User:Perrallaj Altea/sandbox

Fieri'''

Heading text
''' Fieri, vendi i Apolonit, njekohesisht nje nder qytetet me zhvillime te shumta ekonomike dhe transformime urbane renditet sot, qyteti i dyte ne Shqiperi per nga rendesia ekonomike. Fieri njihet si nje qytet i drejtimit rinor, qender kulturore dhe e zhvillimeve urbane. Qyteti i luleve ose ndryshe qyeteti i urave, i emeruar i tille per shkak te urave te ndertuara mbi lumin Gjanica. Qyteti i Fierit shtrihet ne pjesen jugore te Shqiperise. Si pasoje e dyndjeve te popullsise, renditet ne ditet e sotme si qarku i trete me popullsine me te madhe pas Durresit, me 289.9 mije banore. Kjo vjen si rezultat i uljes se popullsise me 1.7 %. Ne dy dekadat e fundit, ky qytet ka humbur 98 mije banore. Interesante eshte edhe prejardhja e emrit te ketij qyteti, e cila qendron mbi dy hipoteza. Hipoteza e pare per prejardhjen e qytetit, se e ka marre emrin nga "Fiera" qe do te thote panair ose treg bie poshte sipas disa studimeve, per t'ia lene vendin hipotezes se dyte se qyeti  eshte emeruar pas bimes me te njejtin emer, Fier, ashtu si pjesa me e madhe e vendbanimeve ne zonen e Myzeqese se Vogel.

Historia

Heading text
Në vitin 1769 Fieri ishte një fshat me rreth 24 shtëpi prej balte dhe qerpiçi të ndërtuara nga voskopojarët që sapo ishin ngulur në Fier dhe rrethinat përreth. Qyteti modern i Fierit u themelua më 1864 nga Kahraman Pashë Vrioni dhe djali i tij, Omer Pashë Vrioni, të cilët me ndihmën e urbanistëve dhe arkitektëve francezë hodhën themelet e qytetit modern të Fierit. Fizionominë e këtij plani, qyteti i Fierit e ruan edhe sot ku ndërthuren dy sisteme; ai kuadratik dhe rrezor. Në fund të shekullit të XIX Fieri kishte 4 lagje: Shkozë, Belik, Kishë dhe Pasha. Në librin e saj Brenga e Ballkanit udhëtarja angleze Edit Durham kur shkruan për Fierin e vitit 1904, tregon se në të janë ngritur godina prej guri me arkitekturë çuditërisht moderne. Shnderrimi i Fierit si vendbanim mendohet te kete nisur pas vitit 1690 nderisa si qytet ne vitin 1854.

Monumentet më të rëndësishme arkeologjike janë : muri rrethues, biblioteka, Odeoni, Portiku dhe Kisha Bizantine e shekullit te XIII. Kërkimet e para mbi thesarin historik të Apolonisë u bënë gjatë Luftës së Parë Botërore nga arkeologet austriak, që zbuluan dhe eksploruan muret e mëdha që rrethonin qytetin e dikurshëm. Zbulimet sistematike filluan në vitin 1924 nga Misioni Arkeologjik Francez drejtuar nga Leon Rey. Ata nxorën ne dritë kompleksin e monumenteve te qendrës së qytetit. Zbulimet kanë vazhduar nga arkeologët shqiptarë pas çlirimit.

Qendra të tjera të popullimit parahistorik në rrethin e Fierit kanë qenë edhe Stefanafana, Nemfeumis, kështjella Argyas, Kolkondasi, Cakrani, Margellici, Portëza, Petova etj.

Regjistrimi i parë i popullsisë është ai i vitit 1923 ku Fieri ishte nënprefekturë nënvarësinë e Beratit. Në përbërjen e Fierit futeshin 2 krahina: rrethi Fier me 71 fshatra, 2193 shtëpi dhe 12.760 banorë, krahina e Semanit me 22 fshatra, 305 shtëpi dhe 1940 banorë. Vete qyteti i Fierit kishte 5 lagjje dhe 1493 banorë.

Gjatë fillimit të shekullit të XX-të deri në vitet e Luftës së Dytë Botërore në Fier ndodhën mjaft ndryshime demografike. Aty u vendosën banorë te ardhur nga Labëria, Çamëria dhe Kosova si dhe grupe të ndryshme popullatash të ardhur nga Toskëria si nga Mallakastra, Berati, Gjirokastra etj. Ndërsa pas Luftës në qytetin e Fierit u vendos një numër i madh çamësh të dëbuar nga Greqia.

Ne vitin 1958 sipas ndarjes së re administrative rrethi kishte një sipërfaqe prej 1175 km². Në të bënin pjesë 4 qytete si dhe 139 fshatra te grupuar dhe 21 te bashkuar. Me shndërrimin e rrethit ne qendrën ekonomike me të zhvilluar pas kryeqytetit, ndodhi një proces i zhvilluar urbanizimi. Për të plotësuar nevojat e industrisë dhe bujqësisë, filloi një lëvizje e madhe migratore drejt Fierit. Ne vitin 1965 qyteti i Fierit numëronte 20 000 banorë, kurse ne 1982 kishte 35 000 banorë. Ne vitin 1985, Fieri si rreth kishte një popullsi prej 226.200 banorë, dhe dendësi 192 b/km². Popullsia qytetare arrinte shifrën 27.6 % ndërsa ajo fshatare 72,4 %. Rritja natyrore ishte 2,09 %.

Mjedisi natyror'''

Bold text
''' Fieri ka një rajon fushor me lartësi nga 1–100 m mbi nivelin e detit dhe me toka shumë pjellore. Edhe relievet kodrinore janë përgjithësisht të buta dhe të mundshme për shfrytëzim bujqësor. Ne zonat e rrafshëta zhvillohen tokat e hirta kafe. Kemi edhe lloje te veçanta tokash si aluvionale që takohen në luginat e Semanit e Vjosës, tokat e kripura që shtrihen në Hoxhare si dhe tokat moçalishte të Roskovecit. Në rrethin e Fierit shtrihet një pjesë e Myzeqese së Madhe, Myzeqeja e Vogël dhe fushat e Frakullës e të Cakranit.

Fieri dallohet për tipare më të shprehura mesdhetare, e cila karakterizohet nga vera e nxehtë dhe e thatë me shkëlqim të madh të diellit dhe dimër i butë dhe me rreshje të mëdha. Ngricat dhe dëbora janë dukuri tepër të rralla. I nxehti fillon që prej mesit të pranverës dhe vazhdon deri në fund te tetorit. Klima e Fierit është e ngrohtë sepse Fieri laget nga deti dhe është i mbrojtur nga lindja prej erërave të ftohta. Fieri dallohet për numrin e lartë të ditëve me diell, maksimumi i arritur 3700 ore në vit, ose me një mesatare prej 2800 orësh. Rreshjet kanë regjim kohor shumë të çrregullt ato janë përqendruar kryesisht në gjysmën e ftohtë të vitit, sasia mesatare e tyre arrin 980–1000 mm/vit.

Vera në Fier është e thatë dhe shpesh nuk bie shi për javë të tëra. Muajt më të lagësht janë nëntori dhe janari, kurse muajt më të thatë korriku dhe gushti. Erërat fryjnë në drejtime të ndryshme por gjatë dimrit mbizotëron era e jugut, e cila sjell edhe rreshje të mëdha, ndërsa gjatë verës era fryn nga veriu dhe veriperëndimi. Afërsia me detin bën qe klima te jetë e butë dhe vetëm ne raste tepër te rralla temperaturat të bien nën zero. Temperatura mesatare vjetore lekundet nga 150C-160C. Ne kuadrin e pasurive natyrore rëndësi të veçantë kanë pasuritë ujore, ku përveç detit Adriatik, rrethi përshkohet nga lumenjtë Seman, Vjosë e Gjanica.

Destinacione turistike

Heading text
Apollonia eshte destinacioni turistik kryesor ne Bashkine e Fierit, i cili vizitohet jo vetem nga vendasit por shenon edhe nje numer te madh te turisteve te huaj. Apolonia eshte nje nag qytetet me te medha e em te rendesishme te antikitetit ne gjithe territorin ilir. Qyteti eshte themeluar nga 200 kolone helene te udhehequr nga Gylaku, keshtu do te quhej fillimisht Gylakea e me pas Apolonia ne nder te perendise se diellit Apollon. Germimet arkeologjike tregojne se qyteti mund te jete themeluar rreth vitit 620 p.I.kr, edhe pse si date fillestare eshte marre viti 588 p.I.kr. I ndertuar si qytet port me largesi 9 km nga deti dhe i ngritur ne nje koder 104 m mbi nielin e detit, i jepte nje pozite dominuese mbi fushen e Myzeqese dhe nepermjet Vjoses se sotme lundrohej ne detin Adriatik dhe ne gjithe Mesdheun. Ne Apolloni ndodhen monumente te shumta si: Monumenti i Agnoteteve, Biblioteka, Odeoni, Vila Romake, Portiku, muri rrethues, Kisha Bizantine dhe Muzeu Arkeologjik. Ky i fundit eshte nje nga vlerat me te bukura brenda hapsires se Parkut Arkeologjik. Ai eshte vendosur ne nje godine mesjetare e fundit te shekullit XII, monument kulture i kategorise se pare. Muzeu eshte hapur per here te pare ne vitin 1958, ne gjysmehark rreth Kishes se Shen Merise. Aty jane ekspozuar rreth 1000 objekte te ndryshme, te cilat tregojne zhillimin antik dhe datojne rreth 1200 vjet para Krishtit. Te ekspozuara gjenden gjithashtu edhe skulptura te tilla si portrete vajzash, aristokratesh, gladiatore, vegla pune, figura kafshesh e peisazhe natyrore. Nje destinacion tjeter eshte edhe Manastiri i Ardenices, pjese e trashgimise kulturore kombetare. Ai eshte nje nga manastiret me te medha e me te famshme shqiptare. Manastiri shtrihet ne veri te qytetit, rreth 18 km larg tij, rreth 237 km mbi nivelin e detit dhe me nje siperfaqje prej 2500 m2. I njohur eshte edhe Manastiri i Shen Kozmait, Kolkondas i ngritur ne kujtim te murgut Kozma nga Etolia, i shpallur gjithashtu monument kulture. Manastiri eshte ndertuar ne vitet 1813-1815 me ndihmen e Ali Pashe Tepelenes per kujtim te murgut. Per ndertimin e tij u punua per dy vite nga populli i Myzeqese, duke marre gure edhe nga Apollonia. Ai perbehej nga Kisha e Kozmait dhe konaku dy katesh me 60 dhoma. Manastiri ndodhet ne rrafshnalten e ulet te Myzeqese midis fshatit Kolkondas dhe lumit Seman. Ketu, cdo 24 Gusht kremtohet nje nga festat me popullore te besimtareve ortodokse ku festohet dita e martirizmit te Apostullit Kozma.