User:Prof. MD's zigula/sandbox

Mzi: mzi ma'ana yake ni kaya nkhulu or ndodho naho igaluke yekalwa au haikwikalwa. Gula: gula ni kuruhusu mnru/mndu alave mapesa kwa mta kutaga viya na kusola icho akunga; kuhituirana vinru/vindu chi biyashara Mzigula: mzigula ni mnru ywa asili ya chibantu mwe Somaliya na Tanzania naho alonga chizigula kama ulosi wake wa kwerekerwa. Wazigula: wazigula ni wanru/wandu wenye ghumu dya kabila kulawa Somaliya na Tanzania naho wegala tangu dyawo. Uzigula: uzigula Chizigula: chizigula ni ulosi wa chibantu mndani mwe Somaliya na Tanzania naho ukulongwa ni wazigula wenye kwerekerwa na watuhu wajeche watire kuhinya. Prof. MD amanyikane kama Muya Dhuma Musa Uhenga uku-lawa kwa mmwandika professor Muya Dhuma. Nani katogola ni kwinkhe uhenga mdhodho ukuhusu idhi buku dhino dhi-wandikwe kwa ulosi wa chizigula kabla hunati ku konga kusoma habari izo ziyumo mno. Uhenga uwo nawo ni kwamba, kaneva ukaunga umanye nyingi mwe dhuniya ino na ku fahamu idhi fikiriyo dye dhibuku dhino kwa uhamwenga, kongera ku soma  idhi Tanaraliko dye dhi buku dhino, akalaho numo nomaanye izo zi kwiza mndani mwe dhi buku au ima'ana ye idhibuku jose kabla hunati kusoma fungu kwa fungu. Una galuka mmaanyi yuja akunga ku manya zedhi ichedhu hofaidhike male. Una galuka mmaanyi yuja akunga ku manya zihiye baasi, hofaidhike male mwe dhuniya ino, lakini una galuka yumwenga akunga ku manya zedhi na zihiye ba kwa uhamwenga, basi nogaluke yuja nambari imwenga kwa umanyi na ku fahamu habari za dhuniya zose. Ku komereza, hodhaahe ku manya na ku fahamu ichochose mwe dhuniya ino kabla hunati kuchunga na ku chijamanya ichindu icho. Kaneva ukaunga ku manya chindedhi na udhanro, heba kasome lezo ya “HULUZO” au piya naho na “MMWANDIKA”mwedhibuku dhino. Kaneva ukaunga ku-hinya kusoma na ku wandika chizigula, heba soma lezo ya “CHI KONGERO CHA MATAMKO YA CHIZIGULA,” naho fungu dhino dhitongere mpaka ku komereza kwake. Baadha ya aho namini kama hakuna mbulli imwenga ya chizigula na ikusindwe ku tamka au ku isoma male. Kumbuka, kuwandika buku dhino chitumiya chizigula cha Somaliya. Lakini namini kama kila mndu nadhi mwambize buku dhino kaneva anaunga ku manya ivo chizigula chi kudhaaha kuwandikwa na kuhinywa. Kwanza kila chindu china sababu yake mndu binadhamu ana hakiri zake aku chitongeera. Kwa mfano, mie siwona ulosi wa chizigula nuwo uni huhire, basi niyo na konga ku chisomera baadha ya kupata nguvu kwa Engineer Ali Musa Mberwa amanyikane kama Hamadi Madisa. Ku longa haki ni bora mie sisomera chizigula tu kwa sababu siwona chizigula nicho ni kudhaaha kutozeza chinru tu. Kwaivo karibuni kwe chingiiro che dhi buku dhino. TANRALIKO: Tanraliko ma'ana yake ni chingiiro che dhibuku kwa kusimwira chise che dhibuku, Baadha ya wachemaji wachi rapu (ZDK RECORDS) na wasomi watuhu mwe dhilika kugwirana na kugaluka na mchimalo umwenga wa kuwandika buku dhino. Kwaivo, Hano nani kaunga ni msimwirizeni mbuli ndodho ziku husikana na umuhimu weidhi buku dhino. Fikiriyo dya ku wandika buku dhino dhiza na Electronic Computer Engineer (ECE)Ali Musa Mberwa Mwechiwa baadha ya kuwona wazana wetu waja werekerwe mwe Kenya, somaliya na hano Marekani wagaluka ulosi wawo weichi zigula wawagira, wa ugogoma na awamwenga ba hawa-udhahire male. Baadha ya kuleka (NDIMA) kazi ya utemi (CEO) chief executive officer ywa Somali-bantu community of San Diego-California niyo asamira Las Vegas, Nevada, 2008, aho ajendire kwa kugwirana na professor Muya Dhuma Musa ywa tarehe na mira ya chizigula ino ya haluse imanyikane kama “RAP music” (mmwandika na mwambiza ywa mhambizi ywe idhi buku dhino. Na ichise icho che simwirizi yawo nani kwamba, ivo buku dhino nadhi dhaahe ku wandikika, akalaho wandu wetu wa faidhikire izo chi manyize naho vikungwa vijendwe. Kwaivo umuhimu weidhi buku dhino ni kwamba naho ba nani yedhi chi hafithi (1) tarehe yetu ama zijinkhire watoga firi mndani mwe somaliya ivo nachi dhahe ku-simwiriza wana wetu naho ba ni makumbusano,(2) chi dhahe ku-soma ulosi wetu na ku-dhaha ku uwandika, na wona china dhamanya ivo cha dhaha ku-pata chikongero cha masomo (3) unaunga ku wandika Baruwa ama karatasi kwa mzigula mnyao use ku-mtumira kwa ku-tumiya ulosi mtuhu siyo wachi zigula, au wadhaha ku wandika dhibu zako zose unanazo za mambizo ukunga kwa ku-tumiya chizigula akalaho zihitulwe ama zi tafsiriywe kwa ulosi wowose ivo nodhahe kwivigwa dhibu yako (4) kwambiza wana wetu wadhahe hata mbuli ndodho ama nyingahi za chizigula. Kwa sababu kakila siku wandu wafa naho wakerekwa. Awo nawa sigaire wemeso nawo ni Binadhamu, kwaivo wadhaha ku-zimiza. Lakini zina wandikwa kana vino, mwana hata aneza kwerekwa miyaka mbokolo (100) ikwiza, neze azi some, ku zikumbuka na ku-zimanya izo zilagaire wababa wa chi asili yake. Piya naho buku dhino dhadhaha kwambiza mndu mjima ambae haku dhaha ku-hinya kusoma na ku-wandika milosi mituhu. Kwa aho buku dhino dyadhaha dhika mgalukira chikongero. Na ona mbwani kakila mndu ni vedhi amanye kama yeye ni mndu naho ana haki kama Binadhamu mtuhu. Manya vinru vingi ambae vinru ivo viku fungana na luhu au nafsi ya Binadhamu kila msi. Kwa mfano, heba kweyuze: (1)mie ni ani? (2) mie ni mbwani? (3) nalawa kuhi?(4) Naita kuhi na hause vino sichimala hahi? (5) Simanyigwa ama simanyigwe?(6) Nnyani ani manyize? (7) Simanywa vihi na si jamanya mbwani hata nani manyikane?(8) Simanya mbwani na sidhaha mbwani? (9) na dhaha kwa ku-kaula haki yangu kuhi naho ba kwa sira gani? Kwani mie ni Sawasawa na binadhamu watuhu? Mtaliya na mfunganya (mhambizi) ywe idhi buku dhino: prof. Haji Abdalla Shongolo kagamba vino *kumbuka kama buku dhino hadhi ku-simwira tarehe ya mzigula yose aho ikongere mpaka aho iku komereza male* kwaivo sino mfikiri kama simwirizi zino ni zose au ni kamili.

ZINA JEIDHI BUKU

Buku dhino zina dyake jetangwa “zigulu dya katatu” (ZDK). Isababu iyo buku dhino dhitangirwe zina dhino ni kwamba chiona kama wazigula waishi mahali hatatu mwe dhuniya. Mahali haidhi ni Mndani mwe Afrika na mahali hamwenga ni Mndani Mwezi isi za uswero.mahali hakwanza naho ba waku dhai kama waku soligwa uko miyaka iku giyasika 400 chi utumwa ambae naho ba waku hisaba ulawiro ama chi kongero cha asili yawo, ni isi iyo ikwitangwa “Tanzaniya,” kwa kuonekana kama ni chindedhi, Tanzania ina kabila ama makabila ya kulonga ulosi umwenga na wazigula wasomaliya; akalaho naho wowo ba (kabila ijo dya Tanzania) jetangwa wazigula. Kwaivo ni kabila imwenga wose naho walonga ulosi umwenga. Mahali ha’kaidhi ni ko uhembe wa Afrika naho ba ku manyikane kama “somaliya” ambae ni wana isi ama wenyeji werekerwe momsanga. Hata dhino chi kuhisaba kama zigula dya katatu ba dya lawa uko. Mahali haka tatu ni uswero wei dhuniya naho ku manyikane kama “Marekani” ambae waitire chi zumbi baadha ya kusumbuka zaidhi ya miyaka 14 Mndani Mwezi kambi za awa zumbi za Kenya, naho ba zi manyikane kama Hagardheer, Ifo, Dhegahale, Marafa, na Kakuma. Wa wandika malombezi yawo kwaku lombeza safari za (mwikalo wa isi ya katatu) third country resettlement ivo nawa dhahe kupata uwamani, masomo ya wana na ku konga maisha mahya. Kwaivo, maadhama wekale mahali hatatu ivo, basi niyo chaona buku dhino ambae dhiku simwira wazigula naizo wajinkhire ama zi walagaire mwe isi yao wenye; Afathali chi dhinkhe zina kana dhino: ZIGULA DYA KATATU (ZDK). 2005, prof. MD na Dr. BM amanyikane kama Bilali Senkhondo Muya nawo wekale hasi niyo walawa na idhizina dhino wakati waka konga kuchema mwe ZDK Records ambaye kukomereza igaluke ZDK unit. Baadha ya aho mwe 2008 mwezi wa 5 wakati chikunga kuwandika buku dhino, numo chi waikiye idhilika longozi kuhusu zina dhino (ZDK) nawo niyo wa chitogoera chi dhitumiye kwe dhibuku. Maadhama umanyize ima'ana yeidhi buku naivo idhizina dhizire, haluse na chi katogola kukonga kusimwira ivo chikunga chidhaahe kusoma na kuwandika ulosi wetu. Kila chinru una chitongera mphalahole kwa niya ya kumanya, nochi fahamu.

Chikongero cha matamko ya Chizigula

chikongero cha matamko ya chizigula ni mlongo uku honyesa izi sira zo ukutongera ivo ukunga udhaahe kuhinya na kusoma izo zi wandikwe mwe idhibuku dhino. Kana ivo umanyize weye, chamnru anaivo mwenye akupatira mwe dhuniya ino. Kwanza mie simanya kwa mdha uno wa haluse vino kama huna mungo wowose wa kuhinya harufi izo zikwiza uko hasi male, lakini una zi tongera ya dhaaha ika galuka ufahamu au wongezekwe ni chinru fulani kwa mawandiko ya chizigula. kana ivo chimanyize, mnru ana hakiri naho ana mdhumulo au mchimalo umwenga wa kujamanya chinru fulani tu, nuyo akudhaaha kutongera chinru niyo achi faidhikira. Kwaivo, Harufu izo zikwiza uko hasi una zi soma mphalahole kwa ubongo uhoire, nna hakika kama hakuna mbuli naiku sindwe kutamka mwe chizigula au mwe dhi buku dhino. Kwaivo harufi izo zitongere mphalahole imwenga kwa imwenga kana ivo zikale uko hasi.

Kwa mfano: A   E    I    O    U,                            BA  BE   BI    BO   BU. That's to say,

MA+ME= MAME: mother, TA+TE= TATE: father, BA +BA= BABA: grandfather, BO+BO= BOBO, BU+BU= BUBU. Mwe chizigula china harufi mbiri hachi kutumiya au hachina matamko nazo: Q na X. DHA DHE DHI DHO DHU A E I O U BA BE BI BO BU CHA CHE CHI CHO CHU DA DE DI DO DU FA FE FI FO FU GA GE GI GO GU HA HE HI HO HU JA JE JI JO JU KA KE KI KO KU LA LE LI LO LU MA ME MI MO MU NA NE NI NO NU PA PE PI PO PU RA RE RI RO RU SA SE SI SO SU TA TE TI TO TU VA VE VI VO VU WA WE WI WO WU YA YE YI YO YU ZA ZE ZI ZO ZU Haluse sinya ivo harufu zino ziku zengeka au ziku letanywa niyo za galuka mbuli au mzengo wa mbuli kana ivo zikwiza uko hasi: Now look the way these letters can be built or can be brought together to become a word or construction of words as follows below. BAABA BEGA BERA BIGA BOKO BUKU BAKULI BIMBA BONGO BUBU BUULU BAHUKA BIRIKA BOGHA BUNDIKI Uno nawo ni mfano mtuhu wa mlongo na mbuli. Lakini hano na chi tumiye CH na D. this is another example of phrases and words. But here we will use CH na D. CHAGA CHAAGA CHEZA CHIZA CHIIIZA CHALETA CHOSE CHUMA CHITA CHUMBWA DINI DEREJA DAADIRI DO'A DUWA Fa-Ra-si: kakila mara uka soma, harufu zisome mbiri-mbiri kana ivo uhonyeswe uko kunyuma komsitari uno. Mfano: fe-nu-si. Every time you read, you have to read the letters by two as shown at the beginning of the above sentence. Example: fe nu si FA-RA-SI=farasi FE-NU-SI=fenusi FO-SA=fosa FU-LA=fula GA-RI=gari GE-U-KA=geuka GI-RI=giri GO-SHA=gosha GU-LA=gula RA-HA=raha TU-SA=tusa SUN-GA=sunga SO-GE-RA=sogera ME-ME-ZA=memeza SO-GE-ZA=sogeza SI-NYA=sinya JI'N-KHA=jinkha HI-SHI-MU=hishimu SO+NI=soni Hala       Hera           Hika      Hoza          Huta Haza Heza Hita Hinya kusoma na kuwandika mbuli izo zi kwiza uko hasi. Learn how to read and write the following words below. Jaaka ni koti jafani janna jeza jera jetu jibu jibulo jihi jose johojoho jovu jula juba jululu Kabila kala kaala keza kengira keefisa kilma kosha kufa kuka laga leka liha lindi lihwa lomba lota luka lumbi lungo lunda lundu mame meza mira miira mogha moghohe munge munyu muse naaga neza nize nogera nundu nusa nuza pata pepera pika ponkho pulika raha rehema riziki robo ruhusa ruhuma

Sala sera siri sogera sula tifula tigiza tindiza toza tula vala vesa vira voka vuma vata vamira vuza waaga waza wauza weza wegala weva wigwa wira wiza woza wona woga yaga yaaga yege yonda yuze yeza yuganika yuse yogohe wunda kumbuka kuna harufu kama Dh, Kh, Mb, Mv, Mk, Mw, Nd, Ng', Ng, Nk, Nj, Ny, Sh, na Th. Harufi zina jesanya kana vino homkongero weimbuli, basi za tamkika vituhu ambae sikana mbuli izo usomire uko kulanga. Mfano suwo uko hasi.

Mbala Mbe Mbira ubavu Mbuli Mvala mvale mvere Mvira mvire Mvoka Mvuka Mkaula Mkaule Mkeza Mkinga mkonkho mkulu Msiga mnyula Mtendwa Mwaka mweza mwiko mwezi mwigazi mwana mwinkha mwira. Nda ndege Ndima Ndomali Ndugu Nderi Ndeere Ndere Ndogola Nrogola Nrana Nrezi. Ngano Ngele Ngoto Nguku Ng'ombe Ngamira Ngubulu Ng'unda Ng'aza. Nkhande Nkhonde Nkhulu               Nkhuyu     Nkhandula    Nkhumbizi    Nkhunde    Nkhondo. Njama Njemo Njina Njogomo                Njeni    Njereka   Njate. Nyama                  Nyegerwa    Nyingi  Nyonje    Nyungu   Nyegere    Nyololo   Nyaza Nyoka. Mnima Mna                    Mnya mnala                  Mnere Mnunkha Shai Shena Mbovu Khala Dhaala Shai sheriya shinda shuguli. Haluse ya dhaha ika galuka mbuli izo uko kulanga enga wa dhaha ku-zinula au kuzi tamka. Hause na chitende vino, yaani na chijeze ku-soma misitari ya mbuli au ya milongo ivo nachi-dhahe kusoma simwirizi njihi au ndondodho. Chigambe kwa mfano: 1) Soma buku dhino. Buku dhino nadhiku-faidhishe. 2) Tate kapata nkhonde yedhi haluse. Sogera hano eze wiiyone. 3) Vala shati yako kabla hunati kufosa kweise. Wear your shirt before you leave for outside. 4) Pepera umoto akalaho pika ugali. 5) Gari dhi-galuka dyake. Haluse chitende vihi kwa mdha uno. 6) Neza kunyumba luvi, basi baadha ya kwiza neze chizi-simwire vedhi. 7)Ku-pata riziki ni taabu mwe dhuniya ya haluse. 8)Kuteta mndu sikwedhi, naho ni zambi nkhulu zaidhi. 8)Naunga masomo lakini naho sina nguvu nayo male. 9)Nungira vedhi kama ivo ukwe yungira umwenye. 10)Mie ni binadhamu kana weye 11)Togoera kila mndu apate fursa ya kuishi vedhi haguhi na weye. 12)Ubinadhamu nivo wikale.

Mwanzo wa kulonga au kusimwira  ulosi wa chizigula Mlavanyiko au Mlavanyo wa chilonge jenda:go: jenda kwe skulu: Go to school.jenda kunyumba:go home. Mie sijendera weye:I came for you. H, hita kunyumba. Miye naita kunyumba. I am going home. H, hita kwe soko. miye naita kwesoko= I am going to the market. H, hita kwe dhi dhuka. miye naita kwe dhidhuka= I am going to the shop. H, hita kwe kazi. miye naita kwe kazi = I am going to work. H, hagira. miye na hagira inyumba = I am sweeping the house. H, hagira inyumba. miye na hagira kweise = I am sweeping outside. H, hangusa:  miye na hangusa meza H, hangusa inyumba: miye na hangusa idhiziko H, hangusa imeza: miye na hangusa  choloni. Chuwe cha hangusa uchafu. Sino hanguse aho; hangusa upande uja. H, huta:  miye na huta  shuka yangu. Hutani nguwo zenyu. Cha huta nguwo zose za mwe nyumba. H, huta nguwo:  miye na huta nguwo zangu. Nguwo zose zaunga kuhutwa kwa sababu ni chafu. Lete ni zihute. H, hagata:   mhagate umwana. Hagata idhi bulundu dye izi nguwo. Lete ni hagate awana.

I, ira :  umwana aira. Wanru waira! Wanru waira kwa sababu. Kuna nyingi wanru wa kwiira. I, iza:  mame eza. Ndugu zangu weza. Wanru weza hano kila siku. Chaunga kwiza kila mtondo lakini hachina gari. I, ifahamu: weye kwanza inda kwifahamu isimwirizi. Kufahamu ni kwedhi. Galuka yuja aku fahamu chinru. I, ikaza:  ikaza umwana hasi. Ikaza wanru hanru akalaho ukumbuke kama wangojwa ni wanru. I, ikala:   ikala mwechiti/ kwe rebe mwechiti. Ikala hasi! Wanru wekala hano. Ikala vedhi kana wanru awatuhu.

W, wetangwa:  zina jako wetangwa ani? = miye netangwa mhando. Kwitaanga (to call), kwitaangwa (to be called) waunga kwitaanga mnru na simu? Waunga kwitaangwa wakati una bula? Wetangwa hano lumwenga. Jeza kwitanga! W, weva:  miye neva chingereza = kwiva ivo ulongigwe. Uka tegereza vedhi; wakati uku longwa na weye W,wangu:  wana wano ni wangu. Fikiri- binadhamu afikiri; ivo akunga au akungwa ajende. W, weza:   polisi waidhi weza kwe nyumbangu au polisi waidhi weza kwe nyumba yangu; jero, gulo, au zuzi.

uno ni mlavanyo au nahawa ye chizigula na wakati kaneva ukaitumiya ni lazima witumiye kama ivo vikale iluga, haswa vitendo viya vikulagala haluse vino, vikulagala kila siku, vilagale kale au neze vilagale kana ivo vikwiza hasi uko.