User:RajeshBishi5

शिक्षायाः समाजशास्त्रीयधाराः

मनुष्यः जन्मतः आरभ्य मृत्यपर्यन्तं यत् किमपि, यत्रकुत्रापि अधिगच्छन्ति व्यवहरति सा शिक्षेत्युच्यते । बालकः सामाजिकधारेण सर्वविधं ज्ञानं सुगमतया प्राप्नोति । अन्यैः सहवासेन शनैः शनैः अधिगमः सञ्जायते । अत एतोच्यते एकस्तपोद्विरध्यात्री इति जनैः सह विचारविश्लेषणेन सामाजिकशिक्षां लभते । एकाकी पठने यावान् लाभः भवति ततोऽधिकः अन्यैः सह चर्चया भवति । शिक्षायाः आधारः समाजः भवति । समाजः शुद्धः, परिष्कारश्चेत् शिक्षाऽपि शुद्धा समुन्नता च भवति । अतः शिक्षाशास्त्रिरुच्यते- योग्यसमाजेन एव योग्यशिक्षाव्यवस्था प्रवर्त्तते ।

शिक्षायाः समाजशास्त्रीयधारायाः अर्थः

शिक्षणव्यवस्थायाः व्यवस्थापनं (निर्माणं) समाजस्य आवश्यकतानुसारं आकांक्षानुसारं आदर्शधारेण च स्थिरीकरणम् । शिक्षाद्वारा बालकेषु सामाजिकभावनानां तथा च सामाजिकगुणानां विकासः  भवतु येन ते स्थायिकारकर्तव्यानि पालयन्नः कुशलनागरिकः भवेयुः । समाजस्य प्रगतिकर्मणि च योगदानं दद्युः ।

कार्याणि

(1) सुशिक्षया बालकाः सुयोग्याः भवेयुः ।

(2) बालकाः सच्चरित्राः तथा च कर्मठनागरिकाः भवेयुः ।

(3) बालकाः नागरिकाः सर्वेऽपि देशप्रगतये (उन्नतये) सक्रियाः भवेयुः ।

(4) अस्योद्देश्यं प्रत्येकं जनेषु ऐक्यसम्पादनम् ।

(5) सामाजिकाः जनाः सुखमयपूर्वकं कषृरहितं जीवनयापनं कुर्युः ।

समाजशास्त्रस्य विषयवस्तूनि

(1) समाजशास्त्रं सामाजिकी प्रक्रिया, तथा च सामाजिकतत्वानां वैज्ञानिकाध्ययनं कारयति ।

(2) समाजशास्त्रं मानवस्य बहुमुखीव्यवहारस्याध्ययनं करोति ।

(3) समाजशास्त्रं सामाजिकविषयकमध्ययनं करोति यच्च व्यक्ति – परिवारसमुदाय – धर्म – शष्य – जाति – वर्गभेद इत्यादिभिः सह सम्बन्धितः भवति ।

(4) समाजशास्त्रं प्रकृतेः समस्यानामध्ययनं कारयति तथा च मूलकारणानि विज्ञाय समाधानोपायान् प्राप्नोति ।

(5) रीति – परम्परा – सामाजिकसंस्था – भौगलिकपरिस्थितीत्यादीनां विषये परिचयं ददाति ।

(6) समाजशास्त्रं सामाजिकसङ्कटस्याध्ययनं कारयति यतः समाजं सहयोग – सहानुभूति – संवेदनादिस्थिति तिष्ठति पुनश्च समाजः प्रगतिपथे अग्रेसरति ।

उद्भव विकाशश्च

आदिकालादारभ्य इदानीं पर्यन्तम् मानवसमाजः समेधते । अतः सर्वत्र समाजस्थितिगतिविषयाणी चर्या आदिकालादेव प्रवर्त्तते  । पुराकाले ब्रह्मचारिणः गुरुगृहेषु अन्तेवासिरूपेण अधियानाः समाजेन सह घनिष्ठं सम्बन्धं संस्थाप्य भिक्षाटनेन जीवनमतिवाहयन्ति स्म । ततस्ते सामाजिकस्थितिं परिक्षाय समाजसेवां कुर्वन्ति स्म । वेदेऽपि अस्योपदेशमुपलभ्यते । यथा-

सङ्गच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।

देवाभागं यथा पूर्वे संजानाना उपांसते ॥

आधुनिककाले शिक्षासमाजशास्त्रस्य जनकः”जर्ज पेनी मन्यते । सः 1928 तमे शैक्षिकसमाजशास्त्रम्” इति पुस्तकं ससर्ज । पुस्तकेऽस्मिन् शिक्षासमाजयोर्मध्ये परस्परसम्बन्धस्य विश्लेषणं विद्यते । शिक्षायाः उपरि समाजस्य प्रभावः अत्र विवेचितम् ।

शिक्षासमाजशास्त्रे परम्परागतमुल्यानि

भारतीयसमाजस्य परम्परागतमूल्यं तु चतुवर्गफलप्राप्तिरेव । पुरुषेण जीवने साधनीयमीति कृत्वा एव पुरुषार्थः इति कथ्यते । पुरुषार्थः हिन्दुधर्मानुसारं मानवजीवनस्य चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति । (1) धर्म (2) अर्थ(3) काम(4) मोक्ष । धर्मार्थकाममोक्षश्च पुरुषार्थ उदाहृता इति अग्निपुराणे पुरुषार्थानाम् अभिप्रायोऽस्ति यथा-

धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च ।

करोति कीर्तिं प्रीतिं च साधु काव्यनिबन्धनम् ॥

(1) धर्म

अस्याभिप्रायोऽस्ति- नीतिपरायणता मानवानां कर्त्तव्यं यथाविधिपालनं, नैतिकविचारानुसारं जीवनयापनं , तपः स्वाध्यायः इन्द्रियनिग्रहः इत्यादिपवित्रविचाराः अत्र भवन्ति ।

(2) अर्थ

अस्याभिप्रायोऽस्ति – भौतिकसम्पन्नता सन्मार्गेण वितार्जनं परिवारस्य स्वस्य च उदरभरणाय अर्थप्राप्तये क्रियमाणः प्रयासः सामाजिकवातावरणे सुखं प्राप्य जन्मनः सार्थक्यं भजते ।

(3) काम

अस्याभिप्रायोऽस्ति-“आनन्दप्राप्तिः” आसुरीवृतिं परित्यज्य यर्थोचितसुखोपभोगः आनन्द अनुभूतिर्वा कामः कथ्यते । तेन मनः शरीरं परिवारिकं जीवनं सामाजिकजीवनं च सुखमय भवति ।

(4) मोक्षश्च

अस्याभिप्रायोऽस्ति “मुक्तिः” पूर्णत्वप्राप्तिः धर्मस्य परमफलं मुक्तिरेव वर्तते यत अतीन्द्रियदृष्ट्या आत्मनः अवलोकनम् आत्मसाक्षात्कारेण परमात्मना सह अद्वैतसिद्धिः सायुज्यं वा सांसारिकबन्धनात् मुक्तिरिति कथ्यते ।