User:Pujan Prisa Aryal

Baruch De Spinoza:-(१६३२ - १६७७) यहूदी मूलका डच दार्शनिक थिए। उनको परिवर्तित नाम 'बेनेडिक्ट डी स्पिनोजा' (Benedict de Spinoza)थियो।उनले उल्लेखनीय वैज्ञानिक अभिक्षमता (aptitude)को परिचय दिएपनि उनको कार्यको महत्व उनकि मृत्यु उपरान्त नै सम्झियो। यिनी डेकार्ट झैं पुनर्जागरण युगका एक बुद्धिबादी(rationalist) दार्शनिक थिए।यिनी age of genius को युगमा जन्मे जतिबेला थुप्रै प्रतिभासाली ब्यक्तिहरु जन्मिएका थिए।तब त यो age of enlightenment को युग थियो।उनको जन्म हालैंड (एम्स्टर्डम)मा, यहूदी परिवारमा, सन् १६३२ में हुआ था। उनी स्वभावले नै एकांतप्रिय, निर्भीक तथा निर्लोभ थिए।उनलाई आफ्नो बिचार र विश्वास त्याग्न लोभ देखाइयो, उनको हत्याको षड्यंत्र रचियो, यहूदी संप्रदायबाट बहिष्कृत गरियो,तरपननि उनि अडिग रहे।उनलाई सांसारिक जीवन एक असह्य रोगको समान लाग्थ्यो। अतः यसवाट मुक्ति पाउन तथा ईश्वरप्राप्तिको लागि बेचैन रहिरहन्थे।

👉️Spinoza contribution and his Visions of Unity:- डेकार्टको visions दर्शनलाई गणित जस्तै संदेहरहित बनाई स्तर बढाउने थियो भने Spinoza पनि एक geometrisian थिए र उनको vision चाहिँ geometry थियो।उनी चाहिँ geometry मा एकै space भित्रै सबै समाबिष्ट भए झैं,यो संसार काहाँबाट निक्लेर आयो र काहाँ गएर पुन समाबिष्ट हुन्छ भन्ने कुनै एक शक्तिको तलासमा थिए।जस्तो डेकार्ट deductive method बाट एक axiom पत्तालागाई संदेहरहित हुनचाहन्थे,त्यस्तै यिनिपनी एउटा यस्तो axiom(theorum) पत्ता लगाउन चाहन्थे जसद्वारा सबै कुरा यहि चिजबाट उत्पत्ति भएको हो भन्ने जान्नसकियोस् ।यसैले यिनको यो बिधिलाई Geometrical method भनिन्छ। यसरी यहि बिधिबाट निस्क्स्ने कुरा नै ultimate reality यानी Substance भनिनेछ।उनको अन्तिम तथ्य निस्कने axiom नै substance हो र उनको यस deductive method द्वारा निक्लने substance केबल एकनै हुनुपर्छ किनकि उनी उत्पत्तिको एकै स्रोत खोजिरहेको थिए र यो substance शाश्वत हुने- "nither born nor death"।यस्तो substance अर्थात ultimate reality बास्तवमा प्लेटो,एरिस्टोटल डेकार्ट्सले भने झैं 'God' नै हो।

👉️Concept of God:-तर उनको God निराकार(impersonal) हुन्छ नकि आकार(personal) हो।त्यस्तै यिनले यो प्रकृति यानी पूरा संसारलाई यदि सम्पुर्ण मान्ने हो भने यहि हो 'God'।"All is god and god is everything." किनभने उनको अनुसार अन्तिम तथ्य यानि Substance is God र God नै nature हो अर्थात nature भन्नाले हामीसबै।उनी भन्छन् यो substance को एउटा गुण(attribute) हुन्छ जुन हो हाम्रो 'intellect percieve as essence' अर्थात हाम्रो बुद्धि।तसर्थ उनको अनुसार यहि attribute नै essence हो।तर यिनी भन्छन् substance यानी god त असीमित attributes छन् तर हामी मानीस केवल दुई चिज जान्न सक्छौं,एक cogitation र दोस्रो extension।तर याहाँ god असीमित रहेपनि विभिन्न स्वरुप र बिबिधता देखिन्छ,जस्लाई बुझाउन Spinoza ले लिएर आए 'Doctrine of modes'।Modes भनेको modification हो।तब हामी सब प्राणी को हौं modification हौं।त जती असिमित गुणहरु(attribute) मा modifiy हुन्छ,त्यहि attribute को modify form लाई भनिन्छ  modes।अर्थात Substance यानी god को गुणहरुको एक स्वरुप नै मोदेस अर्थात हामी हौं। यसरी याहाँ यिनले हामी मानिसबाट निस्केने दुई attributes मा cogitation बाट चेतना(mind or soul) र Extention बाट शरीरको उत्पत्ति हुने कुरा गरे।यस्तो modify यानी परिवर्तित स्वरुप भन्दा समुन्द्र लाई substance अथव god र यस्को लहरलाई हामी मान्न सक्छौं।जुन सबै असिमित छ।याहाँ चेतना र शरिरपनी असिमित अथवा infinite छ।तर क्गाहे डेकार्ट होस् या अन्य rationalist यिनिहरु यहि body र सोउल को अन्तरक्रिया(interactionism) मा आएर अल्ल्मलिन्छ्न् र यहिंबाट यिनिहरुको आलोचना सुरु हुन्छ।किनकी शरीर यानी जड यानी अचेतन जस्तै मेच पनि अचेतन छ तब त्यो जड कहलिन्छ।तर mind अथवा आत्मा चेतन छ।तब यी दुई mind and body को प्रकृति एकदम भिन्न छ भने यी दुई interact कसरी हुन्छ? डेकार्ट्ले त paniel gland ले यी दुईलाई नियन्त्रण गर्ने कुरा गरे तर Spinoza ले यसलाई मानेनन् ।त्यसो भए body र mind interact कसरी गर्छ त?मैले सोचेको कुरा शरिरले कसरी काम गर्छ त?Spinoza ले भने body र mind एक सिक्काको दुई पातामात्र भएको जस्तो रेलको लिकपनी body र mind झैं समानान्तर भएपनी एकाअर्कालाई सहयोग गरिरहेको हुन्छ।त्यसतै रेलकै दुई पाग्रांपनी।यस्तै एक निराकार शक्ति छ God र त्यही बाट एउटा thought(cognition -चेतना) र अर्को matter(extention-शरीर) निस्किन्छ। यी दुई समानान्तरले चल्छ तर एकाअर्कालाई interact गरेर।त्यसपछि उनिवेर्से असिमित हुन्छ र यी असीमिततालाई जान्न स-सानो स्वरुप भएर हाम्रो सामु प्रकट हुन्छ,जुन हो modes।यहि modes नै सिमित छ नस्वर छ।समयमा उत्पन्न हुन्छ र नस्टपनि।                                                                       👉️Spinoza's Substance:- Spinoza का अनुसार substance यानी द्रब्य त्यो हो जुन आफैं भित्र रहन्छ र आफैंद्वारा बुझिन्छ।"By substance,I mean that which is in itself and conceived by itself alone." अर्थात आफ्नो अस्तित्वको चिन्तनको लागि अरुको आत्मा तथा चिन्तनको आवश्यकता छैन।Spinoza monotheist अथवा एकईश्वरबादी हुन् र उनले Decartes को dualism को खण्डन गरे।Decartes को मन र शरीर ईश्वरमा निर्भर थियो र सापेक्ष थियो।तर Spinoza को द्रब्य यानि substance स्वतन्त्र र निरपेक्ष थियो किनकी यो कसैको अधिनमा थिएन।Spinoza को substance स्वंभ्यु अर्थात स्वउत्पन्न हुनेवाला स्वतन्त्र छ।उनको इस्वर दया,क्षमा,इचादी भावले मुक्त देखिन्छ।उनको इस्वर कुनै पुजा योग्री नभै एक स्वतन्त्र impersonal देखिन्छ।तसर्थ स्पिनोज नास्तिक कहलिए।उन्को इस्वर यानी सुब्बा निर्गुण र स्वंमसिद्धी छ, जुन प्रमाणित गर्न कसैसँग निर्भर रहनु पर्दैन।उनको इस्वर दुधमा पानी मिसिए झैं छ।

✏️👉️Bondage and Freedom:-Thomas Hobbes ले मानिस समाजको कठपुतली नभएको भन्दै समाजको मान्यता नै समाप्त पारिदिए।जस्कारण यिनी आलोचित भए।उतो डेकार्ट ठुला दार्शनिक भएपनी नैतिक रुपमा बलसाली हुन सकेनन् ।ग्यलिलियिमो झैं सँजाए पाउने भएले चर्चलाई खुसिपार्न इस्वरलाई प्रमाणित गर्नतिर लागे तर Spinoza ले यी दुई भन्दा अलग कार्य गरे।यिनले God = nature सिद्धान्त दिएर एक mathmatical इस्वरको सृजना गरे।उनले इस्वरको अस्तित्व संबंधित परम्परागत सोचलाई अन्त गरिदिए।यसरी उनले universal law बनाउन खोजे तर यसैकारण उनी बहिष्कार भए।तर स्पिनोयोज ले राग र द्वेष जस्ता मानवीय संवेदना भन्दा माथी उठि कार्य गर्नुपर्ने किनकी यहि उनका अनुसार बन्धन(Bondage) हो र यसबाट मुक्त भए हामी स्वतन्त्र (freedom ) हुने बताए।तर उनले निक्कै अब्यवहारिक कुरा गरे।जस्को सर्बत्र आलोचना भयो।उनको कुराको प्रतिवादमा 'Of Human Bondage' नामक एक प्रशिद्द किताब लेखे W. Somerset Maugham ले।यस्मा इनले Espinoza जुन ethical पुर्णताको कुरा गरिरहेका छन्,यस्ले मानिसलाई मनिस होइन् ढुंगा बनाउने कुरा गरेका छन् ।उनले जुन् प्रेम र घृणालाई बन्धन भनिरहेका छन्,बास्तवमा यो एक मानवताको गुण या essence हो।मानिस भगवान बन्न नस्क्ने कुरा गर्दै Spinoza को Human perfection वाला कुराको खण्डन गरे।यसकुरालाई कवि गालिबले एकै लाइनमा सम्झाइदिए,"दिल ही तो है न संग-ओ-ख़िश्त दर्द से भर न आए क्यूँ -रोएँगे हम हज़ार बार कोई हमें सताए क्यूँ।" याहाँ खिश्त भनेको इँट हो।यानी यो दिल कुनै पत्थर होइन जो यी बन्धनहरुबाट मुक्त हुन सकोस् ।यो दिल अरु हाँसे हाँस्छ,अरु रोय रुन्छ।