User:Ramchandra1987/sandbox

== जावळीचे मोरे ==

--Ramchandra1987 (talk) 07:55, 11 June 2013 (UTC)

--Ramchandra1987 (talk) 07:53, 11 June 2013 (UTC)Chapter 2 शके 1577 मन्मथ संवछरी राजश्री सिवाजी राणे यानी पौष चतुर्दतीस जाऊन जावली घेतली. शके 1578, दुमुर्ख संवछर वैशाखमासी राजश्री सिवजी राजे यानी रायरी घेतली समागने कान्होजी जेधे देशमुख तालुका भोर व बांदल व सिलिंबकर देशमुख व मावळचा जमाव होता, हेबतराऊ व बालाजी नाइक सिलिंबकर याणी मध्यस्ती करुन चंदरराऊ किलियाखाली उतरले, असे जेधे शकावली सांगते. शके 1577 मन्मथ सवछरी पौष्य शुध चतुर्दस राजश्री सिवाजी जाऊन जाऊली घेतली चंदरराऊ पळोन राइरीस गेले, तेथे राजश्री स्वामीनी किलीयास वेढा घातला बरोबर कान्होजी नाईक व जमाव व वरकडा देशमुखांचा जमाव होता ते समई हैबतराऊ सिलिंबकर देशमुख तालुका गुंजणमावळ यांणी मध्यस्ती करुन चंदरराऊस भेटविले. असे जेधे यांचा करीना सांगतो.

31 डिसेंबर 1655 महाराज किल्ले पुरंदरावरुन जावळीवर निघाले. मंगळवार दिनांक 15 ज़ानेवारी 1656 महाराजांनी जावळी घेतली. 30 मार्च 1656 पर्यंत महाराज जावळी मुलुखांत होते. 15 एप्रिल 1656 ते 14 मे 1656 या कालावधीत महाराजांनी रायरी घेतला. जावळी मुलुखावर महाराज चालून आले त्याला निरनिराळी कारणे आहेत. त्याबाबत मोरे घराण्याची बखर सांगते महाराजांनी चंद्ररावास लिहिले -

“तुम्ही मुस्तफद राजे म्हणवितां, राजे आम्ही आम्हांस श्रीशंभूने राज्य दिधले आहे, तर तुम्ही राजे न म्हणावे. आमचे नोकर होऊन आपला मुलुक खाऊन हामराहा चाकरी करावी. नाहीतर बदफैल करुन फंद कराल, तर जावली मारुन तुम्हास कैद करुन ठेवू” उत्तरादाखल चंद्ररावाने महाराजांस लिहिले की, “तुम्ही काल राजे जाहला. तुम्हांस राज्य कोणे दिधले? मुस्तफद राजा आपले घरी म्हटलीयावर कोण मानितो? येता जावली जाता गोवली पुढे एक मनुष्य जीवंत जाणार नाही. तुम्हांमध्ये पुरुषार्थ असला तर, उदईक याल तर आजच यावे - आम्ही कोंकणचे राजे असून आमचा राजा श्रीमहाबलेश्वर. त्याचे कृपेने राज्य करितो आम्हा श्रीचे कृपेने पादशाहाने राजे किताब, मोरचले, सिंहासन मेहरेबान होऊन दिधले. आम्ही दाईमदारी दरपिढी राज्य जावलीचे करतो. तुम्ही आम्हांसी खटपट कराल तर पष्ट समजून करणे आणखी वरकड मजकूर तुम्हांस आहे. येथे उपाय कराल तर तो अपाय होईल. यश घेता अपयशास पात्र होऊन जाल.” चंद्रराव मोऱ्याचे उत्तर ऐकून संतप्त झालेल्या महाराजांनी मोऱ्यांना अखेरचे पत्र लिहिले. “जावली खाली करोन, राजे न म्हणोन, मोरचेल दूर करुन, हात रुमाले बांधून भेटीस येऊन हुजूराची काही चाकरी करणे. इतकीयावर बदफैली केलीया मारले जाल” म्हणून चंद्ररावाने महाराजांस आव्हानात्मक लिहिले. “दारूगोळी महझूद आहे. काही बेजबाबास खुते घालून लिहिले ते कासियास ल्याहाविते थोर समर्थ असो” आणि म्हणूनच महाराजांनी जावळीवर स्वारी केली.

मोरे कुलोत्पन्न जावळीतील “आद्य चंद्रराव” राजाविषयी मोरे यांचा बखरकार सांगतो -”एकवचनी चंद्रावर हुजूर. तेव्हा चंद्रराव आडेल शिपाई, आजदादेघरचा राऊत मर्दाना,” “चंद्ररायाचे राज्य धर्माला जावलीकर राज्य करीत असता राजीयातील हिस्से एक हिसीयाची शिबंदी पायेहासम, एक हिसीयाची अन्नछत्रे व धर्म खैरात एका हिसीयाची खाजगी खर्च, तोसीखाना, पागा, सुरतखाना, अदिलखाना वगैरे, एक हिसा देवस्थली देव, शिवालये, माहाबलेश्वरी पंचगंगा चंद्ररायाही बांधल्या. ऐशा सात शिवपुऱ्या चंद्ररायाही आपले वंशपरंपरा जेथून जावलीचे राज्य जाले, तेथून संपेल तेथवर देवस्थली बाकी चालविली. ऐसे धर्मराजे मोरे जाहले” मौर्य - मोरया (श्रीगणपति) - मुचकुंद ऋुषि- मोरे हा जावळी मुलुखाचा आद्य आधार आहे. किल्ले रायरी ते किल्ले खेळणा आणि कोयना कांठ ते सांप्रतचा मुंबई-गोवा महामार्ग हा जावळीचा आद्य मुलुख आहे. त्या मुलुखांत 1) शिवथर - यशवंतराव 2) जोर - हणमंतराव 3) जांभळी - गोविंदराव 4) महिपतगड - दौलतराव 5) केवनाळे व वाकण - बागराव 6) आटेगांव तरफेतील देवळी - सूर्यराव 7) देवळी - भिकाजीराव 8) खेळणा - शंकरराव हे आठ अनभिषिक्त मोरे घराण्यांतील आद्य राजे होते. सावित्री नदीच्या उगमापासून मुखापर्यंत मोरे घराण्याने महाबलेश्वर, पर्वत, चकदेव, घोनसपूर, तळदेव, गाळदेव, धारदेव, मोळेश्वर, बाणकोट इत्यादी बारा शिवपुऱ्या निर्माण केल्या. जावळीप्रांतात जांभूळखोरे, जोरखोरे, शिवथरखोरे, कांदाटखोरे, ताजमहाल, बामणोली, चतुर्बेट, सोलसखोरे, इ. 18 महाल होते. जावळी मुलखात पारघाट, कोंडेनळी घाट, रडतोंडी घाट, ढवळाघाट, हातलोटचा घाट, सापळाखिंड, कावल्या-बावल्या, अन्नछत्राची नाळ, बोराटयाची नाळ, वरंधा-घाट, आंबेनळीघाट इ. सुमारे 60-62 घाट होते. जावळी मुलखात किल्ले रायगड, लिंगाणा, चंद्रगड, खेळणा, कांगोरी, कावळया, मकरंदगड, सोनगड, चांभारगड, महिपतगड, प्रतापगड (भोरप्या), रसाळगड, सुमारगड, जननीदुर्ग, वासोटा इ. किल्ले होते.

किल्ले महिपतगडचा दौलतराव हा चंद्रराव बिरुद धारण करुन होता. तो निपुत्रक निधन पावल्यावर त्याची धर्मपत्नी माणकाई हिने शिवथरचा यशवंतराव मोरे याला दत्तक घेऊन आपल्या घराण्यात चंद्रराव बिरूद राखले. हाच यशवंतराव शिवरायांशी गैरवर्तन करता उरला म्हणून शिवरायांनी जावळी मुलुखावर स्वारी केली आणि म्हणूनच तो विस्तीर्ण मुलुख जिंकल्यावर तो स्थिरस्थावर करण्यास शिवरायांना एवढा प्रदीर्घ कालावधी लागला. सकळकळेकृत “शिवकाव्य” या पोथीतील सर्ग 5 मधील श्लोक 53 सांगतो की, “शिवरायांनी सह्याद्री पायथ्याचा मुलुखात प्रवेश करुन तेथे गुप्तपणे व घाईघाईने (ंगंधर्व पध्दती) ”जयश्री”नावाच्या तरुणीचे पाणिग्रहण हि तरुणी शंकरराय मोरे कुलोत्पन्न, विचारवंत उपकुळ, “विचारे” घराण्यातील होती. हिचे माहेरचे नाव “जयश्री” आणि सासरचे नाव “लक्ष्मीबाई” असे होते याला इतिहासाची साक्ष आहे”

पुढे सर्ग 6 मधील श्लोक क्र. 1 सांगतो की राज्ञी जयश्रीसहित शिवाजीराजे स्वस्तयन करुन मंगल वाद्य घोषात स्वत:चे नगराकडे निघाले. त्याच सर्गात उल्लेख आहे की, शिवरायांना गजदानाची इच्छा झाली सकळकळ ब्राहमण याने चंद्रमाला नदीच्या किनारी यज्ञमंडप उभारला यज्ञाचे वेळी इन्द्रादि देवतांना आवाहन केले. संक्राती “प्रथम दिवशी” पुण्याहवाचन, दुसरे दिवशी धनदान व यज्ञसमाप्तीच्या वेळी ब्राह्मणांनी शिवाजी राजांस सुवर्णकुंभात भरलेल्या गंगोदकाने “राजाभिषेक” केला व दान केल्याचे उल्लेख आहेत. यावरुन शिवरायांनी मोरे उपकुळ विचारे कुलोत्पन्न शिवराज्ञी जयश्री उर्फ लक्ष्मीबाई हिच्यासह आपणांस जावळीमध्ये 14 जानेवारी 1656 रोजी मकरसंक्रमणच्या मुहूर्तावर राजाभिषेक विधी सुरु करुन पंडित सकळकळे ब्राह्मण गुरुच्या हस्ते राजाभिषेक करवून घेतला आणि जावळी मुलखात घोषित केले. की यापुढे जावळी मुलखाचे राजे चंद्रराव मोरे नसून शिवाजी महाराज राजे आहेत. या राजाभिषेकाने जावळीच्या प्रजाजनांस महाराजांनी सत्ताबदल झाल्याचे दर्शवून दिले. त्यामुळेच मोऱ्यांचे सेनापती मुरारबाजी आपल्या चार बंधुसह आणि तान्हाजी मालुसरे आपल्या सूर्याजी बंधूसह तसेच काही मराठा घराणी आपल्या सैन्यासह शिवसैन्यात सामील झाली.

किल्ले रायगडावर मराठी साम्राज्याची मुहूर्तमेढ रोवण्यापूर्वी शिवाजी महाराजांनी जावळी मुलुखाचे अधिपत्य प्रस्थापित करण्यासाठी आपला पहिला ‘श्रीशिवराजाभिषेक’ संपन्न व विस्तीर्ण जावळीचा राज्यकर्ता चंद्रराव याला नमवून त्याचे राज्य जिंकल्यावर 1656 मध्ये मकरसंक्रमणाच्या काळात करवून घेतलेला दिसतो.

 ''CHAPTER 3 '''

मोऱ्यांच्या बखरीतील हकीगत:

जावळीच्या संस्थानची स्थापना करण्याऱ्या मूळ व्यक्तीचे नाव 'चंद्रराव' असे होते. या चंद्रराव मोऱ्याला ६ मुले होती. त्यांतल्या थोरल्याला त्याने स्वत:जवळ ठेवले आणि इतरांना जावळीतील निरनिराळ्या जागा नेमून दिल्या. थोरल्या शाखेत चंद्रारावापासून पुढील ८ पिढ्या झाल्या. चंद्रराव (संस्थापक) - चयाजी - भिकाजी - शोदाजी - येसाजी - गोंदाजी - बाळाजी - दौलतराव. जावळीचा अधिपती, म्हणजे थोरल्या शाखेतला ज्येष्ठ पुरुष, किताब म्हणून चंद्रराव हे नाव धारण करू लागला. या शाखेतला आठवा पुरुष दौलतराव निपुत्रिक वारला म्हणून त्याची आई माणकाई हिने कृष्णाजी बाजी यास दत्तक घेतले आणि जावळीच्या गादीवर बसवले. चंद्रराव झालेल्या या कृष्णाजीने ३ वर्षे जावळीस राज्य केल्यावर त्याचे महाराजांशी वितुष्ट आले आणि त्याचे पर्यवसान महाराजांनी जावळी काबीज करून चंद्ररावास कैद करण्यात व पुढे त्याचा वध करण्यात झाले.

परंतु या शेवटच्या चंद्ररावाचे बखरीत दिलेले कृष्णाजी (अथवा 'कृष्णाजी बाजी') हे नाव चूक आहे हे समकालीन पुराव्यांवरून दिसून येते. महाराजांनी चंद्ररावाला आणि त्याच्या कृष्णाजी व बाजी या मुलांना कैद करून जावळी घेतली असा उल्लेख शिवभारतात आला आहे. परंतु ज्या अर्थी त्याच्या मुलांची नावे 'कृष्णाजी' व 'बाजी' होती, त्याअर्थी चंद्ररावाचे नाव 'कृष्णाजी' असणे शक्य नाही. कारण बाप हयात असतांना मुलाला बापाचे नाव ठेवल्याचे उदाहरण इतिहासात आढळलेले नाही. वास्तविक दत्तक घेतलेल्या चंद्ररावाचे नाव 'येसाजी' होते हे २२ डिसेंबर १६५७ सालच्या एका महजरावरून दिसून येते. जावळीच्या संस्थानात मोडणाऱ्या कांदाटखोरे तरफेतील 'सालोशी' या गावच्या पाटीलकीविषयी आलोजी कांदाटकर याचे तानाजी व धारोजी कांदाटकर यांच्याशी बरीच वर्षे भांडण चालू होते. त्यात महाराजांनी जावळी काबीज केल्यावर झालेला निवाडा या महजरात लिहिला आहे.

"आलोजी बिन जसोजीराव मुसलमान कांदाटकर व तानाजी बिन चंद्रोजी कांदाटकर व धारोजीराव कांदाटकर या उभयतांमध्ये मौजे सालासी बाबे गरगशा (म्हणजे भांडण) कारकीरद दर कारकीरद बाळाजी चंद्रराव, याचा फर्जंद दौलतराव व येसाजी सुरराव व चंद्रराव हे तीन कारकीरदीस भांडत होते. काही निवाडा जाहला नाही... यावर महाराज राजश्री शिवाजीराजे साहेबास जावली महली अर्जी झाली."

जावळी महाराजांच्या ताब्यात येण्यापूर्वी ३ कारकिर्दीत हे भांडण चालू होते. तीन कारकिर्दी कोणत्या, तर पहिली बाळाजी चंद्रराव याची, दुसरी त्याचा मुलगा दौलतराव याची व तिसरी "येसाजी सुरराव व चंद्रराव" याची. भांडण ३ कारकिर्दीत सुरु होते असे महजरात स्पष्टच म्हटले असल्यामुळे सुरराव (म्हणजे सूर्यराव) व चंद्रराव हे येसाजीचे किताब होते असे समजले पाहिजे. महजरातील या उल्लेखाचा शिवभारत व मोऱ्यांची बखर याच्याशी मेळ घातला, की दौलतरावाच्या आईने जो दत्तक घेतला त्याचे नाव येसाजी होते, कृष्णाजी व बाजी हे त्याचे मुलगे होते असे अनुमान निघते. येसाजी चंद्ररावाच्या घराण्यात दत्तक गेला असल्याने त्याला चंद्रराव हा किताब महजर लिहिणाऱ्याने लावला. त्याशिवाय त्याला सुरराव असाही किताब महजर लिहिणाऱ्याने लावला आहे. मोऱ्यांच्या भाऊबंदांपैकी एक शाखा आटेगाव तरफेतील देवळी येथे राहत असे आणि त्या शाखेच्या मूळ पुरुषाला 'सुरराव' असा किताब लावीत असत. कदाचित माणकाईने त्याला दत्तक घेतले असेल म्हणून त्याला सुरराव असाही किताब महजर लिहिणाऱ्याने लावला असेल.

दौलतराव केव्हा मरण पावला हे बखरीत सांगितलेले नाही परंतु दौलतरावाचा बाप बाळाजी निदान २४ मे १६४४ पर्यंत राज्य करीत होता असे चित्रे शकावलीतील एका नोंदीनुसार दिसून येते. (ती नोंद अशी आहे: शके १५६६ तारण नाम संवत्सरे - हणमंतराव मोरे जांभळीस, गोविंदराव मोरे जोरास, बाळाजीराव जावळीस, येशवंतराव सिवतरास, भिकाजीराव देवळीस होते.) अर्थातच त्यानंतर केव्हातरी दौलतराव गादीवर आला असला पाहिजे. आता माणकाईने येसाजीस दत्तक घेतल्यावर त्याला महाराजांनी गादीवर बसवण्यास मदत केली असावी. तसे असल्यास तो प्रसंग इ. स. १६४४ व १६४८ च्या मध्ये घडला असला पाहिजे. परंतु असे मानण्यात देखील एक अडचण आहे. मोऱ्यांची बखर असे म्हणते की, शेवटच्या चंद्ररावाने ३ वर्षे राज्य केल्यावर महाराजांशी त्याचे वितुष्ट आले. महाराजांनी जावळी इ.स. १६५६ मध्ये घेतली. जर मोऱ्यांच्या बखरीतले उपर्युक्त विधान बरोबर असेल तर शेवटचा चंद्रराव साधारण इ.स. १६५२ च्या अखेरीस किंवा १६५३ च्या प्रारंभी जावळीवर राज्य करू लागला असे म्हणावे लागेल. परंतु मोऱ्यांच्या बखरीतली सगळीच विधाने बरोबर आहेत असे नाही, ज्या घटनांची हकीगत तिच्यात दिली आहे त्या घडून गेल्यावर बऱ्याच काळाने ती लिहिली आहे. तिच्यात एकही प्रसंगाची तारीख दिलेली नाही. तेव्हा शेवटच्या चंद्ररावाने जावळीस ३ वर्षे राज्य केल्यावर त्याचे महाराजांशी वितुष्ट आले हे विधान शब्दश: बरोबर असेलच असे नाही, नव्हे ते चूकच असल्याचे म्हणता येईल. जर शिवभारतातील उल्लेख बरोबर मानला तर महाराजांनी 'येसाजी' चंद्ररावाची स्थापना इ.स. १६४८ पूर्वीच केली असली पाहिजे.

इ.स. १६४९ मध्ये अफझलखान जावळीवर स्वारी करण्याच्या बेतात होता. त्या प्रसंगी त्याने कान्होजी जेध्यांना पत्र पाठवले होते.

"चंद्रराऊ कदीम मयत जालियावरी [जावळीचे संस्थान] गैरी लोकी पैस करून बलकाविले आहे. याबद्दल त्यावरी नामजादी केली आहे."

याचा अर्थ असा की, कदीम (पूर्वीचा) चंद्रराव मरण पावल्यावर जावळीचे संस्थान गैरी लोकी (भलत्याच लोकांनी) पैस करून (घुसखोरी करून) बळकाविले आहे व म्हणून त्यांच्याविरुद्ध नामजादी केली आहे. (नेमलेले आहे) वरील उताऱ्यावरून, 'गैरी लोक' या शब्दांनी येसाजी व त्याचे पाठीराखे अभिप्रेत असावेत असे वाटते. येसाजीची जावळीच्या गादीवरील स्थापना आदिलशहाच्या परवानगीशिवाय झालेली होती हेच अफझलखानाच्या जावळीवरील स्वारीचे कारण होते.

वाई परगण्यातील बावधन या गावच्या गोमाजी नरसिंह व रामजी कृष्ण या दोन अधिकाऱ्यांनी चंद्ररावाला पाठविलेले १८ जून १६४६ या तारखेचे पत्र उपलब्ध आहे. त्या पत्रात 'हजरती साहेबामध्ये' व चंद्ररावामध्ये 'वेगळीक नाही' असा उल्लेख आलेला आहे. इ.स. १६४४ च्या सुमारास वाई परगणा आदिलशाही सरदार रुस्तुम - इ - जमानकडे होता हे त्याने वाई परगण्याच्या देशमुखाला पाठविलेल्या पत्रावरून सिद्ध होते. (अस्सल पत्र उपलब्ध आहे) ज्याअर्थी आदिलशाही सरदार व चंद्ररावामध्ये वेगळीक नव्हती त्याअर्थी त्यावेळी बाळाजी किंवा दौलतराव यापैकी कोणी एक चंद्रराव असावा. म्हणजेच, येसाजीचे गादीवर येणे ही घटना १८ जून १६४६ नंतर घडली आहे.

चंद्ररावाचे भाऊबंद :

(......) प्रतापराव, कसबे शिवथरचा यशवंतराव, जोर येथील हणमंतराव, जांभळीचा गोविंदराव, महिपतगडाचा दौलतराव, कोंढवी परगण्यातील केवनाळे व वाकण येथील बागराव ऊर्फ भिकाजीराव, आटेगाव तरफेतील देवळी येथील सूर्यराव. यापैकी प्रतापराव कुठे होता हे निश्चितपणे सांगणारा पुरावा उपलब्ध नाही. चंद्ररावाचा दौलतराव म्हणून कोणी भाऊबंद असल्याचा उल्लेख मोऱ्यांच्या बखरीशिवाय अन्यत्र कोठेही आलेला नाही त्यामुळे पुराव्याअभावी त्यावर विश्वास ठेवता येत नाही. बाकी सगळ्यांना पुरावे उपलब्ध आहेत.