User:Nebilabd

አህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚ
አህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚ (በሶማሊኛ፡ አህመድ ኢብራሂም አል-ቃሲ ወይም አህመድ ጉሬይ፣ በሃረሪ፡ አህመድ ኢብራሂም አል-ጋዚ፣በአረብኛ أحمد بن إبراهيم الغازي;[ ] c. 1506 – 21 February 1543) የአዳል ሱልጣኔት  ኢማም እና ጄኔራል ነበር ግራኝ አህመድ (በአማርኛ በተለምዶ አህመድ ግራኝ)፣ በሱማሌው ጉሬይ፣ በአፋርኛ ጉራ፣ ሁሉም ትርጉማቸው “ግራኝ” ማለት ሲሆን በአዳል ሱልጣኔት መሪነት በኢትዮጵያ እና በአዳል ጦርነት ወቅት የኢትዮጵያን ኢምፓየር ወረረ፡፡

ብሄር
ኢማም አሕመድ በአብዛኛዎቹ ሊቃውንት እንደ ሶማሌ       ብሔር ተደርገው ይወሰዳሉ። ይሁን እንጂ ጥቂት የታሪክ ተመራማሪዎች የሶማሊያን ፅንሰ ሐሳብ ውድቅ አድርገውታል። መሪድ ወልደ አረጋይ አህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚ በአባቱ በኩል የሃርላ ስርወ መንግስት የገዥዎች ናቸው በማለት ተከራክረዋል።[14] መሐመድ ሀሰን ደግሞ አህመድ በሐርላ ግዛት የሲም ግዛት አስተዳዳሪ የነበረው የገራድ ኢብራሂም ልጅ እንደነበረ ተናግሯል።[15] እንደ አቶ ታደሰ ታምራት ገለጻ ምንም እንኳን የተለያዩ የሶማሌ ጎሳዎች በወረራ የተሳተፉ ቢሆንም አህመድ ሶማሊያዊ አልነበረም እና ከሴማዊ ተናጋሪው ዋላስማ ባላባት ጋር ግንኙነት ነበረው[16]። አንዳንድ ምንጮች አሕመድ ሐረሪ ነበር ይላሉ (ሐረሪ በተለምዶ ከሐርላ ጋር የሚለዋወጥ፣እና በሰባት የሐርላ ንዑስ ጎሣዎች የተገኘ በመሆኑ)፣[17][18][19][20][21] ለሌሎች ደግሞ  አፋር ወይም አርጎባ ነበር የሚል እምነት አላቸው፡፡.[24][25][26]

ጉሬ አቢሲኒያን በወረረበት ወቅት በርካታ የሶማሌ ጎሳዎች ከፍተኛ ሚና ተጫውተዋል ነገርግን እነዚህ ጎሳዎች ጦርነት ውስጥ የገቡት ሶማሊያዊ ስለሆኑ ሳይሆን ሙስሊም በመሆናቸው ብቻ እንደተሳተፉ ይነገራል።[27][28]   በፉቱህ አል ሀበሻ ሺሀ­-በዲን ሪከርድ መሰረት የሐረር ሱልጣን ኡመር ዲን እና ኢማሙ በሽምብራ ኩሬ ጦርነት እና በአምባሰል ጦርነት መካከል ውስጥ በነበረ የምጽዋት ግብር ክፍፍል ላይ በተፈጠረ አለመግባባት በመጣላታቸው ሰበብ ግራኝ አህመድ ጡረታ በመውጣት ሐረርን በመልቀቅ ከሶማሌዎች ጋር እንዲኖር  ምክኒያት የሆነለት ሲሆን በዛ ቆይታው በየጊዜው በጎሳዎች መካከል የሚነሱ አለመግባባቶችን የማስታረቅ ስራ ሰርቷል[29]

የታሪክ ምሁር የሆኑት ኋይት ዌይ አር.ኤስ. (ሪቻርድ እስቴፈን) የፖርቹጋሎች ጉዞ ወደ አቢሲኒያ የሚለውን ዘገባዎች መሠረት በማድረግ ስለ ግራኝ አህመድ ታሪክ ብዙ ይላሉ።

ከኢማም አህመድ የመጀመሪያ ታሪክ ግን ብዙም አይታወቅም። እሱ የአንድ የኢብራሂም ኤል ጋዚ ልጅ ነበር፣ እና እሱ እና አባቱ በገራድ አቡን ጦር ውስጥ የጋራ ወታደሮች ነበሩ። ስለ ዜግነቱ ምንም የሚባል ነገር የለም። እሱ በእርግጠኝነት አረብ አልነበረም፡ ምናልባት ሶማሌያዊ ነበር፡ ምክንያቱም ከብዙ ሶማሌዎች ጋር በቅርብ የተገናኘ ሆኖ እናገኘዋለን።[30]

 ፓትሪክ ጊክስ ግን እንዲህ ይላል፡- 

አሚር አህመድ ጉሬይ በኢትዮጵያውያን ዘንድ አህመድ ግራኝ  በመባል ይታወቃሉ። አሚሩ እራሳቸው በሐረር አካባቢ ከሶማሌ በፊት ከነበሩት ህዝቦች መካከል አንዱ ነው ለማለት ይቻላል ነገርግን ከበርካታ ጎሳዎች የተውጣጡ ሶማሌዎች በተለይም በዘይላ አካባቢ የመነጨው ጎርጎራ  የተባሉ ጎሳዎች ጋር በመሆን በጦር ኃይሉ ላይ እንደሚዋጋ የታወቀ ነው። አህመድ ራሱ ምናልባት እነርሱን ከመመልመል ውጪ ከሶማሌዎች ጋር ምንም አይነት ቀጥተኛ ግንኙነት አልነበረውም፤ ነገር ግን አፈታሪካዊ እሴቱ ትልቅ ነበር። በ1530ዎቹ በኢትዮጵያ ላይ ከፍተኛ የተሳካ ጂሃድ ከፍቷል።[31]

በ “አይ ኤም ሉዊስ“ ዘገባው መሰረት አህመድ ጉሬይ የሚባል ሌላ መሪ እንደነበረ እና ሁለቱ መሪዎች ወደ አንድ ታሪካዊ ሰው እንደተጣመሩ ይጠቁማል፡-

ይህ ፅሑፉ 'ግራኝ' የሚል ቅጽል ስም ያላቸውን ሁለት አህመድን ያመለክታል። አንደኛው “አህመድ ጉራይ፣ ሶማሌው” (...) ተብሎ የሚቀርበው የሃባር መጋድል አለቃ አህመድ ጉሬይ ክሲይን ነው። ሌላ ማመሳከሪያ ግን የሀባር መጋድልን ከኢዳጋል ጋር የሚያገናኝ ይመስላል። ሌላው አሕመድ በቀላሉ 'ኢማም አህመድ' ወይም በቀላሉ 'ኢማሙ' ተብሎ ይጠራል። ይህ አህመድ በሱማሌው ቅጽል ብቁ አይደለም (...) ሁለቱ አህመዶች ወደ አንድ ምስል ተዋህደዋል በጀግናው አህመድ ጉራይ[32]

የኢትዮጵያ ታሪክ ምሁር የቀድሞ የትምህርት፣ የኪነጥበብ እና የባህል ሚኒስትር እና በኃይለ ሥላሴ ዘመን የብሔራዊ ቤተመጻሕፍት ዲን ታክላ ሳዲቅ መኩሪያ የግራኝን አመጣጥ እና የመላሳይን ማንነት በተመለከተ ባለ 950 ገጽ መጽሐፍ አቅርበዋል። የግራኝ ጦርነቶች (1973/1974) “ያ ግራኝ ወራራ” (የግራኝ ወረራ) ተብሎ የሚጠራው ሞኖግራፍ፣ በውስጡም ከአረብ ፋቂህ ሲሃብ ኡዲን እና የሳርሳ-ድንግል ዜና መዋዕል ማስረጃዎችን አስፍሯል። ታክላ የሐረርን ወጎች እንዲሁም የኢንሪኮ ሴሩሊ እና የፊሊፕ ፓውሊችኬን የተረጎሙ ሥራዎችን መሳል ችሏል። በዳጋዝማክ ዋርግና ሽምግልና የሐረር ከፍተኛ ባለሥልጣን ምሁር አህመድ አሊ ሳሚን አነጋግሮ የሐረርን አጭር ታሪክ (ፈታህ መዲናት ሐረር) ለብዙ የአውሮፓ ተቋማት ያዘጋጀው እና የግራኝ አባት ከሃዊያ (የሶማሌ ጎሳ) መምጣት ነበረበት በማለት ደምድሟል። ኦጋዴን; ከግራኝ በፊት የነበረው የስምንት ትውልድ የዘር ሐረግ በዚህ ወግ ይታወቃል።[33]

የመጀመሪያዎቹ ዓመታት
ኢማም አህመድ የተወለዱት በ1506 በሁባት[34] ወይም በዘይላ በአዳል ሱልጣኔት ነው።[35][36][37][38] አህመድ አብዛኛውን የልጅነት ጊዜውን ያሳለፈው በሐረር ከተማ ነበር።[39] በሱልጣን አቡበክር ኢብኑ ሙሐመድ የግዛት ዘመን በነበረው እስልምናን ያላማከለ አገዛዝ ምክንያት አህመድ ከሐረር ወደ ሁባት ይሄድ ነበር።[40] በሁባት ህዝባዊ አመጽ አዳሼ እራሱን የነዋሪዎች ሱልጣን ዘውድ አደረገ። አዳሼ ሀረርን ናፈቀ እና ከህዝቡ ክብር አግኝቶ ወረራውን በፍጥነት ጀመረ። አህመድ ከአባቱ ጋር በመሆን አዳሼን በድል አድራጊነት በመቀላቀል ከሊቀ አዳላይ ሃይል ጋር በመቀላቀል የሑባት ከፍተኛ እግረኛ ወታደር ሆነ።[41][42] የግራኝ አጎት የነበረው አዳሼ በዘይላ ገዥዎች ላይ በማመፅ በርካታ የአዳል ምሽጎችን በማጥቃት አዳሼ ለሰባት አመታት የአዳል ሱልጣን እንዲሆን ተደረገ ይህም ትልቅ ስኬት ነው። በዘይላ (አዳል) ላይ ያለው አገዛዝ በአቡበክር ኢብኑ ሙሐመድ አመጽ ምክኒያት ብዙም አልቆየም። አቡበክር በሀረር አካባቢ አዳሼን በመግደል ድል አድርጎ   በሐረር  ከተማ ራሱን አቋቋመ።[43] ። አቡበክር የሱልጣኔት ማእረግ ባገኘ ጊዜ አገሩ ሁሉ ተቃወመበት ምክንያቱም አዳሼ ደግ ሰው ነበር እና ዋና ጠላቶቹ እንኳን ይወዱታል። ብዙ ሰዎች የአህመድ ግራኝን ጦር የተቀላቀሉት የጌቶቹን ገድለ አቡበክርን እገድላለሁ በማለቱ ነው። አቡበከር በአህመድ ላይ ጦርነት ከፍቷል ; ሆኖም አህመድ አቡበክርን ገድሎ የአዳል ሱልጣን ሆነ ። [44]

በጊዜው የማህፉዝን ( የዘይላ ገዢ የነበሩ) ሴት ልጅ ( ባቲ ድል ወንበራን )አገባ፡፡  . [45] በ1531 ባቲ የመጀመሪያ ልጃቸውን መሐመድ ይወልዳሉ።

በ 1517 ማሕፉዝ በአቢሲኒያ ንጉሠ ነገሥት ዳዊት 2ኛ ላይ ዘምቶ ከተመለሰ ቡሀላ መገደሉን ተከትሎ፣ [ 46 ] ግራኝ አህመድ የመጨረሻውን የሥልጣን ተሟጋቾችን ገድሎ ሐረርን እስኪቆጣጠር ድረስ ። [47]የአዳል ሱልጣኔት ለብዙ አመታት በስርዓት አልበኝነት ውስጥ ገብቶ ቆይቶ ነበር፡፡

እንደ አዛዝ ቲኖ እና ባህሬይ ያሉ የኢትዮጵያ ታሪክ ጸሐፊዎች እንደዘገቡት አህመድ ኢብኑ ኢብራሂም አል-ጋዚ ስልጣን ላይ በወጡበት ወቅት ብዙ የኦሮሞ አርብቶ አደሮችን ወደ እስልምና እንደመለሰ ጽፈዋል። [48]

ባለፈው አመት በአዳል ላይ በአቢሲኒያ ጄኔራል ደጋልሀን ላይ ለደረሰው ጥቃት አፀፋ ምላሽ ለመስጠት ፣ በ1529 ግራኝ አህመድ የአቢሲኒያ ወታደሮችን ድንጋጤ ውስጥ በሚያስገባ መልኩ  ከኦቶማኖች በገዛቸው በርካታ መሳሪያዎች በመታገዝ ኃይሉን በማጠናከር አቢሲኒያን ወረረ ። ግራኝ አህመድ በመጋቢት ወር በሺምብራ ኩሬ ዳግማዊ አፄ ዳዊትን በማሸነፍ የብዙውን ደጋፊዎቻቸውን ክብር አስጠብቀዋል።

የአቢሲኒያ ወረራ
የኢትዮፕያ-አዳል ጦርነት

የግራኝ አህመድ የአቢሲኒያ ወረራ ታሪክ በተለያዩ የሶማሌ፣ የአቢሲኒያ እና ሌሎች የውጭ ምንጮች ተዘግቧል። አህመድ በሱማሌ ብሄር ብሄረሰቦች ወይም ሃርላ / ሀረሪ በሚታጀበው ጦር አማካኝነት ኢትዮጵያን ወረረ። ግራኝ አህመድ በ1531 አቢሲኒያ ላይ ዘመቻ ዘምቶ ተቋዋሚ የነበረውን ዳግማዊ አፄ ዳዊት   በ 28 October በተካሄደው የአምባሰሉ ጦርነት ላይ ድል ተቀዳጀ ።  በመቀጠልም የግራኝ አህመድ የሙስሊም ሠራዊት ወደ ሰሜን በመዝመት የሀይቅ ደሴት ገዳምን እና የላሊበላን የድንጋይ አብያተ ክርስቲያናት ዘርፏል ። ግራኝ ወደ ትግራይ አውራጃ ሲገባ ሊከላከሉት የሞከሩትን የአቢሲኒያ ጦር በማሸነፍ ትግራይ ገባ። አክሱም ሲደርስ የእመቤታችን ጽዮን ማርያም ቤተ ክርስቲያንን አፈረሰ ።

በዚህ ጊዜ አቢሲኒያዊያኖች  አጼ ገላውዲዮስ ሰልጣን ላይ በነበሩበት ጊዜ በ 10 February ቀን 1541 በምጽዋ ወደብ ያረፉትን  ፖርቹጋሎች እርዳታ ለመጠየቅ ተገደዱ ። ኃይሉ የሚመራው በክሪስቶቫኦ ዳ ጋማ እና 400 ተዋጊዎች እንዲሁም በርካታ የእጅ ጥበብ ባለሙያዎችን እና ሌሎች ተዋጊ ያልሆኑ ሰዎችን ያካትታል። ዳ ጋማ እና ኢማም አህመድ 1 April ቀን 1542   በአምባ አላጌ እና አሸንጌ ሀይቅ  መካከል በሚገኘው ጃርቴ ውስጥ ተገናኙ፡፡53] በካስታንሆሶ  ዘገባ መሰረት ፖርቹጋሎች ስለ አህመድ የመጀመሪያ እይታ የነበራቸው በዚህ ጊዜ ነበር ::

የዘይላ ንጉስ (ኢማም አህመድ) በሰፈሩበት ካምፕ ላይ እያሉ  በርካታ ፈረሶች እና ጥቂት እግረኞችን  ይዞ ወደ ኮረብታው በመውጣት ተመለከቱን በመቀጠልም የሁልጊዜ መለያቸው በሆኑት ሦስት መቶ ፈረሶችና ሦስት ትላልቅ ባነሮችን (ሁለት ነጭ በቀይ ጨረቃዎች, እና አንድ ቀይ  በነጭ ጨረቃ)  ይዘው  ተራራው አናት ላይ በመውጣት ቆሙ።

እ.ኤ.አ ኤፕሪል 4 ቀን ሁለቱ የማይታወቁ ጦሮች መልእክቶች ተለዋውጠው ለተወሰኑ ቀናት ሲተያዩ ከቆዩ ቡሃላ፣ ዳ ጋማ ወታደሮቹን ወደ እግረኛ ጦር አደራጅቶ  የኢማሙን ድንበር ጥሶ በመግባት እና በሙስሊሞቹ በኩል የተደረጉ ተከታታይ ጥቃቶቸችን በጎራዴ እና በመድፍ በመመከት ጦርነት ከፈተ። ይህ ጦርነት ያበቃው ግራኝ አህመድ በአጋጣሚ በተተኮሰ ጥይት እግሩ ላይ ተመትቶ በመቁሰሉ ወደ ኋላ ማፈግፈጉን የሚያመለክቱ ባንዲራዎቻቸውን በማየታቸው ፖርቹጋሎች እና የአቢሲኒያ አጋሮቻቸው  ያልተደራጁ ሙስሊሞች ላይ ጥቃት ያደረሱባቸው ቢሆንም በዛው አካባቢ በርቀት በሚገኝ ወንዝ በኩል ማሻሻያ በማድረግ እንደገና መጠናከር ችለዋል።

በቀጣዮቹ ቀናት የግራኝ አህመድ ጦር በአዲስ ጦር በመጠናከር መጣ ። ለዚህም በፍጥነት እርምጃ መውሰድ አስፈላጊ መሆኑን በመረዳት ዳ ጋማ በኤፕሪል 16 እንደገና ወደ ግራኝ አህመድ የጦር ካምፕ ማምራት የሚያስችለውን  ምሽግ አቋቋመ። በካስታንሆሶ ዘገባ መሰረት  “  መቶ ፈረሶች ብቻ ቢኖረን ኖሮ ድሉ ዛሬ በተጠናቀቀ ነበር፤ ምክንያቱም ንጉሱ በሰው ትከሻ ላይ በአልጋ ላይ ተጭኖ በፈረሰኞች ታጅበው ነበርና፣ እናም ያለ ምንም ትዕዛዝ ሸሹ” በማለት በቁጭት ተናግሯል።

ባሀር ንጉስ የሻክ ተጠናክሮ መምጣትን ተከትሎ  ዳ ጋማ ወደ ደቡብ አቅጣጫ የዘመተ ሲሆን  ከአስር ቀናት በኋላ የግራኝ አህመድ ሀይል ወደ እይታው መጣ። ነገር ግን የዝናብ ወቅት በመጀመሩ ሰበብ  ዳ ጋማ አህመድን ለሶስተኛ ጊዜ እንዳይጋፈጠው አድርጎታል ። በንግስት ሰብለ ወንጌል ምክር መሰረት፣ ዳ ጋማ የክረምቱን ካምፕ ተቋዋሚውን በትይዩ ማየት በሚያስችለው አሸንጌ ሀይቅ አጠገብ በሚገኘው ወፍላ ላይ አደረገ፡፡ ኢማሙ የክረምቱን ካምፕ በዞቢል ተራራ ላይ አደረገ ።

ኢማሙ እርዳታ ለመጠየቅ ተገደደ። በአቤ ጃዎ ቤርሙደስ ዘገባ መሰረት  ፣ ኢማም አህመድን ለመርዳት ከአረቦች  2000 ፈረሰኛ ወታደሮች፣  መድፍ እና ከኦቶማን ሰዎች የተመረጡ 900 ወታደሮች ቀርቦለታል ። ይህ በእንዲህ እንዳለ ጦርነቱ ባስከተለው  ጉዳት እና ሌሎች ተግባራት ምክንያት የዳ ጋማ ጦር ወደ 300 ተዋጊዎች ዝቅ ብሏል። ዝናቡ ካለቀ በኋላ ግራኝ አህመድ በፖርቹጋል ካምፕ ላይ ጥቃት በሰነዘረው መሰረት   ከ140 የዳጋማ ወታደሮች በስተቀር ሁሉንም ገደለ ። ዳ ጋማ እራሱ ክፉኛ ቆስሎ ከአስር ሰዎች ጋር መያዙን ተከትሎ  እስልምናን ተቀብሎ ህይወቱን እንዲያድን የቀረበለትን ጥያቄ ውድቅ ካደረገ በኋላ ተገደለ።

ከሞት የተረፉት እና አጼ ገላውዴዎስ ተባብረው ጦሩን እንደገና በመቀላቀል ፖርቹጋላዊያን  የሙስኬት  አቅራቢዎችን  በመያዝ የካቲት 21 ቀን 1543 በተካሄደው  የወይና ደጋው  ጦርነት ላይ አህመድን አጠቁ።  በቁጥር ትልቅ ልዩነት የነበራቸው  9,000  የሆነው ወታደሮቻቸው በግራኝ ስር የነበሩትን 15,000 ወታደሮችን ድል ማድረግ ችለዋል ። ኢማሙን አዝማች ካሊቴ በተባለ የኢትዮጵያ ፈረሰኞች አዛዥ የነበረ ጎረምሳ አሳድዶ አንገቱን ቆረጠ.

ሚስቱ ባቲ ዴል ወምበራ ከተረፉት ጥቂት የቱርክ ወታደሮች ጋር በመሆን ከጦር ሜዳ በማምለጥ ጉዞዋን ወደ ሀረር በማድረግ ወደ ሀረር ተመለሰች በዚያም የኢማሙን  ተከታዮቹን አሰባስባለች። የባሏን ሞት ለመበቀል በማሰብ እና ኑር የኢማም አህመድን ሽንፈት ይበቀለዋል በሚል ቅድመ ሁኔታ  በማስቀመጥ የኢማሙን ወንድም ልጅ ኑር ኢብን ሙጃሂድን አገባች።   እ.ኤ.አ. በ1550 ኑር በምስራቅ አቢሲኒያ ቆላማ በባሌ እና በሀዲያ ወደ ጂሃድ ወይም ቅዱስ ጦርነት ሄደ ነገር ግን በራስ ፋኑኤል ተከለከለ ።. አቢሲኒያውያን የቅጣት ዘመቻ ከፍተው ብዙ ሀብትና ከብቶችን ማረኩ እና ሀረርን ጨምሮ ብዙ ከተሞችን ዘረፉ ። በ1559 ፋታጋርን ወረረ እና የአቢሲኒያ ንጉሠ ነገሥት ገላውዴዎስ ለሁለተኛ ጊዜ የቅጣት ዘመቻ ቢጀምርም በጦርነት ተገደለ።

ቅርስ

መቃብር

ፖል ቢ ሄንዝ እንደጻፈው  " በኢትዮጵያ ውስጥ አህመድ ግራኝ ያደረሰው ጉዳት ፈጽሞ የሚረሳ  አይደለም " ሲል ጽፏል. እያንዳንዱ ክርስቲያን የደጋ ነዋሪ አሁንም በልጅነቱ የግራኝን ተረት ይሰማል ። አጼ ሀይለ ሥላሴ በማስታወሻቸው ላይ “ብዙ ጊዜ በሰሜን ኢትዮጵያ የሚገኙ መንደርተኞች ግራኝ ያፈረሳቸውን ከተሞች፣ ምሽጎች፣ አድባራትና ገዳማትን ሲጠቁሙ አጋጥሞኛል ፣ እነዚህ አደጋዎች ትናንት የተከሰቱ ይመስል ነበር። ለአብዛኞቹ ሶማሌዎች አህመድ በጥንታዊ ግዛታቸው ላይ የአቢሲኒያ ጥቃትን በመቃወም የተዋጋ ብሄራዊ ጀግና ነው።

ተጨማሪ ንባብ

የአህመድ የአቢሲኒያ ወረራ በአረብኛ በአህመድ ተከታይ ሲሃብ አድ-ዲን አድማድ በተጻፈው ፉቱህ አል-ሃባሻ ( " የኢትዮጵያ ወረራ") ላይ በዝርዝር ተገልፆአል። ኢብኑ አብዱልቃድር አሁን ባለው እትሙ ያልተሟላ፣ ታሪኩን እስከ 1537 ድረስ ብቻ ይሸፍናል፣ ኢማም በጣና ሀይቅ ደሴቶች ላይ ያደረጉትን ወረራ ሲተርክ ። ሪቻርድ በርተን አሳሹ ሁለተኛው ክፍል "በሞቻ ወይም ሁዳይዳ " ውስጥ ሊገኝ እንደሚችል ተናግሯል; ነገር ግን ምንም እንኳን በኋላ ላይ ምርመራ ቢደረግም, የዚህን ሁለተኛ ክፍል ግልባጭ እንዳየ ሌላ ማንም አልተናገረም. የተረፈው የመጀመሪያው ክፍል በሬኔ ባሴት ወደ ፈረንሳይኛ ተተርጉሞ ከ1897 እስከ 1901 ታተመ። ሪቻርድ ፓንክረስት The Ethiopian Royal Chronicles (አዲስ አበባ፡ ኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ፣ 1967) በተሰኘው መጽሐፋቸው በከፊል ወደ እንግሊዝኛ ተተርጉሟል። ፉቱህ አል- ሃባሻ በፖል ሌስተር ስቴንሃውስ በፀሃይ የታተመው እ.ኤ.አ. በ2003 ( ISBN ) 978-0-9723172-5-2 ).

·       ''ጄፍሪ ፣ ሻው (2021) የኢትዮጵያ- አዳል ጦርነት፣ 1529-1543፡ የአቢሲኒያ ወረራ ። ዎርዊክ: ሄሊዮን እና ኩባንያ. ISBN 978-1914059681 እ.ኤ.አ.''

·       ኋይትዌይ ፣ አርኤስ (1967) [1902]። በ1541–1543 የፖርቹጋል ጉዞ ወደ አቢሲኒያ። ኔደልን ፣ ሊችተንስታይን፡ Kraus Reprint Limited (በእንግሊዘኛ ትርጉም የፖርቹጋል ጉዞ ላይ ዋና ምንጮች ስብስብ)