User:Pakalwad yogesh/sandbox

{ बुद्धीची देवता असलेल्या गणरायाला निरोप देण्याची वेळ उद्यावर येऊन ठेपली आहे. या वेळच्या उत्सवाच्या काळात विविध आव्हाने होती. स्वाइन फ्लूचा उद्रेक, दहशतवादी कारवायांची भीती असे वातावरण असतानाही विघ्नहर्त्यांचा हा उत्सव सर्वत्रच अतिशय उत्साहात कोणत्याही विघ्नाशिवाय पार पडला. आता आपण त्याला निरोप देतानाही हीच काळजी घेणार का, याबाबत उत्सुकता आहे. गणेशविसर्जन आणि त्यानिमित्त निघणाऱ्या मिरवणुकींच्या वेळी उसळणाऱ्या गर्दीत कार्यकर्त्यांनी सुरक्षेचे भान राखणे आवश्यक आहेच, त्याचबरोबर आणखी काही गोष्टींकडे लक्ष देण्याची आणि त्या सुधारण्यासाठी प्रयत्न करण्याची तितकीच आवश्यकता आहे. या गोष्टी म्हणजे-ध्वनिप्रदूषण आणि नैसर्गिक जलस्रोतांचे मोठय़ा प्रमाणात होणारे प्रदूषण! कारण त्यांचा थेट संबंध आपल्या आरोग्याशी, स्वास्थ्याशी आणि पर्यावरणाशी आहे. आपल्या कृतीमुळे ते बिघडू नये याची काळजीसुद्धा आपल्यालाच घ्यावी लागेल. विशेष म्हणजे या वेळच्या गणेशोत्सवात अनेक मंडळांनी सद्यस्थितीचे भान राखून उत्सव वेगळ्या पद्धतीने साजरा केला.

स्वाइन फ्लूची दुसरी लाट आलेली असताना त्याचा प्रसार रोखण्यासाठी व नागरिकांना संरक्षण देण्यासाठी अनेक मंडळांनी सजावटीला फाटा दिला आणि ‘एच१एन१’ विरोधी लसीकरणाची शिबिरे भरवून त्यावर खर्च केला. इतकेच नव्हे तर परंपरागत पाहायला मिळणाऱ्या पौराणिक, ऐतिहासिक देखाव्यांच्या जोडीनेच ग्लोबल वॉर्मिग, पाणी, प्रदूषण अशा विषयांवरील देखाव्यांना स्थान देऊन बदलत्या काळातील आव्हानांप्रती नागरिकांना जागे करण्याचा प्रयत्नसुद्धा केला. त्यामुळेच विसर्जनाच्या दिवशीसुद्धा हेच प्रयत्न कायम राहिले तर त्याचा उपयोग होईल, अन्यथा आधीच्या सर्व प्रयत्नांवर एकाच दिवसात पाणी पडेल. विसर्जन मिरवणुकांचे अलीकडे स्वरूप या दृष्टीने फारसे आशादायी नाही. कारण वर्षभरात होणाऱ्या प्रदूषणाच्या तुलनेत या काळात, विशेषत: विसर्जनाच्या दिवशी सर्वच प्रकारच्या प्रदूषणाने कळस गाठलेला असतो.

ध्वनिप्रदूषणाची स्थिती तर अतिशय गंभीर बनते. त्याला कोणतेही शहर किंवा कोणताही भाग अपवाद नाही. ठोके वाढविणाऱ्या स्पीकर्सच्या भिंती, डॉल्बी, डीजे या सर्वच कर्कश्श वातावरणात कानांच्या पडद्यांचे आणि आरोग्याचे काय होते हे वेगळे सांगायला नको. तरीसुद्धा महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या आकडेवारीचा संदर्भ घेतला तर नेमके चित्र स्पष्ट होते. मंडळाचा अहवाल असे सांगतो की, गणेशोत्सवाच्या काळात सर्वच राज्यातील शहरांमध्ये ध्वनिप्रदूषण कमाल मर्यादा ओलांडून पुढे गेलेले असते. रहिवासी क्षेत्रासाठी देण्यात आलेली ४५ ते ५५ डेसिबलची मुदत तर कधीच पार झालेली असते. औद्योगिक क्षेत्रांसाठीची ७० ते ७५ डेसिबल ही मर्यादासुद्धा राज्यभर ओलांडली जाते. विसर्जन मिरवणुकीच्या दिवशी तर आवाजाला कोणतीही मर्यादा उरत नाही. मुंबईतील कांदीवली, बोरीवली, घाटकोपरपासून पुण्यातील अलका चित्रपटगृहाजवळचा टिळक चौक आणि कोल्हापूर (राजारामपुरी, लक्ष्मीपुरी), साताऱ्यापासून (राजवाडा) औरंगाबाद, नाशिक, नागपूर, नवी मुंबई, जळगाव, अमरावती अशा सर्वच ठिकाणी आवाजाची पातळी ९० डेसिबलपेक्षा वर जाते. बऱ्याच ठिकाणी तर आवाज शंभर डेसिबलची पातळी ओलांडून अतिकर्कश्श बनतो. अर्थातच हा कळस मिरवणुकीच्या दिवशी गाठला जातो. ही राज्याची आजची स्थिती आहे. त्यात काही वर्षांमध्ये तरी मुद्दाम सांगावी अशी सुधारणा झालेली नाही. हे परिणाम केवळ डेसिबलच्या नोंदींपुरतेच मर्यादित नाहीत. घरातील ज्येष्ठ नागरिक, हृदयविकारासारख्या आजाराने ग्रस्त असलेल्या व्यक्ती आणि लहान मुलांवर त्याचा होणारा त्रास या गोष्टींमधूनही त्याची खरी तीव्रता जाणवते. या कर्कश्य प्रदूषणामुळे माणसाच्या स्वास्थ्यावर काय परिणाम होतो याचा विचार होत नाही. तिथे या आवाजामुळे सैरभैर होणारी जनावरे व इतर जिवांची पर्वा कशी असेल?

बुद्धीच्या देवतेचा उत्सव साजरा करताना आपण किती निर्बुद्ध बनतो, याचेच हे उदाहरण! विसर्जनाच्या निमित्ताने नद्या, तलावांसारख्या जलस्रोतांचे होणारे भयंकर प्रदूषण हेसुद्धा त्याचेच आणखी एक उदाहरण. प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती, त्यांचे भव्यदिव्य आकार, त्यासाठी वापरण्यात येणारे कृत्रिम रंग, सजावटीच्या इतर गोष्टी हे सर्व आज नद्या, तलाव, समुद्रांमध्येच जाते. ज्या पाण्यात मूर्तीचे भक्तिभावाने विसर्जन केले जाते त्या पाण्याची अवस्था काय असते हे वेगळे सांगायला नको. त्याच्यावर कळस म्हणजे विसर्जनासाठी धरणांमधून जास्त पाणी सोडण्याची मागणी केली जाते आणि धरणांमध्ये पुरेसे पाणी असले किंवा नसले तरी जादा पाणी मिळवले जाते. विसर्जनाच्या आधी आणि विसर्जनाच्या नंतर नद्यांची अवस्था पाहिली किंवा पाण्याच्या दर्जाबाबत नोंदी तपासल्या तर आपण या नैसर्गिक स्रोतांची अवस्था काय करून ठेवतो, याची नेमकी कल्पना येते. आपल्याकडे पाण्यासह सर्वच नैसर्गिक साधनांच्या कमतरतेच्या संकटाकडे वाटचाल करत असताना हे वागणे समर्थनीय आहे का? नद्यांची गटारे बनलेली असताना आपण अजूनही पूर्वापार चालत आलेल्या गोष्टींना चिकटून राहून आणि अशाच पाण्यात विसर्जन करून गणरायाचे तरी पावित्र्य टिकवतो का? हे सर्व करताना त्याला भक्तीचा आणि श्रद्धेचा मुलामा लावणे हा तर सर्वात मोठा दांभिकपणा! तो नेहमीच आपल्याकडून केला जातो.

आपण श्रद्धेबद्दल कितीही गळे काढून ओरडून बोलत असलो तरी विसर्जनानंतर मूर्तीचे काय होते, याबाबत आपण अनभिज्ञ असतो, असे नाही. मुंबईसारख्या ठिकाणी समुद्रकिनाऱ्यांवर अस्ताव्यस्त पडणाऱ्या आणि नद्यांच्या पात्रांमध्ये कशाही अडकलेल्या मूर्ती पाहिल्या की आपली खरी श्रद्धा उघड होते. म्हणूनच परिस्थिती बदललेली असताना निसर्गाची या सर्व गोष्टी सामावून घेण्याची क्षमता नसताना उगाचच अशा गोष्टींना चिटकून राहणे, हे जिच्यासाठी आपण हा अट्टाहास करतो त्या बुद्धीच्या देवतेला तरी पटत असेल का? या आजकालच्या परिस्थितीत अनिष्ट ठरलेल्या पद्धती टाळूनही उत्सवाची शोभा आहे तितकीच राखली जाऊ शकते. मातीच्या लहान आकाराच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, माफक सजावट, भरपूर श्रद्धा आणि सामाजिक बांधिलकीचे भान असणारे उपक्रम या गोष्टींनीसुद्धा उत्सव तितकाच रंगतदार बनू शकतो. हेच या उत्सवाचा उद्देश आणि अपेक्षित स्वरूप आहे. तसा उत्सव साजरा करताना उणीव असेल ती बाजारीकरणाची आणि दिखाऊपणाची! अलीकडे याच बाजारीकरणाखाली उत्सवच दडपून गेला आहे आणि दिखाऊपणा हाच खरा उत्सव असल्याचा समज करून दिला जात आहे आणि तरीसुद्धा लोकमान्यांची परंपरा सांगत उत्सव साजरे केले जात आहेत. उत्सव काळात आरोग्य, स्वास्थ्य आणि पर्यावरणाची आपण काळजी घेणार नसू किंबहुना त्याचे नुकसानच करणार असू, तर तो ‘जनांचा उत्सव’ कसा राहील?

या पाश्र्वभूमीवर एका गोष्टीकडे मुद्दाम लक्ष वेधावे वाटते. महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या वतीने सचिन तेंडुलकर, नाना पाटेकर, डॉ. जयंत नारळीकर, डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. नरेंद्र जाधव यांनी ध्वनिप्रदूषण रोखण्याचे आवाहन करणारे एक निवेदन नुकतेच प्रसिद्धीस दिले. फटाक्यांमुळे ध्वनिप्रदूषणाबरोबरच हवेचे प्रदूषण, बालमजुरीत वाढ, अनेक अपघात आणि एकूणच पर्यावरणाचा ऱ्हास होत असल्याने फटाके न वाजविण्याचे आवाहन या निवेदनाद्वारे शाळांमधील विद्यार्थी-विद्यार्थिनींना करण्यात येणार आहे. आगामी दिवाळीच्या निमित्ताने या दिग्गजांनी घेतलेला हा पुढाकार स्वागतार्ह आहे. आता गरज आहे ती अशा प्रयत्नांना साथ मिळण्याची! एकूणच सण आणि उत्सवांच्या बाजारीकरणाच्या गोंगाटात काही व्यक्ती, मंडळे आणि गट आपापल्या परीने पर्यावरणपूरक वागण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यासाठी इतरांनाही प्रोत्साहन देत आहेत. त्यांची संख्या आणि आवाज कमी आहे. त्यांना प्रत्येक संवेदनशील नागरिकाची साथ मिळायला हवी. ही साथ केवळ बोलण्यापुरतीच मर्यादित न राहता त्यानुसार प्रत्यक्ष कृती घडली तरच पर्यावरण सुस्थितीत राखण्याच्या मोहिमेला योग्य दिशा मिळेल. त्यामुळेच विघ्नहर्त्यांला निरोप देताना पुनरागमनायच म्हणतानाच आपल्याला ‘पर्यावरणाय नम:’ म्हणत आपले ईप्सित सिद्धीस नेता येईल!