User:Nabukalu hamida/sandbox

BYA NABUKALU HAMIDA,REGNO 15/U/8987/PS. PROJECT TITTLE: OKWEYAMBISA WHATSAPP OKUYAMBA ABAYIZI OKUVVUNUKA OBUZIBU BWA KKIROOZI NAKONGEZALINNYA NE KIROOZI NAKONGEZAKIKOLWA NGA NEEYAMBIS AKAKODYO K'OKUDDAMU OKUSOMESA ABAYIZI(COACHING), (ADJECTIVE CLAUSE AND ADVERB CLAUSE) ENNYANJULA. Mu Luganda tulina ebitundu bya sentensi bya engeri bbiri ennene ddala.Kyoka olw'okuba ng'ebitundu bya sentensi,tebinnafunirwa mannya gabigyamu bulungi ag'0luganda,tujja kweyambisa ago ag'olungereza .wabula kino tekisaanye kutangira Oyo anoonyereza amannya agabigyamu ag'oluganda,okugenda mu maaso n'omulimu gwe.ebitundu bya sentensi ebyogerwako ye "clause" ( (kkiroozi)ne" phrase"(Ffuleezi). "Kkiroozi"kitegeeza ebigambo,ebitegekeddwa nga byonna bigendera wamu,era ng'ekimu kikolwa oba ebimu Ku byo bikolwa.Ekikolwa ekibaamu kiba kyanjuluze,ng'erinnya(oba Nakasigirwa)erikola ekikolwa liragiddwa,era nga Kirina n'ekiseera mwekiri.Kkiroozi oluusi yo Ku bwayo eyinza okubeera sentensi eyeetongodde,oba si ekyo n'ebeera ekitundu obutundu ekya sentensi ennamba.kkiroozi emirundi egisinga zikola mu bifo bino:Amannya,Nnakongezalinnya ne Nakongezakikolwa. Kkiroozi ezimu ziba ziwa amakulu ageemala,ate ng'endala agaazo gaba gakoma mu kkubo.Kkiroozi eziba n'amakulu agakoma mu kkubo,zo zibalibwa nti si nzijuvu(tezeemala),ate endala ezirina amakulu agaggwayo,zo ne zibalibwa nti nzijuvu(zeemala). Okugeza,a) Abaana basoma(bato)         b) Abayizi tebamanyi(lwebanakola bibuuzo). Mu(a),ekitundu ekisooka kisobola okumalayo amakulu,ng'ekigambo(abato)tekiriiko.Kale Kkiroozi eyo ebeera nkulu,nzijuvu era yeemala.Mu(b),ekitundu kya sentensi ekisooka tekimalaayo amakulu "tebamanyi". Kati ebigambo ebiri mu bukomera biba,biyamba okumalayo amakulu. Tulina ebika bya kkiroozi ebyenjawulo era nga bye bino: a)kkiroozi eyeelinnya.  b)kkiroozi Nnakongezalinnya. c)kkiroozi Nakongezakikolwa. Wano tugenda kwesigama Ku bika bbibiri byoka,kkiroozi Nakongezalinnya ne kkiroozi nakongezakikolwa. Kkiroozi Nakongezalinnya(Adjective clause).    Kkiroozi ey'engeri eno biba ebigambo nga bigendera wamu,era nga mulimu ekikolwa,naye ate byo nga byogera kunnyonnyola Ku linnya.Emirundi egimu,kkiroozi Nakongezalinnya eba ennyonnyola Ku kkiroozi eyeerinnya,oba Ku nakasigirwa. Tusaanye okujjukira nti Nakongezalinnya kigambo(kiba kimu),ekyongera okkunnyonnyola Ku linnya . Kino kiba kitulaga nti,kkiroozi Nakongezalinnya ne kkiroozi Nakongezalinnya ekola omulimu gwe gumu. Bwekityo,kkiroozi Nakongezalinnya esobola okukola mu kifo kya Nakongezalinnya,ate ne Nakongezakikolwa bw'etyo esobola okukola mu kifo kya kkiroozi Nakongezalinnya.      Ekyokulabirako: 1)Leka tulabe abayizi (abeekalakasiza e Makerere). 2)Omusawo,(eyava e bulaaya) azzeeyo leero. 3)Wandiika ebbaluwa (gye yakugamba okumpa). 4)Ennyonyi ya yuganda,(eyali eva e Nairobi), yagwa. 5)Olumbe,(olumala abantu kati),lwava Bweru. Ebigambo ebiri mu bukomera bye tuyita kkiroozi Nnakongezalinnya.Bwe wetegereza sentensi zino okizula nti,ebigambo ebyo ebiri mu bukomera biraga bintu Ku eryogerwako,okubyawula Ku birala. Mu sentensi(1)tulaba nti kkiroozi Nnakongezalinnya eyo etulaga "abayizi" oli b'ayagala okulekwa alabe.si bayizi bonna naye,"abeekalakasa e Makerere". Mu sentensi(2),kkiroozi Nnakongezalinnya eri mu bukomera,eyongera kunnyonnyola Ku linnya"Omusawo"yo kyekola kutulaga"Omusawo"ayogerwako.wabula si Omusawo mulala yenna,wabula oyo eyava e Bulaaya yekka. Mu sentensi( 3),kkiroozi Nnakongezalinnya eri mu bukomera, eyongera kunnyonnyola n'okutulaga ebbaluwa eyogerwako. Mu sentensi (4)kkiroozi Nnakongezalinnya eri mu bukomera, eyongera kwogera Ku "Ennyonnyi ya yuganda eyagwa" etulaga nti si Ennyonnyi ndala yonna,wabula eyo eyali eva e Nairobi. Mu sentensi(5),kkiroozi Nnakongezalinnya eri mu bukomera eyongera kutulaga "Olumbe" olwogerwako.Etulaga nti si lumbe lula lwonna,naye "olumala abantu kati". Wadde sentensi ezo nzijuvu,naye nga zogeddwa,awuliriza ayinza obutamatira;bw'atyo ayinza okwebuuza ebibuuzo bino:mu(1),abayizi Ki?. Mu(2)Omusawo Ki?ne ndala. Mu kuddamu ebibuuzo ebyo,kyetaagisa ebigambo ebyongera okunnyonnyola Ku mannya ago ebigambo ebyo birina ku beera Kkiroozi Nnakongezalinnya gye tulabye mu bukomera. AMATEEKA AGAFUGA KKIROOZI NAKONGEZALINNYA NE KKIROOZI NAKONGEZAKIKOLWA. 1)Mu kkiroozi emirundi egisinga zikola mu bifo bino :amannya,nakongezalinnya ne nakongezakikolwa. 2)Mu kkiroozi mutekeddwa okuberamu ekikolwa ekyanjuluze. 3)Kkiroozi zitekeddwa okuba n'amakulu nga gagwayo(zeemala). Okugeza, Abayizi tebamanyi(lwe banawumula).    OKUSOMOOZA ABAYIZI KWEBASANGA MU KUYIGA KKIROOZI NAKONGEZALINNYA NE KKIROOZI NAKONGEZAKIKOLWA Abayizi balina entegeera  zanjawulo ate nga mbeera n'obudde bwa kigeero obwokunnyonnyoleramu ebintu bingi ate nga abayizi tebakwatirawo mu kibiina n'olwekyo kuno okusomooza . Abayizi abatali bazaliranwa basekererwa baanabwe olwensobi zebakola nga baliko. Kye bogerako mu kibiina kino kibaleteera okulowooza nti tebalina kyebamannyi era kino kibaleteera obutennyigira mukibiina  ate era neekibavirako okuddirira mu bisomesebwa. Kizibuwala okuwa abayizi emirimu gy'okubaganyako ebirowoozo mu kibiina kubanga kino kitwala obudde obuwerako nga ebibinja ebyenjawulo bituwa ebyo bye bazudde olw'abayizi okuba abangi mu kibiina. Kikalubiriza omusomesa wamu n'omuyizi okumubuuza ebibuuzo ebyenjawulo kubanga kino kituuka ekiseera ne kimutama naddala mu kibiina ekyabayizi abatono. Kizibuwala okuwa buli muyizi omukisa abeeko kyagabana neebayizi banne kubanga obudde bubeera bugere nga n'omusomesa yeetaga okubako nekyabalugamya mu lusoma. Ebikozesebwa okuba nga tebimala abayizi okugeza obutabo obulimu kkiroozi. Abayizi bazibuwalirirwa okwawula kkiroozi Nnakongezalinnya ezeemala ne kkiroozi Nnakongezalinnya eziteemala naddala nga bawereddwa emboozi okuzisazako.

Abayizi bazibuwalirirwa okumannya ebifo ebyenjawulo kkiroozi we zikola okugeza. Amannya,Nnakongezalinnya,Nakongezakikolwa. Abayizi bazibuwalirirwa okumannya nti 'clause' kyagandawazibwa era tuba tuwandiika kkiroozi olwokubulwa ebigambo ekikigyamu. Abayizi bazibuwalirirwa okuwa enjawulo eri wakati wa kkiroozi Nnakongezalinnya ne kkiroozi Nnakongezalinnya kikolwa. EMIRIMU ABAYIZI GYE BANAKOLA OKUSOBOLA OKUVVUNUKA OKUSOMOOZA. Saza Ku kkiroozi Nnakongezalinnya eziri mu mboozi zino wammanga. a)Leka tulabe abasawo abeekalakasiza e Makerere. b)Omusawo,eyava e Nairobi azzeeyo leero. Wandiika emboozi satu nga ottaddemu kkiroozi nakongezalinnya. ENGERI Y'OKUVVUNUKA OKUSOMOOZA. a)okubuuza abayizi ebibuuzo ebyenjawulo nga neeyambisa WhatsApp ate nga bwembalugamya mwebyo ebitaddiddwamu bulungi. b)okuwa abayizi emirimu oluvannyuma lw'okubasomesa ku kkiroozi Nnakongezalinnya wano baddamu nga neeyambisa tekinologiya wa "rapid response system" kubanga kino kitwala obudde butono ate nga ndabye nebididdwamu abayizi n'ekinnyamba n'okubalugamya ebyetagisizamu budde. c)Okulikoddinga eddobozi eririmu by'ensomeseza kino kiyamba abayizi okuwuliriza ebyo ebiba bitategereekese kubanga wano omuyizi asobola okusirisa eddoboozi n'okulizayo emmabega n'ekimuyamba n'okweffumitiriza.

Kkiroozi Nakongezakikolwa(adverb clause). Kkiroozi Nakongezakikolwa eba eyongera kunnyonnyola Ku ekikolwa. Ekikolwa kino kyeba eyongera okwogerako tuyinza okukiyita ekikolwa ekikulu.Ekikolwa ekikulu kibeera mu ekitundu kya sentensi,ekisobola okwetengererawo kyokka era ekitundu kino kye kiyitibwa kkiroozi eyeemala,kiba eba esobola okuyimirirawo Ku bwayo.Ekikolwa ekikulu oluusi kibeera mu ekitundu kya sentensi,ng'amakulu tegavaayo bulungi.Naye olw'okuba nti amakulu ga sentensi gonna gaba geetoloolera,kisigala nga kye kikolwa ekikulu. Olw'okuba Nnakongezakikolwa ne kkiroozi Nakongezakikolwa bikola omulimu gwe gumu,buli kimu ku byo kisobola okukola mu kifo kya kinnakyo. Kkiroozi Nakongezakikolwa zigabanyizibwa mu bika bitaanoera bye bino: a.kkiroozi Nnakongezakikolwa ez'engeri ,ez'ekifo,ez'ensonga,n'ez'ekikula.

Kkiroozi Nnakongezakikolwa ez'ekiseera. Zino ziba zitulaga ekiseera,ekikolwa ekikulu we kiba kyakolerwa,oba we kiba kikolerwa. Era bulijjo kkiroozi ez'engeri eno .ziba zidda mu kibuuzo "di?" Ebibuuzo kino kiba kyagala kumannya kiseera ekikolwa ekikulu we kiba kyakolebwa.Ekiseera ekyo kiyinza okulagibwa n'ekigambo kimu oba okusingawo.Bwe kiragibwa n'ekigambo ekimu,ebigambo ebyo kiba Nnakongezakikolwa ey'ekiseera,gye tujja okulaba mu maaso;ate bwe mubaamu ekikolwa ekyanjuluze,ebeera kkiroozi Nnakongezakikolwa ey'ekiseera. Ekyokulabirako 1)Abayizi banaasoma,(ttaamu ng'etandise). 2)(lwe balitandiika),bonna bagenda kujja. 3)(Buli lwe tugendayo),omukulu tetumusangayo. 4)Olumbe balufulumya,(ng'obudde busasaana). Mu sentensi ezo waggulu,ebigambo ebiri mu bukomera bye tuyita Kkiroozi Nnakongezakikolwa ez'ekiseera.ebigambo ebiri mu bukomera bituwa ekiseera,ekikolwa ekikulu we kinaabeererawo. Kkiroozi Nnakongezakikolwa ey'ekiseera esobola okukyusa ekifo kyayo mu sentensi n'edda mu kirala naye omulimu gwayo gusigala nga gwe gumu. Okugeza, 1)(Ttaamu ng'etandise),abayizi banaasoma. Kkiroozi Nnakongezakikolwa ez'engeri. eno zo ziba zitulaga,oba nga zitunnyola,engeri ekikolwa, gye kyakolebwamu;era emirundi egisinga ziteera kudda mu kibuuzo ekigamba nti '-tya?' .Awo awali akasaze wagendawo Nakasigirwa enkozi.Ekibuuzo ekyo kiddibwamu n'okunnyonnyola engeri ,ekikolwa ekikulu gye kyakolebwamu. Engeri ekikolwa gye kyakolebwamu, eyinza okulagibwa n'ekigambo kimu,nga mu byo temuli kikolwa,ate mubamu ekikolwa ekyanjuluze, ebeera Kkiroozi Nnakongezakikolwa eyey'engeri Ekyokulabirako, a)Abayizi basoma,(nga bwe bazannya). b)Musisi eyayise (n'ayuuguumya enju,)yabadde wa mannyi. Mu sentensi ezo waggulu,ebigambo ebiri mu bukomera bye tuyita Kkiroozi Nnakongezakikolwa ez'engeri. Tulaba nti mu buli sentensi,Kkiroozi ezo zitulaga engeri,ekikolwa ekikulu gye kyakolebwamu. AKAKODYO KENEEYAMBISIZA KA COACHING(okuddamu okusomesa abayizi kwebyo bye mbasomesezako oba neebisubirwa okusomwa)      Kokingi (coaching) kino kitegeza kuddamu kusomesa bayizi naddala ekyo kyoba wabasomesezako,yengeri omusomesa gya yambako abayizi okusobola okutukiriza ebigendererwa byabwe n'ebibye.Ebiseera ebisinga kino kikolebwa nga omusomesa ayagala abayizi be bongere okutegera ekyo ekyasomesebwa.wano omusomesa afunayo obudde obwenjawulo nayambako abayizi okusobola okutukiriza ebigendererwa byabwe nga abayizi naye nga omusomesa.

Tulina ebika bya kokingi ebyenjawulo era nga bye bino wammanga; 1)kokingi akolebwa nga omusomesa ayambako omuyizi. 2) Kokingi omuyizi gwe yeekolera owakinnomu. Tulina emigaso gya (coaching) era gye gino wammanga; Ayamba abayizi okuyigira Ku balala. Kiyamba abayizi abeetya okubuuza omusomesa kyaba teeyatedde. Kiyamba abayizi okuwanyisigannya ebirowoozo nga bali n'omusomesa wabwe. Kiyamba abayizi okwesomesamu nga bo n'okugonjola ebyo ebibasomooza. Ayamba abayizi okukolera awamu. Ayamba abayizi okuba abavvumu naabammalirivu n'okuba n'ekirubirira mu bibasomesebwa. Kiyamba abayizi okwongera okukwata ebyo ebibasomesebwa n'okubisa mu nkola. Abayamba okumannya ebirowoozo bya balala ate n'okwesalirawo kwekyo ekiba kiriwo. NSAZEEWO OKWEYAMBISA (COACHING)KOKINGI OLW'ENSONGA ZINO WAMMANGA; Kiwa omusomesa omukisa okumannya obunafu bw'omuyiziwe. Kiwa omusomesa omukisa okwogerako naabo abayizi abasirika ennyo mu kibiina. Kiyamba omusomesa okumannya omuyizi watategedde naweetagisa amannyi. Kiyamba omusomesa okufuna ebirowoozo by'abayizi era kino kimuyamba okufuna ekiddibwamu ekyawamu. Aleetawo enkolagana wakati wabayizi n'omusomesa. Ayamba abayizi abeetya okwetaba obuteerevu mwekyo ekisomesebwa kubanga ebiseera ebisinga baba batono.

MU KAKODYO KA KOKINGI(COACHING)ABAYIZI KIBEETAGISA BINO WAMMANGA Abayizi bagya okusobola okuwandiika ebibannyonnyolwa Ku kkiroozi nakongezalinnya ne kkiroozi Nakongezakikolwa. Abayizi basobola okwogeera OKUVVUNULA Kkiroozi nakongezakikolwa 1)Omanyi ddi cineema lw'enaggwa? 2)Olw'okuba nga nkooye sijja kwenyigiramu 3)Emma yansooka okuva mu mumuzannyo 4)Fiona yasigala wano bwe twali tugenze okuvuba 5)Okuggyako nga mpubiddwa, eno ye nnyumba yabwe 6)Ezimu Ku ngabi ezaali wano zaggibwawo 7)Larry yatunula nga eyali alabye omuzimu 8)Nga bbandi tennazanya,twagenda okufuna ak'okulya 8)Terry gyeyalaga baalabayo? 9)Pulinsipo w'amulabyeko? 10)Wadde nga ofiisa yabayimiriza,teyabakuba kipapula 11)Mwannyinaze yalabika nga omuwanvu mu kaseera ako 12)Newankubadde oli muto ku ono,obasinga ekitone. 13)Kubanga ekibuuzo kya nkya,nteekeddwa okusoma ekiro ky'olwaleero. 14)Oluvannyuma lw'okuvuganya,tujja kugenda tulye emmere.