ॐअग्नये नमः। दक्षिणस्याम्- ॐयमाय नमः। नैर्ऋत्याम्- ॐनिर्ऋतये नमः। पश्चिमायाम्- ॐवरुणाय नमः। वायव्याम्- ॐवायवे नमः। उत्तरस्याम्- ॐकुबेराय नमः। ईशान्याम्- ॐईश्वराय नमः। ऊर्ध्वायां- ॐब्रह्मणे नमः। अधोदिशि- ॐअनन्ताय नमः।


 * जपनिवेदनम्- देवागातुविद इत्यस्य मनसस्पतिर्ऋषिः वातो देवता विराट् छन्दः जपनिवेदने विनियोगः-

ॐदेवागातुविदोगातुंव्वित्वागातुमित । मनसस्प्पतऽइमन्देवयज्ञ(गुं)स्वाहाव्वातेधाः ।।

अनेन प्रातःसन्ध्याङ्गभूतेन अमुकसङ्खयाकेन गायत्रीमन्त्रजपाख्येन कर्मणा श्री भगवान्ब्रह्मस्वरूपी (रुद्रस्वरूपी) (विष्णुस्वरूपी) सूर्यनारायणः प्रीयतां नमम ।।
 * जपार्पणम्-

यदक्षरपदभ्रष्टं मात्राहीनं तु यद्भवेत्। तत्सर्वं क्षम्यतां देवि काश्यप प्रियवादिनि ।।
 * प्रार्थना-

उत्तरे शिखरे इत्यस्य कश्यप ऋषिः सन्ध्या देवता अनुष्टुप्छन्दः सन्ध्याविसर्जने विनियोगः- उत्तरे शिखरे देवि भूम्यां पर्वतमस्तके। ब्राह्मणेभ्यो विनिर्मुक्ता गच्छ देवि यथासुखम् ।।
 * सन्ध्याविसर्जनम्।

अमुकगोत्रोत्पन्नोऽमुकप्रवरान्वितः शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुकशर्माऽहं भो आचार्य त्वामभिवादयामि। भो वैश्वानर त्वामभिवादयामि। भो सूर्याचन्द्रमसौ युवामभिवादयामि। भो याज्ञवल्क्य त्वामभिवादयामि । भो ईश्वर त्वामभिवादयामि।
 * गोत्रप्रवरोच्चारणपूर्वकमभिवादनम्-

आकाशात्पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम्। सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगच्छति ।। यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु। न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ।।
 * ईश्वर स्तुति:-

अनेन प्रातःसन्ध्योपासनाख्येन कर्मणा भगवान्ब्रह्मस्वरूपी परमेश्वरः प्रीयतां न मम ।।
 * अर्पणम्-

द्विराचमनम्- ॐकेशवायनमः स्वाहा ॐनारायणाय नमः स्वाहा ॐमाधवाय नमः स्वाहा ।। हस्तप्रक्षालनम्- ॐगोविन्दाय नमः।।

ॐविष्णवे नमः। ॐविष्णवे नमः। ॐविष्णवे नमः।

इति प्रातः मध्याह्न सायं सन्ध्याप्रयोगः ।।