User:Purushottamraj1996

"स्फोटस्वरूपम्"

"ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोध्येयो ज्ञेेेयश्च"इति भगवत्पतञ्जलिवचनप्रामाण्यात् वेदस्य तदङ्गस्याध्ययनमवश्यं कर्तव्यमस्माभिः।अत्र वैदिकवाङ्गमयादिषु अनुशील्यते तर्हि शब्दार्थस्यापि प्रामाण्यमन्यथानग्नाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हिचिदिति प्रसङ्गः समायाति। अतः पद-पदार्थयोः प्राधान्यम्। ननु 'सुप्तिङन्तं पदम्'इति पाणिन्यनुशासनादवगतम्परमत्र कस्तावदर्थः? इत्यत्रोच्यते पदजन्यप्रतीतिविषयत्वमर्थत्वम्। ननु अर्थोयं कुतः समुदेति, शब्दश्च कुतः इति विप्रश्ने स्फोटविज्ञानमायाति सम्मुखे।अतः स्फोटविज्ञानविषयकसंस्कृतवाङ्गमयानुशीलनमत्रोपस्थाप्यते।

न्यायनये परमाणोरिव वेदान्तिमते शब्दब्रह्मण इव शाब्दिकसिद्धान्ते स्फोटश्च चर्चा वरीवर्ति।शाब्दिकानां दार्शिनिकप्रासादः स्फोटभित्तिमेवावलम्बते। ननु कस्तावत् स्फोट इति जिज्ञासायामुच्यते-

व्युत्पत्तिः-स्फुटति अभिव्यक्तीभवति अर्थः यस्मात् सः स्फोटः, तेन अर्थविषयकोपस्थितिजनकतावच्छेदकी-भूतशक्तित्वम् स्फोटत्वम्।अथ च-स्फुटति प्रकाशतेर्थो येनेति विग्रहे स्फोटः, स्फुट्यते अभिव्ययज्ये इति स्फोटः।

स्फोटभेदाः-तत्र वर्णपदवाक्यभेदेन स्फोटत्रिधा।तत्रापि जातिव्यक्तिभेदेन पुनः षोढा।तत्रापि जातिव्यक्तिभेदेन पुनः षोढा।अखण्डपदस्फोटोखण्डवाक्यस्फोटश्चेति,संकलनयाष्टौ स्फोटाः।परमत्रनिष्कर्षतो वाक्यस्फोटस्य प्रामाण्यमस्तीति।तथा हि-"वाक्यस्फोटोतिनिष्कर्षे तिष्ठतीति मतिर्मम"।लोके उच्चार्यमाणो ध्वनिः स्फोटस्य व्यंजक इत्युच्यते। उक्तञ्च भाष्ये-"स्फोटः शब्दःध्वनिः शब्दगुण"इति।अत्र गुणपदं व्यंजकत्वेन उपकारकम्।अयमेव ध्वनिवर्याकरणशास्त्रे वैखरीशब्देन उच्यते।अथ स्वरूपमुच्यते-"चत्वारि वाक्परिमिता पदानि"-इत्यादिर्ऋङ्मन्त्रव्याख्याने -चतस्रो विचः संकेतिताः सन्ति। परा,पश्यन्ती, मध्यमा,वैखरी चेति।तत्र मूलाधारस्थ-पवनसंस्कारीभूता मूलाधारस्था शब्दब्रह्मणरूपा स्पन्दशून्या बिन्दुरुपिणी सा परा वागुच्यते।ततोनाभिपर्यन्तमागच्छता तेन वायुनाभिव्यक्ति मनोगोचरीभूता पश्यन्ती वागुच्यते।ततोहृदयपर्यन्तमागच्छता तेन वायुना अभिव्यक्ता तत्तश्च मुखादिदेशमागत्य मूर्धप्रदेशमारूह्य परावर्तमाना। तत्तन्मुखान्तःस्थानेष्वभिव्यज्यमाना परश्रोत्रेणापि ग्रहणयोग्या वैखरी वागुच्यते।तदाह-

परा वाङ्ममूलचक्रस्था पश्यन्ती नाभिसंस्थिता।

हृदिस्था मध्यमा ज्ञेया वैखरी कण्ठदेशगा।।