User:Panjabshirbhate/sandbox

कर्णबधीरांना श्रवणयंत्राशिवाय बोलके करणारी प्रयास पध्दती 

मी मूकबधिर मुलांना बोलायला शिकवण्यासाठी विकसित केलेली प्रयास पद्धती आणि वाणी उपचार या विषयावर प्रकाशित झालेल्या पुस्तकांविषयी बातम्या वाचून अनेक पालक फोनवर विचारणा करतात. काही दुरून शोध घेत थेट घरी येतात. आमचा मुलगा/मुलगी मूकबधिर आहे, कानाला श्रवणयंत्र लावत नाही; तरीही बोलेल काय? यात लहान मुलांपासून प्रौढ व्यक्तीविषयी विचारणा केल्रली असते. यावर माझे उत्तर ठाम असते. होय, त्याची शिकण्याची इच्छा असेल आणि तुमची शिकवण्याची तयारी असेल तर माझी पुस्तके वाचून तुम्हीसुद्धा त्याला बोलायला शिकवू शकता. प्रयास पद्धतीचा लाभ 4 वर्षापेक्षा अधिक वयाची शाळकरी मुले, युवा आणि प्रौढांनादेखील होऊ शकतो. माझ्या उत्तरामुळे पालकांचेच नव्हे तर सर्वसामन्यांचे देखील कुतूहल जागे होणे स्वाभाविक आहे. कारण ज्यांना श्रवणयंत्र लावूनदेखील ऐकायला येत नाही अशी मुले श्रवणयंत्र न लावता कशी बोलू शकतात? हे कसे शक्य आहे? म्हणून प्रयास पध्दतीच्या तांत्रिक पैलूंची संक्षिप्त ओळख करुन देण्यासाठी या लेखाचे प्रयोजन. प्रयास पध्दतीचे कृत्रिम ध्वनीउच्चारणतंत्र आणि ब्रेललिपीच्या शास्त्रीय आधारात बरेच साम्य आहे असे म्हणायला हरकत नाही. ब्रेललिपीमध्ये 6 उठावदार बिन्दुंपासून वर्णमालेतील अक्षरे तयार करण्यात आली असून त्यावर बोटे फिरविल्याने अर्थात हस्तस्पर्शाद्वारे दृष्टिहीन मुलांना वाचता येते. प्रयास पध्दतीमध्ये श्रवणशक्तीस पर्याय म्हणून दृष्टी आणि स्पर्शसंवेदनेचा वापर केला जातो. कर्णबधिरांना भाषिक ध्वनीचे उच्चार कृत्रिम पद्धतीने शिकवण्यासाठी प्रयत्नावर आधारित 20 बोलक्या खुणा (Speaking signs) निर्धारित करण्यात आलेल्या आहेत. आपल्या शरीरातील अस्थीप्रणालीमध्ये ध्वनीचे संवहन करण्याचा भौतिक गुणधर्म विद्यमान असतो. त्याला अस्थीसंवहन (Bone conduction) म्हटले जाते. याच तत्वाचा त्यासाठी अवलंब करण्यात आलेला आहे. आपल्या गळ्यावर हात ठेवून ‘अ..’ असा दीर्घ उच्चार केल्यास हातातून मेंदूकडे जाणाऱ्या ध्वनीकंपनाची आपणास प्रचीती येईल. प्रत्येक कर्णबधिरामध्ये उर्वरित श्रवणशक्ती असते अशी अनेक वर्षांपासून श्रवणदोष विशेषज्ञांची मान्यता होती. त्यामुळे वाणीउपचारासाठी श्रवणयंत्राचा वापर अनिवार्य असल्याचे मानले गेले/जात आहे. मात्र पिका मेडिकल्स या कोक्लीयार इम्प्लांट उत्पादक कंपनीने अतितीव्र श्रवणदोष असल्यास श्रवणयंत्राचा उपयोग होत नाही असा खुलासा अलीकडेच आपल्या प्रचारपत्रकात केला आहे. यावरून पालकांची कशी दिशाभूल करण्यात आली हे लक्षात येईल. प्रयास पध्दतीमध्ये ध्वनीरोधक कमरा, स्पीचट्रेनर वा श्रवणयंत्र आणि आरसा अशा कोणत्याही साधनांची गरज नाही. मुलाचा वाणीउपचार सुरु असताना पालकांना मज्जाव न करता त्यांच्या उपस्थितीत बोलायला शिकवले जाते. प्रयास पध्दतीमध्ये ऐकू येण्यासाठी कानाच्या उर्वरीत श्रवणशक्तीवर अवलंबून न राहता कृत्रिम ध्वनीउच्चारणतंत्राने भाषिक ध्वनीचे उच्चार शिकवले जातात. त्यामुळे श्रवणयंत्राचा वापर करणे बंधनकारक नाही. याचा अर्थ श्रवणयंत्राचा वापर करण्यास माझा विरोध आहे असा मुळीच नाही. या तंत्राने श्रवणयंत्राचा नियमित वापर करणाऱ्या मुलांचे उच्चार अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र आपल्या देशातील सुमारे 85 % मुले विविध कारणांमुळे श्रवणयंत्राचा वापर करीत नाही ही वस्तुस्थिती आहे. अतितीव्र श्रवणदोष असल्यास श्रवणयंत्र लावूनदेखील त्यांना स्पष्ट ऐकायला येत नाही, हे यामागचे प्रमुख कारण होय. त्यामुळे अशा मुलांसाठी ही पद्धती वाचासंजीवनी असल्याचे सिद्ध झालेले आहे. प्रयास पध्दती प्राचीन भारतीय भाषाविज्ञान आणि देवनागरी लिपीवर आधारित आहे. कारण देवनागरी ही प्रचुर वर्ण आणि शिस्तबध्द उच्चार असणारी तुलनेने सर्वाधिक शास्त्रशुद्ध लिपी आहे. तिच्या वर्णमालेत प्रत्येक उच्चारासाठी स्वतंत्र स्वर आणि व्यंजने असल्यामुळे भाषा जशी बोलली जाते तशीच लिहिली जाते हे तिचे महत्वाचे वैशिष्टय होय. म्हणूनच तिचा वापर संगणकात युनिकोड फोन्टसाठी केला जातो. प्रयास ध्वनीउच्चारणतंत्राचा उपयोग संबंधित भाषेतील वर्णांच्या उच्चारण क्रियेनुसार आवश्यक ते बदल करून देश-विदेशातील अनेक भाषासाठी केला जाऊ शकतो. कर्णबधिरांचे मुकेपण ही आजच्या प्रगत विज्ञानयुगात न सुटलेली जागतिक समस्या आहे. यावरून प्रयास पध्दतीचे अनन्यसाधारण महत्व लक्षात येईल. व्यवसायिक वाणीउपचारतज्ञ शिशूअवस्थेतच वाणीउपचार शक्य असल्याचे सांगतात. परंतु ग्रामीण व शहरी भागांमध्ये सोयीसुविधांचा अभाव आणि पालकांच्या प्रतिकूल आर्थिक, सामाजिक व शैक्षणिक परिस्थितीमुळे या समस्येचे निदान, स्वीकार आणि उपचार करणे वेळीच शक्य होत नाही. त्यामुळे मुलांना शाळेत दाखल करण्यास आधीच विलंब झालेला असतो. प्रचलित शिक्षणव्यवस्थेत या मुलांच्या वाणी व भाषाविकासासाठी 4 वर्षाची पूर्वप्राथमिक शिक्षणाची विशेष तरतुद करण्यात आलेली आहे. मात्र 99 % शाळांमध्ये वाणीउपचारास बगल दिली जाते. इंग्रजी भाषेवर आधारित पुस्तकांच्या बाळकडूवर रट्टामारतंत्राने पदविका घेतलेले बहुसंख्य शिक्षक बेपर्वा वृत्तीने नोकरी करताना दिसतात. यासाठी फक्त शिक्षकांनाच दोष देण्यात अर्थ नाही. शिक्षणव्यवस्थेशी संबंधित यंत्रणेच्या उदासीन व बेजबाबदार वृत्तीमुळे हजारो निष्पाप कर्णबधीरांवर अनेक वर्षापासून मुकेपण लादले जात आहे. प्रयास पध्दतीमध्ये तीन टप्प्यात वाचाशिक्षणाचे नियोजन केले जाते. वाणीविकास ही भाषा विकासाची गुरुकिल्ली होय. त्यामुळे सुरुवातीला 3 महिने प्रत्येक मुलास भाषिक ध्वनीचे उच्चार ‘स्वतंत्रपणे’ शिकवले जातात. शब्दवाचन आणि ओष्ठवाचन सरावाने लेखन-वाचन क्षमता विकसित केली जाते. दुसरा टप्पा 9 महिन्याचा असून या काळात चित्रांच्या पुस्तकातून व्यवहारोपयोगी शब्दांची लिंग, वाचन व अर्थबोधासह साठवण केली जाते. तिसरा टप्पा 1 वर्षाचा असून या काळात नाम, सर्वनाम, विशेषण आणि क्रियापदे इत्यादी संकल्पना व व्याकरणातील नियमांची उदाहरणासह ओळख करून देत वाक्यरचनेतून भाषाविकासापर्यंत मजल गाठली जाते. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या टप्प्यात 8 मुलांच्या गटाला शिकवायला हरकत नाही. याप्रमाणे मूकबधिर शाळांमध्ये अध्यापनाचे सूत्रबध्द नियोजन केल्यास सर्व शिक्षकांचे सामुहिक प्रयत्नातून 2 वर्षात प्रत्येक मुलाच्या लेखन, वाचन, श्रवण, आकलन व अभिव्यक्ती या संवादक्षमतांचा विकास होऊ शकतो. या पद्धतीमुळे 4 वर्षाचे निर्धारित कालावधीत 2 वर्षाची बचत होऊ शकते. पुस्तकामध्ये प्रयास पध्दतीच्या अंमलबजावणीची रूपरेषा सविस्तर दिलेली आहे. प्रयास पध्दतीमध्ये भाषिक ध्वनीचे उच्चार शिकवण्यासाठी प्रचलित वर्णमालेत काही बदल करण्यात आलेले आहेत. स्वर आणि ओष्ठ्य व दंत्यवर्गातील वर्णांचे उच्चार मुलांच्या दृष्टीस पडत असल्यामुळे ते अनुकरण करायला खूप सोपे असतात. परंतु कंठातून होणाऱ्या क, ख, ग, घ या वर्णांची उच्चारणक्रिया त्यांना दाखवू शकत नाही. म्हणून स्पर्शव्यंजनांची मांडणी ओठांकडून कंठाकडे अर्थात ओष्ठ्य, दन्त्य, तालव्य, मूर्धन्य आणि कंठ्य या वर्गक्रमाने करण्यात आलेली आहे. आणखी महत्वाची बाब म्हणजे उच्चार शिकवण्यासाठी करावयाचे प्रयत्नांनुसार वर्णमालेतील मुळाक्षरांची विभागणी अल्पप्रयास, मध्यमप्रयास आणि विशेषप्रयास वर्ण अशी करण्यात आलेली आहे. 12 स्वर आणि ‘प, फ, म, त, थ, व, ल, ळ, य, ह’ या व्यंजनांचे उच्चार शिकवायला सोपे असतात म्हणून यांची गणना अल्पप्रयास आणि ‘ब, भ, द, ध, न, च, छ, ज, झ, ट, ठ, ड, ढ, ण, स, श ’ष, हे वर्ण शिकवण्यासाठी थोड्या अधिक प्रयत्नांची गरज असते म्हणून त्यांची गणना मध्यमप्रयास परंतु ‘क, ख, ग, घ, र, क्ष, ज्ञ’ हे वर्ण शिकवण्यासाठी अधिक प्रयत्नांची गरज असते म्हणून त्यांची गणना विशेषप्रयास वर्णात करण्यात आली आहे. या क्रमाचा अवलंब केल्यास अगदी पहिल्याच बैठकीत किमान 20 वर्णाचे उच्चार शिकवले जाऊ शकतात. मूकबधिर मुलांना वर्णमालेतील उच्चार शिकवण्यासाठी केवळ उच्चार करून दाखवणे पुरेसे नसते. प्रत्येक वर्णाची उच्चारणक्रिया कशी होते ते समजावून सांगणे खूपच गरजेचे असते. आपण मुलांना ओष्ठ्य व दंत्य व्यंजनांचे उच्चार करताना जिभेची हालचाल व स्पर्शस्थान दाखवू शकतो. मात्र मुखाच्या आतील भागात होणारी स्पर्शव्यंजनांची उच्चारणक्रिया दाखवू शकत नाही. त्यावरदेखील उपाय शोधण्यात आलेला आहे. मुलास उच्चार शिकवतांना आपल्या डाव्या हाताच्या मधल्या बोटाच्या पहिल्या पेरावर दन्त्य वर्णासाठी ‘त’, दुसऱ्या पेरावर तालव्य वर्णासाठी ‘च’, हाताच्या मध्यभागी मुर्धन्य वर्णासाठी ‘ट, श, ळ’ आणि मागील भागावर कंठ्यवर्गीय वर्णासाठी ‘क’ ही अक्षरे लिहून घ्यावी. मुलास स्पर्शव्यंजनांचे उच्चार शिकवताना डावा तळवा खालच्या दिशेने वळवून त्याला खोलगट आकार द्याव. हा आपला वरचा जबडा असून उजवा तळवा आपली जीभ होय अशी मुलास कल्पना करायला सांगायाची. उजव्या तळहाताचा उपयोग आपली जीभ वरच्या जबड्याला कशी आणि कुठे स्पर्श करते ते समजावून सांगण्यासाठी केला जातो. याप्रमाणे दोन हात आणि बोलक्या खुणाच्या सहाय्याने मुलांकडून वर्णमालेतील मुळाक्षरे, त्यांची बाराखडी व जोडाक्षरांचे स्पष्ट उच्चार करवून घेऊ शकतो. उच्चार स्पष्ट झाल्यानंतर बोलक्या खुणाचा वापर बंद केला जातो. अर्थात, यासाठी वाचाशिक्षकाचे उच्चारण प्रक्रियेवर प्रभूत्व असायला हवे. विशिष्ट वर्णाचा उच्चार करताना आपल्या जिभेची हालचाल कशी होते? ती कुठे व कशी स्पर्श करते? ओठांचा आकार कसा होतो? हवा कुठे व कशी अडवली जाते? पूर्णतः की अंशतः? हवा मुखातून बाहेर पडते की नाकावाटे? मुखातून बाहेर पडत असल्यास तर मंदगतीने की तीव्रगतीने? उच्चाराचे वेळी पूर्वकंपन उत्पन्न होते की नाही? त्याचबरोबर विविध युक्त्यादेखील आत्मसात करायला हव्यात. घरच्या आरशात प्रत्येक अक्षराच्या उच्चारणक्रियेचे निरीक्षण केल्यास हे बारकावे लक्षात येउ शकतात. मी या अनोळखी विषयाकडे वळण्याचे कारण 25 वर्षापूर्वी माझ्या मुलास बोलायला शिकवण्यासाठी वाणीउपचार या विषयावरील पुस्तकांचा स्थानिक शाळेपासून देशातील राष्ट्रीय संस्थांपर्यंत शोध घेतला असता सर्वत्र नकारघंटाच ऐकायला मिळाली. राष्ट्रीय संस्थेतील प्रकाशित पुस्तिका तसेच काही अनुभवी शिक्षकांनी तयार केलेल्या पुस्तकांचे स्वरूप वरवरच्या मलमपट्टीसारखे होते. म्हणून समस्येच्या मुळाशी जावून प्रथम संबंधित विषयाचे सखोल अध्ययन करून माझ्या मुलास अडीच वर्षात शब्दांचे उच्चार शिकवले. परंतु माध्यमिक शिक्षणासाठी ४ वर्ष वसतिगृहात ठेवावे लागल्यामुळे त्याचा भाषाविकास करू शकलो नाही. आणखी दोन मुलांना असेच शिकवून पडताळा घेतला. या अनुभवावर सन 1983 मध्ये “आणि वैभव बोलू लागला” हे पुस्तक लिहून प्रकाशित केले आणि महाराष्ट्रातील मूकबधिर शाळांमध्ये विनामूल्य वितरीत केले. कापूस एकाधिकार खरेदी योजनेतील नोकरीतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यावर सन 2005 पासून 4 वर्ष 20 मुलांना बोलके करून भाषाविकास अध्यापनतंत्रासाठी पूर्णवेळ संशोधन केले. या संशोधनाचा लाभ केवळ देशभरातील मुलांना व्हावा या उद्देशाने “मूकबधिर वाणीउपचार : प्रयास पद्धती” हे पुस्तक मराठीऐवजी राष्ट्रभाषेत लिहून स्वतःच प्रकाशित केले. वाणीउपचार या विषयावर हिंदी भाषेतील भारतीय लेखकाचे हे पहिलेच पुस्तक असावे. कर्णबधिरांचे मुकेपण दूर व्हावे या उद्देशाने मूकबधिर वाणीविकास अभियानाचे साधन म्हणून या पुस्तकाची निर्मिती केली. त्याला राष्ट्रीय संस्थेतील विशेषज्ञांकडून उत्तम अभिप्राय मिळाले. नेशनल बुक ट्रस्टने माझ्या स्वप्नाला पंख देवून ते 9 भाषेत प्रकाशित करण्याचा निर्णय घेतला. मराठी भाषेतील मीच केलेला अनुवाद गतवर्षी प्रकाशित झाला. इतर भाषांमध्येसुद्धा उपलब्ध होईल. प्रयास पद्धती देशातील सर्व मूकबधिर शाळांमध्ये लागू करून राष्ट्रीय वाणीविकास अभियान राबवण्यात यावे. कायद्यातील तरतुदीनुसार हे पुस्तक देशातील गरजू पालक व शिक्षकापर्यंत पोहचावे, शिक्षक प्रशिक्षिण संस्थामध्ये संदर्भग्रंथ म्हणून त्याचा उपयोग व्हावा हे माझे स्वप्न आहे. परंतु या समस्येशी संबंधित केंद्र व राज्य शासनातील बहुविकलांग यंत्रणेच्या घोर उदासीनतेमुळे ते माझ्या हयातीत पूर्ण होईल की नाही याचीच काळजी वाटते. पंजाब शिरभाते वर्धा, 9421783761