User:OguzSagdic/sandbox

Ruhi Naci Sağdıç (1896-1958)

Ruhi Naci Sağdıç’ın yaşam öyküsünü anlatırken babası Naci Kasım’ın Efendi’den başlamak yerinde olacaktır. Bugün Bulgaristan Romanya sınırında, Varna’ya yakın Balçık kasabasında ailenin adı “İspalar”dır. Bundan bir çıkarım yapıldığı takdirde, ailenin eski bir sipahi ailesi olduğu belli oluyor. Naci Kasım Efendi’nin büyükbabası Balçık müftüsü Zaimzade Hafız İbrahim Efendi’dir. 1848 doğumlu Naci Efendi kendi babası Kasım Efendi’yi sekiz yaşında iken kaybediyor. İlk eğitimini müderris olan amcasından görüyor, Varna’ya gidip oradan diploma alıyor. Bu arada Balçık’ta güzel yazı ve edebiyat derslerinde de devam ediyor. Ticaret Mahkemesi’nde kâtip olarak ve Balçık kazası mal müdürlüğünde görevlendiriliyor. Bizim tarihimizde 93 harbi dediğiniz 1876 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Dolduruca dolaylarından gönüllü asker toplayarak Gazi Osman Paşa’nın maiyetinde Sağ Kolağası (Osmanlı ordusunda yüzbaşı ile binbaşı arasındaki rütbe) rütbesi ile görev alıyor. Naci Kasım Efendi savaştan sonra, İstanbul’a gelerek Ahmet Mithat Efendi’nin de yardımlarıyla, okul arkadaşı ve adaşı Muallim Naci ile ortak, kitap yayınlamak üzere bir yazıhane açarlar. Ancak sadrazamlık tarafından delegesi olduğu Balkan göçmenleri için Bursa, Kirmastı, Mihaliç dolaylarında yeni yerleşim yerleri aramak ve buraların haritalarını çıkarmak üzere görevlendirilir. Bu arada titiz çalışmaları, idari konulardaki deneyimi ve edebiyattaki yetkinliği Hüdavendigar Vilayeti (Bursa) Valisi ünlü Ahmet Vefik Paşa’nın dikkatini çeker. Paşa, kendisine bir at armağan ederek onu maiyetine alır ve Yenişehir Malmüdürlüğü’ne atar. Bir Ramazan ayının son gününde günbatımından önce gökyüzünde hilâl görünür. Bu Bayram ayının başladığına işarettir. Ramazan’ın tersine Bayram’da oruç tutmak dinen caiz değildir. Bu inanç nedeniyle Naci Efendi Kadı’yı hemen ezan okutarak bayramı ilân etmesi gereği konusunda uyarır. Ancak Kadı “Naci Efendi, bırak millet bir saat fazla oruçlu kalıversin” diye uyarıyı dinlemez. Prensiplerine son derece sadık olan Naci Efendi, önce Kadı’yı hicveden bir şiir yazar ve iyi bir aylık geliri olan görevinden istifa eder. Bursa’daki dostları onu bırakmak istemezler, Aşar (Tarım) Müdüriyeti başkâtipliğine getirirler. O sırada vilayetin sınırları, yönetimin kolaylaştırılması amacıyla daraltılmaktadır. Balıkesir bölgesi Karesi Vilayeti olarak Bursa’dan ayrılacaktır. Naci Efendi bu işle görevlendirilir. Karesi Vilayeti Aşar Müdüriyeti Başkatipliğine atanır. Vilayet kurulduktan sonra da bu görevine ek olarak kendisine bir de müfettişlik görevi de verilir. Atamalar sırasında başkasına ait haksız bir atamayı sorun yaparak devlet hizmetinden tümüyle çekilir. Balıkesir’in şirin ilçesi Edremit’e yerleşir. Bundan sonraki 30 yıllık yaşamını burada dava vekili ve maarif encümeni üyesi olarak sürdürecektir. 1910 yılında ölen Naci Kasım Efendi Arapça ve Farsçayı çok iyi bilir, gerektiğinde Rumca ve Bulgarcadan da anlayabilirmiş. Hakkında İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın “Balıkesir Meşahiri” ve Tahir Harimi Balcıoğlu’nun “Tarihte Edremit Şehri” yapıtlarında oldukça kapsamlı bilgiler bulunmaktadır.

Ruhi Naci Sağdıç 1894 yılında Edremit’in Bayramyeri mahallesinde, Kurşunlu Cami caddesinde Naci Kasım Efendi’nin tek katlı evinde dünyaya gelir, annesi Mukaddes Hanım’dır. İki ablasından küçüğü 17 yaşındayken tüberkülozdan ölmüştür. Ruhi Naci daha çocukken değişik bir insandır. Henüz beş yaşındayken toprak kumbarasındaki bozuk paraları minik avucuna yerleştirir, Yukarı Çarşı’daki Pırasa Camiine yapışık berber-sünnetçi Âdem Efendi’ye gider, “Amca, beni sünnet et, işte parası” deyip uzatır. Berber şaşkına döner, kendisine daha önce hiç böylesi bir başvuru olmamıştır. Çocuğun kimin oğlu olduğunu öğrenir, “Sen hele biraz oturup bekle, ben takımlarımı hazırlayıp geleyim” bahanesi ile dükkândan çıkar, meydanın hemen karşısındaki arasta içindeki Naci Efendi’nin yazıhanesine giderek durumu anlatır. Naci Efendi “Madem ki çocuk böyle istemiştir, dediği gibi olsun” der. Küçük Ruhi’nin sünneti berber dükkânında ayaküstü yapılır, evine kadar olan ortalama 200 metre kadar yolu tek başına yürüyerek döner. Annesine “Anne ben kesildim” der. Mukaddes Hanım “Neren kesildi evlâdım” diye telaşlanır. Onu arkası sıra görünmeden izleyen babası da hemen kapıda belirip “Oğlumuz sünnet olmuş annesi, hemen yatağını hazırla” deyip kadıncağızı iyice şaşkına çevirirler. 13 yaşında babasını kaybeden Ruhi Naci evin tek erkeğidir ve artık hep kendi göbeğini kesen adam durumundadır. İlk öğrenimini Edremit’te yapar. Bir süre Balıkesir’de olan halasının yanında kalarak Karesi İdadisi’nde (orta tahsili veren mektep) okur ve oradan mezun olur. 1912’de komşusu ve çocukluk arkadaşı Mehmetşah ile İstanbul’a giderler. Amaçları Muallim Mektebi’ne (Öğretmen Okulu’na) yazılmaktır. O zamanlar alafranga saat henüz yürürlükte değildir ama, uygulamada her iki sat de kullanılmaktadır. Okulun müdürü kayıt işlemlerinin yapılabilmesi için ertesi gün belirlediği saatte gelmelerini söyler. İstanbul’a yeni gelmiş iki taşralı genç, müdürün alafranga saati kastettiğini kestiremezler, alaturka saate göre öğleden sonra okula giderler. Müdür geç geldiklerini öne sürerek, okula kabul edilemeyeceklerini bildirir. Ruhi Naci “O halde i̇stiade edelim” der. Sözlük yazarı da olan müdür Nazıma Bey bu kez merakla sarfettiği sözcüğün anlamı nedir diye sorar. Ruhi Naci “Geri almak anlamında söyledim onu. Yani i̇stidamızı geri alıyoruz” der. Müdür “İstidanızı geri vermiyorum ve sizi mektebe alıyorum” derse de, onurlu genç öğrenci adayı “Ben bir kere reddedildiğim yere bir daha dönmem” diyerek Mehmetşah’ı da yanına alıp oradan ayrılır. Bu kez İstanbul Darülfünunu’na (hukuk fakültesi) başvururlar. Oradaki müdür birer başvuru dilekçesi yazmalarını ister. Ruhi Naci “Nasıl bir yazı olsun” diye sorar, “Rik’a mı, sülüs mü?” diye. Müdür “Yaz da nasıl olursa olsun” der, sülüste karar kılınır. Bir süre İlâhiyat fakültesine devam ederse de Ferit Kam ve Köprülüzade Fuat Beylerin derslerinin çekiciliğine kapılıp Edebiyat fakültesine geçer. Ancak Birinci Dünya Savaşı patlak vermiştir ve Osmanlı devleti de savaşa girmiştir. 1915’te Çanakkale’yi savunmak üzere bütün öğrenciler gönüllü olmaya adeta yarış halindedirler. Ruhi Naci de gönüllü yazılır. Yıldız Orhaniye kışlasında eğitime alınır. Yazısının düzgün ve güzel olması fark edilince cepheye sevk edilmez, bölük yazıcısı olarak alıkonulur. Savaşın ilerleyen zamanı içinde yeni askerler alma ihtiyacı artınca, deneyimli bir eleman olarak, kendi celp şubesi olarak Edremit Ahz-ı Asker şubesine gönderilir. O artık Edremit’in eylemci gençlerinden biridir. İttihat ve Terakki’nin açtığı İdman Yurdu’nda Kaymakam Hamdi Bey’in önayak olduğu düzenleme ve yenileştirme eylemlerinde bir memleket genci olarak idadide okutmanlık yapmakta, bir yandan da edebiyatla uğraşmakta, şiirler yazmakta, zamanla yörenin edebiyat düşkünü gençleri arasında odak noktası durumuna gelmektedir. Giderek kendisine hoca gözüyle bakılmaktadır. Savaş bitmiş ve mütareke yıllarının üzüntülü bekleyişi felaketle sonuçlanmıştır. Düşman Ayvalık’a asker çıkarmıştır. Genç Ruhi Naci, arkadaşı Tayyare Cemiyeti sorumlusu Sadık’la Akçay Sahil Koruma Müdürlüğü’nden makbuz karşılığı iki mavzer alıp, atlarıyla cepheye koşarlar. Cephe karargâhında Ulusal kahramanlarımızdan Kaymakam Hamdi Bey “Böyle iki kişi cepheye sallanıp gelinmez; hemen Edremit’e dönün ve bir teşkilat kurun, buraya bir bölük, hatta bir alay gönüllü asker toplayıp sevkiyle, erzak ve mühimmat işlerini de düzene sokun” komutuyla onları geri çevirir. Ruhi Naci hemen Edremit’in ileri gelenlerini toplar, kimisinin nakdi kimisinin de fiili yardımları ile bir örgüt kurulur. Görev dağıtımında Ruhi Naci’ye örgütün genel sekreteri anlamına Bölge “Kâtib-i Umumi”lik görevi yüklenir. Önceleri isimsiz olarak kurulan örgüt, cepheye kendi temin ettikleri silâhlarla gönderilen gönüllülerden oluşmaktadır. Örgüt üniforma gibi ayırt edici bir şey veremediği için gönüllüleri cepheye yollarken tanınmalarına yardımcı olması amacıyla kollarına beyaz patiska üzerine kırmızı boya ile “Kuva-i Milliye” yazısı bastıkları pazıbentler takarak yollar. Örgütün adı bu kolluklardan dolayı giderek bu adla anılacaktır ve Kuva-i Milliye” adı zamanla Ayvalık-Edremit cephesinden bütün Anadolu’ya yayılarak, tek bir ülkünün tek bir eylemin genel adı olacaktır. Kuva-i Milliye Edremit karargahında genç Ruhi Naci’ye çok iş düşmektedir. Denilebilir ki, karargâhın bütün sorumluluğu ve yükü onun sırtındadır. Silâh ve yiyecek sağlanması, matara gibi araç-gereçlerin imali, yörede türeyen eşkıyanın zararsız hale getirilmesi, aksine onlardan yararlanmak üzere cepheye sevk edilmeleri için tatlı-sert politikalar güdülmesine dair çok ayrıntılı bilgiler, onun Kurtuluş Savaşı anıları arasında yer almaktadır. Ruhi Naci, Yunan işgali günlerini İzmir’de kısmen bir Mevlevi dergâhında Kuva-i Milliyeci kimliğini gizleyerek geçirir. Bu arada tasavvuf dünyasına dalar, o vadide “Fani Dede” mahlasıyla gazeller ve şiirler yazar. Bunlardan bazıları “Sada-yı Hak” gazetesinde yayınlanır. Cumhuriyet kurulunca Balıkesir Vilayet Encümeni’ne Edremit murahhası olarak seçilir. Birkaç yıl kadar il merkezinde kalır. Henüz harf devriminin yapılmadığı bir zaman diliminde, orada 1925-26 yılları arasında edebiyata gönül vermiş bir kısım gençlere önderlik ederek Karesi Şehit Çocukları Cemiyeti yararına “Çağlayan” isimli bir edebiyat ve kültür dergisi çıkarır. Derginin yönetim yeri, dergide de belirtildiği şekilde Kaptanzade otelindeki kendisine ait özel odasıdır. Baş yardımcısı, -hatta bir bakıma derginin yazı işleri müdürü de denilebilir- o sıralarda askerlik görevini öğretmen olarak Balıkesir’de yapmakta olan genç Orhan Şaik’tir. Yardımcı olan diğer bir genç çalışma arkadaşı ise Esat Adil (Müstecaplıoğlu)dur. Ruhi Naci Sağdıç’ın ve Çağlayan dergisinin Türk Edebiyatına önemli katkıları olmuştur. Ruhi Naci’nin etrafında Çağlayan’da ilk şiirleri yayınlanan Mustafa Seyit (Sutüven), Sabahattin Ali, Sungur Tekin (Sıtkı Yırcalı) gibi daha sonraki yıllarda isimlerini farklı vadilerde duyuracak gençler vardır. Gazi’nin Lâtife Hanım ile Balıkesir’i ziyaretinde yapılan salon toplantısında “Hoşgeldin” söylevini üstlenen Ruhi Naci’dir. Bir encümen arkadaşının şahitliğine göre ünlü, pehlivanımız Kurtdereli’nin Gaziye çektiği ünlü telgrafının metnini yazan da aslında odur. Ayni yıllarda “Hatıra” isimli şiir kitabını yine Balıkesir’de yayınlar. 1928 yılında Ayvalık Cephesi Milis Teşkilâtı Alay Kumandanı Pelitköylü Mehmet Cavit Bey’in kızı Rukiye Hanım ile evlenir, bir süreliğine Üsküdar’da otururlar. İstanbul’da bulunduğu iki yıllık süre içinde, daha önceden de arkadaşı olan Neyzen Tevfik ile dostluğunu sürdürmenin yanında, Mehmet Akif, Ferit Kam ve Üsküdar Mevlevihanesi son şeyhi, şair Remzi Dede (Remzi Yüreğir) ile dostluklar kurar, sohbet toplantılarında bulunur. Fuat Köprülü ve öğrencileri ile de yakın dostluk içindedir. Pertev Naili, Ziya Karamuk, Orhan Şaik Gökyay’ı bildik tanıdık çevresi i̇çinde saymak yerinde olur. İsmail Habib Sevük ise zaten eski hemşehrisidir. Mevlevilik’e ilgi duydu, kendi imzasıyla ve Fani Dede imzasıyla gazeller ve şiirler yayınladı. Bu dönemde Vakit Gazetesi’ne yazılar yazdığı bilinmektedir. Dünya çapındaki 1929 ekonomik bunalımı kayınpederi Mehmet Cavit Bey’in işlerini de etkilemiştir. Esasen milletvekili (1. Dönem) olması dolayısıyla Burhaniye’deki zeytinlikleri ve fabrikası ile bizzat meşgul olamamaktadır. İşlerin başında aileye yakın birinin bulunması gerekliliği ile damadı Ruhi Naci 1930 yılında memlekete döner ve Pelitköy’e taşınır. Bu yüzden 1929 doğumlu ilk oğlu Emrah Üsküdar’da, 1934 doğumlu ikinci oğlu Ozan ise Pelitköy’de doğmuşlardır. Zeytincilik ve fabrika yönetimi ile geçen yıllar, 1936 da Edremit’e taşınmayla son bulur. Oradaki ilk görevi Tayyare Cemiyeti’nin Edremit temsilciliğidir. Bu yıllarda ortaokul müdürü olan Mahir İz ve Mustafa Seyit Sutüven ile bir saç ayağı oluşturulmuş, Sutüven’in “Köylüler Pazarı” isimli dükkânı ile Berber Hüseyin Efendi’nin işyeri bazılarının söylediğine göre adeta bir “Edremit Akademisi”ne dönüştürülmüştür. Ruhi Naci 1940’ta “Böyle tescil edin bendenizi, çok pek severim ben denizi” beyiti ile süslediği bir dilekçe ile Devlet Denizyolları idaresine başvurmuş ve Akçay vapur acenteliğini almıştır. O zamanlar Akçay beş on haneli küçük bir sahil mahallesi olmakla birlikte karayolları gelişmediği için Edremit’in İstanbul ve İzmir’le bağlantısı deniz yoluyla sağlamaktadır. İkinci Dünya Savaşı’nın karamsar ve yoklukla geçen günlerini 1944’e kadar Akçay’da geçirmiş, bu arada 1941 yılında “Milli Şiir Ahengi” isimli kuram kitabını İstanbul’da bastırabilmiştir. 1944 yılında Havran Tarım Satış Kooperatifi’nin müdürü olmuş, bir iki yıl sonra Tariş’in Edremit şubesinde görev almıştır. Derlenebilmiş iki yüze yakın şiirinden altmış kadarı gazel türündendir. En ağdalı tasavvufi şiirlerden en sade halk ağzı deyişlere kadar aruz, hece vezni ve serbest ölçüde yazılmış örnekler bırakmıştır. Aruzu kullanmaktaki olağanüstü başarısı şiirlerine ulaşabilenler için hep övgüye lâyık bulunmuştur. Dostlarından Vasfi Şensözen’in deyişiyle “Müthiş zekâ”, Mahir İz’in anlatımıyla “Hezarfen”dir o. Orhan Şaik Gökyay “Ruhi Ağabey olmasaydı, bizler olamazdık” diyor. Mustafa Seyit Sutüven “Benim kendi formasyonumda yüzde yüz himmeti, gayreti, tesiri bulunan Ruhi Ağabey” diye yazıyor. Sabahattin Ali’yi dokuz yaşında bir çocukken keşfedip edebiyat konusunda eğiten ve Balıkesir Öğretmen Okulu’na yerleştiren de Ruhi Naci’dir. Edebiyata düşkünlüğü, güçlü kalemi yanında, belleğinde sayısız denecek ölçüde beyit ve kıtalar bulunan, geniş bir ansiklopedik kültüre sahip, çağrışım yeteneği ile doğaçtan konuşmanın da ustası olması onu tartışma ve sohbet alanında aranılan, özlenen insanı yapmıştır. Gözlem yeteneği ve el becerisi de övülmeye değerdir. Hattat izleyip hattatlık derecesinde güzel yazı sahibi olmuş, mühür kazıcıya baka baka hakkâklık sanatını öğrenmiş, İzmir’de saatçi dükkânında otururken eski saat hurdalarından kendisine bir cep saati imal etmiş, Balıkesir’in ünlü bıçak ustası Bıçakçı Şeyhi ile sohbeti sırasında bıçakçılığı öğrenmiş, balya çeliklerinden zarif kurban bıçakları yapmış. Akçay’da balıkçıları kıskandıracak incelikte balık ağları örüp onlara armağan etmiş. Onun yaşam öyküsünde son sözü, vefatı üzerine Mustafa Seyit Sutüven’in 3 Temmuz 1958 tarihli Balıkesir Postası gazetesinde yayınlanan yazısından bir tümce ile tamamlayalım: “… yalnız kendisine mahsus. Kendisine yaraşır bir çekingenlik, bir sükûn, bir sessizlik içinde yavaşça, gizlice, kimseye duyurmadan ve duyulmasına fırsat vermeyecek bir şekilde ve adeta ayaklarının ucuna basa basa aramızdan süzülüp gidiverdi…”

Yayınlanan yapıtları: Hatıra (eski yazıyla, şiirler 1927) Milli Şiir Ahengi (1941)