User:Pspprasanna

'''निवती गड

किल्ले निवती'''

सिंधुदुर्गाच्या दक्षिण अंगाने कर्ली नदी समुद्राला मिळते.या खाडीच्या दक्षिण तीरावर एक नितांत सुंदर तुलनेने कमी प्रसिध्द असा समुद्रकिनारा आहे.भोगवे.सुंदर पांढरी वाळु,निळ्याशार लाटा,मागे टेकडीचा पॅनोरमा,त्यावर दाट झाडांची राई,समुद्रात घुसलेल्या कातळांचे रौद्र रुप आणि पश्चिम समुद्रात प्रकाशझोताचा खेळ दाखविणारे दीपगृह तासनतास अनुभव घ्यावा असा नजारा पहायचा असेल तर किल्ले निवती आदर्श जागा आहे.

निसर्गसौंदर्याचा मेरुमणी असणारा हा किल्ला मोक्याच्या जागी आहे.याची उभारणी कोणी केली हे मात्र ज्ञात नाही.शिवरायांनी सिंधुदुर्ग बांधल्यावर लगेचच किल्ले निवती सुद्धा बांधून घेतला असा इतिहासकारांचा कयास आहे. फोंड सावंत दुसरा इ.स.१७०९मध्ये गादीवर आल्यावर १७०९-१७३८ दरम्यान काही किल्ले बांधल्याचा उल्लेख सावंतवाडी संस्थानाचा इतिहास या पुस्तकात येतो. यात कोचरे येथे सावंतानी निवती किल्ला बांधल्याचा उल्लेख येतो. पण बहुधा शिवकाळातच या गडाची उभारणी झाली असावी. १७४८ च्या आधी हा किल्ला सावंतवाडीच्या राजाकडे होता अशी माहिती पिसुर्लेकर पोर्तुगीज कागदपत्रांच्या हवाल्याने देतात. सावंतवाडी संस्थानचा इतिहास या पुस्तकातील नोंदीनुसार १७०९ साली गादीवर आलेल्या फोंड सावंताने निवती किल्ला बांधला असा दावा केला गेला आहे. सावंतवडीचे सावंत हे तसे करवीरकरांचे चाकर मात्र त्यांचे धन्याशी पटायचे नाही.तसेच त्यांच्या राज्याची हद्द गोव्याला लागून असल्याने त्यांना पोर्तुगीजांशी जमवून घेण्याखेरीज पर्याय नव्हता.सावंत पोर्तुगीजांना खंडणी देत असत.मात्र पोर्तुगीजांशी त्यांचे फार सख्य होते अशातील भाग नव्हता.त्यात सावंतांनी पोर्तुगीजांशी आगळीक केली.म्हणून २ डिसेंबर १७४८ रोजी पोर्तुगीज व्हाईसरॉय मार्केझ कस्तेलू नोव्हू याने इस्माइल्खानच्या नेतृत्वाखाली निवती किल्ला घेण्यासाठी आरमार पाठवले. इस्माइलखानाने पराक्रमाची शर्थ करुन ४ डिसेंबर १७४८ रोजी निवती किल्ला घेतला वास्तविक हा इस्माईलखान मुळात संभाजी आंग्रेंचा नोकर.तिथून तो सावंताच्या पदरी गेला आणि त्यानंतर नोकर्‍या बदलत बदलत आता पोर्तुगीजांच्या चाकरीत होता.

निवती घेतल्यावर पोर्तुगीज व्हॉइसरॉय स्वतः निवती किल्ल्यावर आला होता.गडावर असताना त्याला बातमी मिळाली कि "कर्ली नदीत ( म्हणजे किल्ले निवतीच्या उत्तरेस ) सावंतवाडीकर तारवे बांधत आहे व त्याच्या रक्षणार्थ त्याने नदीच्या तीरावर तोफा रचून ठेवल्या आहेत". व्हॉइसरॉयने इस्माईलखानास नावा जाळण्यास पाठविले.खानाने हल्ला चढवून कर्ली येथे सावंत बांधत असलेल्या बोटी जाळून टाकल्या."कर्लीची खाडी आपले कबजात आणुन तेथे अंमल चालविला व ते जागी सावंताचे नवी तरांडी बांधवीत होता ती जालून टाकिली.त्यामधील मालवणच्या आश्रयास गेली होती.तीही जबरदस्तीने दाखवोन मालवणकरांकडून आणून घेतली".

पोर्तुगीजांकडून निवती किल्ला पुन्हा परत घ्यावा इतके लष्करी बळ सावंताकडे नव्हते.त्यात वरंवार त्रास देणार्‍या सावंतांचा परस्पर काटा निघालेला पाहून करवीरकरांनी पोर्तुगीजांकडे सदिच्छा प्रगट केली.नाईलाजाने मोठा मुलुख व खंडणी देण्याचा तह पोर्तुगीजांशी करुन सन १७५४ रेडीजवळचा यशवंतगड व निवती हे किल्ले सावंतांनी परत मिळवले. बादशहाकडून सावंतांनी मोरचेल आणल्यामुळे करवीरकर व सावंत यांच्यात वितुष्ट आले.करवीरकरांनी सावंताच्या प्रदेशावर हल्ला करुन निवती,भरतगड,यशवंतगड यांना वेढा घातला.इ.स.१७८८निवतीवर चढाई करुन करवीरकरांनी किल्ला हस्तगत केला.निवतीसोबत सावंतांचे इतर किल्ल्यावर सुध्दा करवीरकरांनी ताबा मिळवला.मात्र सावंतांना पेशव्याची मदत असल्याने निवती सावंतांना सन १८०३ मध्ये परत केला. पुढे सन १७०५-०६ मध्ये सावंतवाडी घराण्यात गृहकलह सुरु झाला.याचा फायदा घेउन करवीरकरांच्या रांगणा येथील किल्लेदाराने सावंतवाडीकरांच्या मुलुखावर हल्ला करुन यशवंतगड व निवती पुन्हा घेतले.करवीरकर पुढील चाल करण्यासाठी ससैन्य नांदोस येथे उतरले.मात्र लक्ष्मीबाई सावंतांनी स्वताचे बंधु रामचंद्रराव खानविलकर यांना पाठवून दिले.त्यांनी नांदोस येथे करवीरकरांचा पराभव करुन पुन्हा निवती व यशवंतगड ताब्यात घेतले.यानंतर निवतीवर बाबाणो गोपाळ यांची नेमणुक करन्यात आली.करवीरकरांच्या विरुध्द मदतीसाठी सावंताकडे निपाणीकर निंबाळकरांचा सरदार आपाजी सुबराव आला.त्याने सन १८०८ ला भाउसाहेब सावंत व लक्ष्मीबाईंना कैद केले व यशवंतगड व निवती आपल्या ताब्यात घेतले.सन १८१० मध्ये सुबरावाचा पराभव करुन सावंतांनी निवती व इतर स्थळांवरुन निपाणकरांना हाकलून काढले.

सावंतांच्या चाचेगिरीचा त्रास इंग्रजांना होत होता.निवतीचा किल्लेदार बाबणो गोपाळ हा सावंताचा चाकर असला तरी त्यांच्या आज्ञेत नव्हता.इंग्रजांनी ऑक्टोबर १८१२ मध्ये सावंतांनी तह करण्यास भाग पाडले,तहात ठरले कि चाचेगिरी बंद व्हावी म्हणून सावंतांची सर्व जहाजे इंग्रजांना द्यावी.कोणतेही गलबत इंग्रजांनी तपासल्याशिवाय निवती बंदरातून बाहेर पडू नये.आणि तरीही सावंतांनी चाचेगिरी सुरु ठेवल्यास इंग्रज निवती व यशवंतगडाचा ताबा घेतील. इ.स.१८१२ मध्ये करवीरकर इंग्रज यांच्यात झालेल्या तहानुसार हा प्रांत जरी इंग्रजांच्या ताब्यात गेला तरी निवती किल्ला मात्र सावतांच्याच ताब्यात होता.मात्र सावंतांनी कारवाया करणे सुरुच ठेवले.अखेर इंग्रजांनी सन १८१२ च्या तहाचा आधार घेउन सन १८१९ मध्ये यशवंतगड व निवती तीन वर्षांसाठी ताब्यात देण्यास सावंतांना सांगितले.पण सावंत तयार झाले नाहीत.शेवटी इंग्रजांनी सावंतांच्या प्रदेशावर हल्ला केला.मेजर विल्यम ग्रॅथ कीर याच्या नेतृत्वाखाली चौकहून फौजा निवती घेण्यासाठी निघाल्या.जेव्हा कीर निवतीपाशी पोहचला तेव्हा समुद्रात पुढे घुसलेला भुभाग लक्षात घेउन निवती घ्यायचा असेल तर भारी तोफखाना व दारुगोळा पाहीजे हे त्याच्या लक्षात आले. मेजर कीरने जहाजातून तोफा व इतर साहित्य किनार्‍यावर उतरुन ते निवतीच्या रोखाने लावण्यात कसुर केली नाही.गडाला सर्व बाजुने इंग्रज सैन्याचा फास आवळला गेला.ब्रिटिश तोफा गडावर आग ओकु लागल्या. निवती त्यास दाद देईना.तेव्हा इंग्रजांनी तोफांचा अखंड मारा सुरु ठेवला. मात्र निवतीला बाहेरुन मदत मिळणे शक्य नव्हते,नाईलाजाने किल्लेदारने कीरशी बोलणे सुरु केले "गडावरील शिबंदीला आपल्या शस्त्रांसह सुरक्षितपणे जाउ दिल्यास आपण किल्ला हवाली करु".

सावंतांच्या चाचेगिरीचा त्रास इंग्रजांना होत होता.निवतीचा किल्लेदार बाबणो गोपाळ हा सावंताचा चाकर असला तरी त्यांच्या आज्ञेत नव्हता.इंग्रजांनी ऑक्टोबर १८१२ मध्ये सावंतांनी तह करण्यास भाग पाडले,तहात ठरले कि चाचेगिरी बंद व्हावी म्हणून सावंतांची सर्व जहाजे इंग्रजांना द्यावी.कोणतेही गलबत इंग्रजांनी तपासल्याशिवाय निवती बंदरातून बाहेर पडू नये.आणि तरीही सावंतांनी चाचेगिरी सुरु ठेवल्यास इंग्रज निवती व यशवंतगडाचा ताबा घेतील. इ.स.१८१२ मध्ये करवीरकर इंग्रज यांच्यात झालेल्या तहानुसार हा प्रांत जरी इंग्रजांच्या ताब्यात गेला तरी निवती किल्ला मात्र सावतांच्याच ताब्यात होता.मात्र सावंतांनी कारवाया करणे सुरुच ठेवले.अखेर इंग्रजांनी सन १८१२ च्या तहाचा आधार घेउन सन १८१९ मध्ये यशवंतगड व निवती तीन वर्षांसाठी ताब्यात देण्यास सावंतांना सांगितले.पण सावंत तयार झाले नाहीत.शेवटी इंग्रजांनी सावंतांच्या प्रदेशावर हल्ला केला.मेजर विल्यम ग्रॅथ कीर याच्या नेतृत्वाखाली चौकहून फौजा निवती घेण्यासाठी निघाल्या.जेव्हा कीर निवतीपाशी पोहचला तेव्हा समुद्रात पुढे घुसलेला भुभाग लक्षात घेउन निवती घ्यायचा असेल तर भारी तोफखाना व दारुगोळा पाहीजे हे त्याच्या लक्षात आले. मेजर कीरने जहाजातून तोफा व इतर साहित्य किनार्‍यावर उतरुन ते निवतीच्या रोखाने लावण्यात कसुर केली नाही.गडाला सर्व बाजुने इंग्रज सैन्याचा फास आवळला गेला.ब्रिटिश तोफा गडावर आग ओकु लागल्या. निवती त्यास दाद देईना.तेव्हा इंग्रजांनी तोफांचा अखंड मारा सुरु ठेवला. मात्र निवतीला बाहेरुन मदत मिळणे शक्य नव्हते,नाईलाजाने किल्लेदारने कीरशी बोलणे सुरु केले "गडावरील शिबंदीला आपल्या शस्त्रांसह सुरक्षितपणे जाउ दिल्यास आपण किल्ला हवाली करु". मेजर कीरने विनंती मान्य केली.गडावर पांढरे निशाण फडकले.गडावरचे सैनिक खाली उतरले.या घट्नेचे वर्णन मेजर कीरने केले आहे "यावेळी गडावर तीनशे शिबंदी असून यातील १२५ सैनिक घाटावरील होते.या घाटावरील सैन्याने घाटवर जाण्यासाठी परवाना मागितला.आणि इतर सैनिक आजुबाजुचे रहिवासी होते.आणि त्यांनी इथून गेल्यावर स्वतांच्याच घरी रहाण्याचे वचन दिले". निवतीवर ४ फेब्रुवारी १८१९ रोजी युनियन जॅक फडकले.या सर्व लढाईत खेदाची गोष्ट अशी कि लढाईत चांगली कामगिरी करणारे देशी लोक होते,इग्रंजाना सहाय्य केले ते बांद्याचा किल्लेदार चंद्रोजीने.निवती घेतल्यावर गडावरील साहित्य आणि आपला तोफखाना जहाजावर चढवून इंग्रज सैन्य निघून गेले.

फारसा प्रसिध्द नसलेल्या पण निसर्गाचा मनमुराद आनंद देणारा हा किल्ला बघायचा तर मालवण व कुडाळ असे दोन पर्याय आहेत. १) मालवण मार्गे:- मालवण बस स्थानकातून सागरी महामार्गाने जाणार्‍या वास्को, पणजी, वेंगुर्ला इत्यादी बसने परुळे गावातील "परुळे बाजार" ह्या थांब्यावर उतरावे. तेथून किल्ले निवतीला जाणार्‍या बसेस मिळू शकतात. परंतू किल्ले निवतीला जाणार्‍या बसेस मोजक्याच असल्यामुळे परुळे बाजारातून रिक्षा करुन ७ किमी वरील किल्ल्यापर्यंत जाणे सोयीस्कर पडते. मालवणहून निवती साधारण २५ किमी वर आहे. २) कुडाळ मार्गे:- कुडाळ बस स्थानकातून "किल्ले निवती" बसने निवती गावात थेट जाता येते. येथे "किल्ले निवती" व निवती अशी दोन गावे आहेत. किल्ला "किल्ले निवती" गावात आहे. ३) किल्ले निवती गावातील बसच्या शेवटच्या थांब्यावर उतरुन उजव्या बाजूच्या लालमातीच्या कच्च्या रस्त्याने १० मिनीटे चढाई केल्यावर निवती किल्ल्याजवळ पोहोचता येते.     मालवणहुन सागरी महामार्गाने निवती गाव २६ कि.मी.वर असुन कुडाळहुन परुळेमार्गे हे अंतर २८ कि.मी.आहे.

निवती गावात दोन वाड्या असुन निवती किल्ल्याला भेट देण्यासाठी आपल्याला किल्ले निवती गाठावे लागते. गावात उतरले कि डावीकडे किल्ले निवतीचे एसटी बस स्थानक लागले नि मागेच समुद्रकिनाऱ्याकडे जाणारी वाट आहे.आपण मात्र उजवीकडच्या रस्त्याने समोरची टेकडी चढायला घ्यायची.स्वताचे वाहन असेल तर अजून एक पर्याय आहे. किल्ले निवती गावातील बस स्थानकातून एक डांबरी रस्ता किल्ल्यासमोरील पठारावर गेलेला असुन या रस्त्याने आपण थेट किल्ल्याच्या दरवाजासमोर येतो.

किल्ल्याच्या दरवाजासमोर ८-१० खडकात कोरलेल्या पायऱ्या असुन उर्वरीत पायऱ्या व या दिशेला असलेला खंदक पठारावर आलेल्या डांबरी रस्त्यामुळे नष्ट झाला आहे. किल्ला व पठार यामध्ये १५ फुट रुंद व २० फुट खोल खंदक खोदुन किल्ल्याला पठारापासून वेगळे केले आहे. या खंदकात आज मोठया प्रमाणात झाडी वाढली आहे.

याच वाटेने आपण भग्न तटबंदीतून किल्ल्यात प्रवेश करतो. पावसाळ्यात इथं गवत माजते आणि करवंदाच्या झाडांच्या फांद्या रानमेव्याने लगडलेल्या असतात.येथे डाव्या बाजूला दोन भव्य बुरुजांमध्ये प्रवेशद्वार आहे. पठाराच्या दिशेने असलेल्या किल्ल्याच्या तटबंदीत तीन बुरुज बांधलेले आहेत. किल्ल्याचा दरवाजा पुर्वाभिमुख असुन या दरवाजाशेजारी असलेला बुरुज ढासळून त्यांची दगडमाती दरवाजात पडल्याने दरवाजा बुजला आहे त्यामुळे आपला गडप्रवेश दरवाजाऐवजी शेजारील ढासळलेल्या तटबंदीतुन होतो.