User:Progint/sandbox/Gyoygyol (ko’li)

Gyoygyol (ozarb. Göygöl — ko’k ko’l ) — ko’l  Ozarbayjonning g’arbiy qismida, Gyoygyol tumanining hududida, Murovadag  tizmasining shimoliy qiyaligida, Кyapaz tog’ etagida, Axsu daryosi darasida joylashgan. Ozarbayjondagi eng yirik ko’llardan biri hisoblanadi. Shamkirchay daryosi basseyniga tegishli. Ko’l maydoni 0,78 km²; janubdan shimolga uzunligi 2800 m, eng katta kengligi – 800 metrni tashkil qiladi. O’rtacha chuquqrlik – 30 m, maksimal chuqurligi esa 96 metr. Gyoygyol ko’lining shimoliy qirg’og’ida kurort joylashgan. Ko’lga faqatgina bitta daryo - Yuqori Ахsu quyiladi.

Etimologiya
“Gyoygyol” so’zi ozarbayjon tilidan tarjima qilinganda “ko’k ko’l” ma’nosini bildiradi.

Fizik – geografik xarakteristika
Gyoygyol ko’li Shaxdag tizmasining shimoliy qiyaligida, uning suv bo’luvchi qirralaridan va Мurovdag tizmasi kesishmasi yaqinida, Ginaldag tog’idan 3,6 metr g’arbida (3373 m) joylashgan. U dengiz sathidan 2740 metr balandlikda joylashgan va shimoli-g’arbdan janubi-sharqga cho’zilgan va 900 metrda uzunligi 2,8 km. Uning yuza maydoni 0,78 km² atrofida. Ko’l suvi chuchuk va oqar. Suv shimoli-g’arbiy qismidan nomsiz irmoq orqali etagidan 85 km.dagi Shamkirchay daryosiga (Shamkirchay daryosi Кuru daryosiga etagidan 812 kilometrida tushadi va 95 km uzunlikka ega) oqadi. Ko’lning eng katta chuqurligi 96 m.

Shakllanish tarixi [tahrir | viki-matnni tahrir qilish]

Ko’l 1139 yilning 30 sentabrida Gyandji yaqinida sodir bo’lgan vayron qilgan yer silkinishi natijasida paydo bo’lgan, buning natijasida Kyapaz tog’ cho’qqisi Axsu daryosi darasiga tushadi. Tashkil topgan to’silgan suv Gyoygyol ko’li edi.

Ko’p sonli muallif tadqiqotlariga ko’ra ko’l muzdan kelib chiqqan. Bu fikr Shamkirchay daryosi boshlarida kichik sirk va sigir ko’rinishidagi qadimgi muzlanishlarni topgan, K.N. Paffengolts va L.N. Leontyevlar tomonidan tasdiqlangan.

Suv harorati
Ko’ldagi gidrometeorologik kuzatuvlar faqatgina 1956 yil yanvar oyidan boshlandi. Suv sathining yillik tebranishi, ko’tarilishi aprelda boshlangan va eng ko’p qor erishi va maksimal yog’ingarchiliklari to’g’ri keladigan iyun-iyulda eng yuqori cho’qqisiga yetadigan asosiy to’lqin ko’rinishiga ega. Suvning birlamchi haroratini o’rganish shuni ko’rsatadiki, uning o’rtacha kunlik ko’rsatgichi 19,7° ga yetgan (1 avgust 1957 yil). O’rtacha oylik haroratining maksimal belgisi avgustda kuzatiladi va 16,9° ga yetadi (avgust 1957 yil).

Minerallashtirish
Deyarli barcha ionlarning keskin oshishi noyabrda, kamayishi esa – aprelda kuzatiladi. Ko’l suvi kam minerallangan (ion tarkibining qiymati 81,1 dan 341 mg/l gacha o’zgaradi) va yaxshi ichimlik va sug’orish hususiyatli gidrokarbonat – kalsiy guruhiga kiradi.

Ko’l taminoti
Ko’lning asosiy ta’minotlaridan biri atmosfera yog’ingarchiligi hisoblanadi, ularning miqdori o’rtacha 650 mm gat eng, bu yiliga 455 000 m³ ga teng keladi. Sarf qismi bug’lanish va ko’llardan oqishiga to’g’ri keladi. Birinchisi, S.G.Rustamov xaritasiga ko’ra, 300 mm yoki 210000 m³ ni tashkil qiladi. Yog’ingarchilik hajmidan bug’lanish qiymatini ayirib tashlasak, yiliga 245 009 m³ suvga teng oqimga yoki 0,08 m³/soniyaga teng. Shuni ta’kidlash kerakki, balansning kirish qismi sezilarli darajadagi miqdorda kichik daryo va buloqlar hisobiga pasaygan, sarf qismi esa – ko’lning yer ostidan 550 metr pastda joylashgan Sevan ko’li basseyniga oqimi hisobiga ketadi.

Flora va Fauna
Ko’l hududida 423 turdagi daraxt va butalar,shuningdek, dorivor o’zimliklar ma’lum. Ulardan 76 turi – daraxt va butalar, qolganlari esa o’t qoplamlari. Ko’l qirg’oqlaridan kiyik, bug’u, ayiq, to’ng’iz, tog’ echkisi, bo’ri, tulki, chiyabo’ri, bo’rsiq, jayra, o’rmon mushugi, silovsinlar yashaydi. Ko’lda shuningdek forel ham mavjud.

Xo’jalikdagi ahamiyati
50 yillarning oxirida ko’l, qishloq xo’jalik ekinlarini intensiv sug’orish davrida Shamkirchay daryosini ta’minlab turuvchi qo’shimcha manba bo’lgan.

Turistik resurslar
Ozarbayjon pochta markasi, 2004

Ko’l tabiat va hayvonot olami dahlsizligini ta’minlash maqsadida 1965 yilda Gyoygyol qo’riqxonasida tashkil etilgan. Uzoq muddat davomida Gyoygyol milliy bog’iga kirish man etilgan. Lekin, tez orada bu cheklovlar bekor qilinadi va barcha hohlovchilar bu hududga yana kela oladilar.

Madaniyatda
Ozarbayjon rassomi Sattar Baxlulzade ko’lga ikkita rasmini bag’ishlagan: birinchisini 1964 yilda (qog’oz, akvarel, 100 × 80), ikkinchisini – 1979 yilda (kanop, moy, 79 × 59) chizgan. Ozarbayjon shoiri Suleyman Rustam Gyoygyol ko’liga “Sen barcha ko’llardan ham go’zalsan… ” nomli she’r atagan :

Shuningdek, qarang

 * Gyoylgyol milliy bog’i
 * Ozarbayjon geografiyasi

Havolalar

 * Gyo’ygyo’l // Katta sovet ensiklopediyasi: [30 tomda] / bosh muharrir А. М. Proxorov  — 3 nashr. — М. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
 * X. D. Zamanov, I.A. Kotlyarskiy. Shamxorchay basseynida Gyoygyol ko’li haqida // Hisobotlar: jurnal. – Ozarbayjon SSR fanlar akademiyasi nashriyoti, 1959. — Т. 15, № 1.