User:SAT Sokvisal

អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើប
មូលន័យសង្ខេប

អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរត្រូវបានគេបែងចែកជាច្រើនសម័យកាលដែលរួមមាន សម័យមុនអង្គរ សម័យអង្គរ សម័យក្រោយអង្គរ និងសម័យទំនើបជាដើម។ នៅក្នុងនោះដែរមេឃធាងនៃអរិយធម៌មួយនេះបានបង្កប់នូវទម្រង់ជាច្រើនដែលរួមមាន រឿងល្បែង រឿងព្រេង ច្បាប់ និងប្រលោមលោក។ ដោយឆ្លងកាត់ការវិវត្តជាច្រើនសម័យកាល ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោកបានក្លាយទៅជាទម្រង់មួយដែលមានការពេញនិយមរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្នបើទោះបីជាបរិបទសង្គមមានការផ្លាស់ប្តូរពីរបបមួយទៅមួយក៏ដោយ។ ស្ថានភាពនៃការវិវត្ត និងការរីកចម្រើននៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីបរិបទសង្គម  វប្បធម៍ និងនយោបាយ។ ជាក់ស្តែងអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរបានវិវត្តពីទម្រង់ចាស់ៗមកជាទម្រង់ប្រលោមលោកបែបទំនើបដែលជាលទ្ធផលនៃទំនើបកម្មនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដែលដឹកនាំដោយពួកអាណានិគមនិយមបារាំង។ ចិត្តគំនិតនេះបានបន្តរហូតមកដល់សម័យឯករាជ្យថែមទៀត ពិសេសគឺសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមដែលជាសករាជមួយនៃការរីកចម្រើនដល់កំពូលនៃវិស័យអក្សរសិល្ប៍ជាតិ។ ការរីកលូតលាស់យ៉ាងលឿននោះគឺដោយសារតែទំនើបកម្មដែលសល់ពីបារាំង និងកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធអប់រំ។ ប៉ុន្តែគោលនយោបាយមិនឲ្យមានការរិះគន់រដ្ឋាភិបាលរបស់សម្តេចសីហនុ ក៏បានធ្វើឲ្យអក្សរសិល្ប៍បាត់បង់តួនាទីខ្លះផងដែរ។ មកដល់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ អក្សរសិល្ប៍ចាប់ផ្តើមធ្លាក់ចុះបន្តិចម្តងៗដោយសារតែសង្គ្រាមស៊ីវិល និងអសមត្ថភាពរបស់អ្នកដឹកនាំ។ កត្តាទាំងនេះបានធ្វើឲ្យវិស័យមួយនេះកាន់តែចុះដុនដាបថែមទៀតនៅក្នុងសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យដែលជំនួសឲ្យរបបចាស់នោះ។ អ្នកនិពន្ធយ៉ាងច្រើនត្រូវបានគេសម្លាប់ ឯខ្លះទៀតបានភៀសខ្លួនទៅនៅក្រៅប្រទេស។ ពួកខ្មែរក្រហមបានបំផ្លាញស្ទើរទាំងស្រុង ពោលគឺអ្នកនិពន្ធ អ្នកអាន និងស្នាដៃជាច្រើនទៀត។ ប៉ុន្តែ វិស័យមួយនេះបានចាប់ផ្តើមរស់ឡើងវិញនៅពេលរដ្ឋាភិបាលថ្មីបានចូលមកដល់។        ថ្វីត្បិតតែរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមនិតកម្ពុជារឹតត្បិតចំពោះការតែងនិពន្ធក្តី ប៉ុន្តែយ៉ាងហោចណាស់ក៏ពួកគេមិនមានភាពឃោឃៅដូចរបបមុនឡើយ។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩៩១ដែលសម័យរដ្ឋកម្ពុជាបានកើតឡើង និងឆ្នាំ ១៩៩៣ដែលសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២លេចខ្លួនចេញមកនោះអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរចាប់ផ្តើមមានសង្ឃឹមឡើងវិញដោយអ្នកនិពន្ធទទួលបានសិទ្ធិសេរីភាពពេញបរិបូរណ៍។ ប៉ុន្តែដោយខ្វះថវិការ និងការគាំទ្រ មានអ្នកនិពន្ធមិនច្រើនទេដែលព្យាយាមបន្តអាជីពនេះមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ហើយនេះក៏ជាសញ្ញាណមួយដែលបង្ហាញថាវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរចាប់ផ្តើមអស់កម្លាំងហើយ។ តាមរយៈការស្រាវជ្រាវនេះយើងឃើញថាបរិបទសង្គម វប្បធម៍ និងនយោបាយជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងទៅដល់វិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ។ ហេតុនេះហើយដើម្បីធ្វើឲ្យវិស័យមួយនេះមានប្រជាប្រិយភាពឡើងវិញលុះត្រាតែរដ្ឋាភិបាលជួយជ្រោមជ្រែងដល់អ្នកនិពន្ធឲ្យផលិតស្នាដៃណាដែលជាប្រយោជន៍សម្រាប់មនុស្សនៅក្នុងសង្គមបច្ចុប្បន្នដើម្បីឲ្យអ្នកអាន ឬអ្នកទស្សនាផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិតរបស់គេមករកអក្សរសិល្ប៍វិញ។ ដើម្បីធ្វើឲ្យអក្សរសិល្ប៍យើងលូតលាស់វិញម្តងទៀតលុះត្រាតែយើងព្យាយាមដាំ និងថែរក្សាវាឲ្យបានខ្ជាប់ខ្ជួននោះផ្លែផ្ការបស់វានឹងក្លាយជាប្រយោជន៍ដ៏ល្អសម្រាប់យើងជាពុំខានឡើយ។

មាតិកា

អារម្ភកថា

មូលន័យសង្ខេប

ជំពូកទី១ “ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ”

ជំពូកទី២ “ទម្រង់ខ្លះៗនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ”

ជំពូកទី៣ “ការវិវត្តនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើប”

៣.១ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង

៣.២ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម

៣.៣ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ

៣.៤ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ

៣.៥ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមនិតកម្ពុជា-រដ្ឋកម្ពុជា

៣.៦ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទីពីរ

ជំពូកទី៤ “ចំនួនស្នាដៃ និងការបោះពុម្ភផ្សាយ”

៤.១ ការបោះពុម្ភផ្សាយ

៤.២ ចំនួនស្នាដៃ

ជំពូកទី៥ “សេចក្តីសន្និដ្ឋានទៅលើអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើប”

ជំពូកទី ៦ “ទស្សនៈរួមទៅលើប្រធានបទ”

ឯកសារយោង

'''ជំពូកទី ១ “ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ”'''

អក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានគេឲ្យនិយមន័យផ្សេងៗពីគ្នាទៅតាមចរិតលក្ខណៈ និងបរិបទដែលអ្នកនិពន្ធនិង អ្នកស្រាវជ្រាវស្ថិតនៅ។ តាមរយៈការសិក្សារបស់លោក ត្រឹង ងា (១៩៧៤) អក្សរសិល្ប៍គឺជាប្រភេទអត្ថបទដែលត្រូវបានតាក់តែងឡើងដោយភាពប៉ីនប្រសបរបស់អ្នកនិពន្ធដែលធ្វើអោយអ្នកអាន ឬអ្នកស្តាប់មានការពេញចិត្ត ចាប់អារម្មណ៍ ឬរំភើបទៅតាមបញ្ហារបស់រឿង។ ចំណែកនៅក្នុងសន្ទានុក្រមភាសាវិទ្យា និងអក្សរសិល្ប៍បានអោយនិយមន័យ “អក្សរសិល្ប៍” ថាវាជាផ្នែកមួយនៃអក្សរសិល្ប៍ ដែលអ្នកនិពន្ធលើកពីបញ្ហាមនុស្ស បញ្ហាសង្គមមកចោទ និងដោះស្រាយដោយប្រើសិល្ប៍វិធី ។ ហើយខ្លះទៀតថា “អក្សរសិល្ប៍” គឺជាអត្ថបទដែលកើតចេញពី គំនិត ការឆ្នៃប្រឌិត និងការស្រមើស្រមៃរបស់អ្នកនិពន្ធដើម្បីទាក់ទាញអ្នកអាន និងអ្នកស្តាប់អោយមានការចាប់អារម្មណ៍ និងរំភើបទៅតាមទំនោររបស់ខ្លួន។ ទស្សនៈទាំងនេះសុទ្ធតែបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីទិដ្ឋភាពអក្សរសិល្ប៍គ្រប់សម័យកាលដែលរួមមាន អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យមុនអង្គរ (ស.វ ទី ១-គ.ស ៥៥០) អក្សរសិល្ប៍ខ្មៃរសម័យអង្គរ (ស.វ ទី ៩-១៤) និងអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យក្រោយអង្គរ (ស.វ ១៥-១៩)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ តាមរយៈការសិក្សារបស់លោក ត្រឹង ងា (១៩៧៤) បានបញ្ជាក់ពីអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើបដែលចាប់ផ្តើមពីសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះផងដែរ។ នៅក្នុងស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍គ្រប់សម័យកាលសុទ្ធតែផ្តល់អោយអ្នកអាន អ្នកសិក្សានូវការយល់ដឹងអំពីជីវភាពសង្គម ពោលគឺបញ្ហារបស់មនុស្សទាក់ទងនឹងប្រពៃណី ទំនៀមទម្លាប់ ភូមិសាស្ត្រ និងប្រវត្តិសាស្រ្តជាដើម។ ជាក់ស្តែង ប្រសិនបើយើងសិក្សាពីរឿង ភូមិតិរិច្ឆាន យើងនឹងដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ ភូមិសាស្ត្រ និងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅក្នុងសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងពីព្រោះថា រឿងនេះត្រូវបាន សរសេរឡើងដើម្បីរៀបរាប់អំពីជីវភាពដ៏លំបាករបស់ខ្មែរក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ពួកបារាំងមកលើប្រជាពលរដ្ឋយើងដែលស្ថិតនៅភូមិក្រាំងលាវ។ ចំណែកឯលោក Roger Caillois បានបញ្ជាក់ថា “អក្សរសិល្ប៍មិនត្រឹមតែជាឯកសារសង្គមវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះទេ វានឹងទៅជាសង្គមវិជ្ជាកាលណាវាពិចារណាទៅលើសង្គម លើស្ថានភាពដែលផ្តល់អោយមនុស្សនៅក្នុងសង្គមហើយនឹងលក្ខណៈផ្ទាល់របស់គេនៅក្នុងសង្គម” ដែលមតិនេះ បង្ហាញថាអក្សរសិល្ប៍អាចធ្វើអោយយើងយល់ដឹងពីសង្គមមួយបាន(ឃីង ហុកឌី, ២០០៣)។ តាមរយៈការស្រាវជ្រាវនេះ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើបត្រូវបានលើកយកមកសិក្សាដើម្បីស្វែងយល់អោយកាន់តែច្បាស់នូវដំណើរវិវត្តរបស់វាចាប់តាំងពីសម័យអាណានិគមនិយមបារាំង រហូតមកដល់ពេល   បច្ចុប្បន្ន។ ស្របជាមួយគ្នានេះដែរយើងនឹងធ្វើការបង្ហាញពីស្ថានភាពទូទៅនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរក្នុងសម័យនីមួយៗ(សម័យទំនើប) រូមជាមួយនឹងទិដ្ឋភាពនៃការតែងនិពន្ធ។ ជាចុងក្រោយនឹងមានការសន្និដ្ឋានទៅលើកត្តាដែលបណ្តាលឲ្យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមានការវិវត្ត និងប្រែប្រួល។ ដោយហេតុថាចាប់តាំងពីសម័យបុរាណ រហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន ការសិក្សាស្រាវជ្រាវទាក់ទងទៅនឹងអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនៅមានកម្រិត ពោលគឺមានចំនួនតិចតួចហើយឯកសារមួយចំនួនដែលទាក់ទងនៅមានលក្ខណៈរាយប៉ាយ ហើយមួយផ្នែកធំត្រូវបានធ្វើឡើងជាភាសាបរទេសដែលបណ្តាលអោយអ្នកអាន អ្នកស្រាវជ្រាវមានការលំបាក។ តាមរយៈការស្រាវជ្រាវនេះ អ្នកអាន និងអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងឡាយនឹងអាចស្វែងយល់ពីការផ្លាស់ប្តូរចរិតលក្ខណៈរបស់អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរពីមួយសម័យកាលទៅមួយសម័យកាល។ ព្រមទាំងអាចស្វែងយល់ពីស្ថានភាពអក្សរសិល្ប៍ក្នុងសម័យទាំងនោះផងដែរ។ មួយវិញទៀត អ្នកអាន អ្នកស្រាវជ្រាវនឹងអាចធ្វើការប្រៀបធៀបពីកម្រិតនៃការរីកចម្រើននៃវិស័យនេះក្នុងរបបនីមួយៗទៀតផង។

ជំពូកទី ២ “ទម្រង់ផ្សេងៗនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ”

អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមានច្រើនទម្រង់ដូចដែលយើងធ្លាប់បានអាន ឬស្តាប់កន្លងមក។ អក្សរសិល្ប៍បុរាណមួយចំនួនត្រូវបានគេសរសេរជាពាក្យកាព្យវែងៗដូចជារឿង រាមកេរ្តិ៍ ជាដើម។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ប្រភេទនេះត្រូវបានបន្សល់ទុកតាំងពីសម័យបុរាណមកម្លេះ ពោលគឺអាចមានការកត់ត្រានៅកំឡុងសតវត្សទី ១៦ ដល់១៧ (Amratisha, 1998)។ ប៉ុន្តែគេជឿថារឿងនេះត្រូវបានគេស្គាល់រាប់សតវត្សមកហើយដោយផ្អែកទៅលើចម្លាក់នៅតាមជញ្ជាំងរបស់ប្រាសាទអង្គរវត្ត។ ស្រដៀងគ្នានេះដែរ អក្សរសិល្ប៍មួយបែបទៀតដែលតែងជា រឿងល្បែង ពោលគឺសរសេរជាពាក្យកាព្យរួមមានបទពាក្យ ប្រាំពីរ ឬប្រាំបី ដូចជាប្រឡោមលោកស្នែហា    ដ៏ល្បីល្បាញគឺ រឿងទំទាវ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់កុំឡុងសតវត្សទី ១៧ ហើយក៏ត្រូវបានតែងនិពន្ធឡើងវិញនៅសតវត្សទី ១៩ ដោយកវី សន្ធរមុខ (Ledgerwoord, ? ;& Amratisha, 1998)។ ទម្រង់មួយទៀតដែលយើងឧស្សាហ៍ឃើញនោះគឺ ច្បាប់។ ច្បាប់ គឺជាអត្ថបទអក្សរសិល្ប៍ម្យ៉ាងដែលតែងនិពន្ធដោយកវី ឬព្រះសង្ឃ សម្រាប់ប្រៀនប្រដៅជនប្រុសស្រីទាក់ទងទៅនឹងការរក្សាចរិតមាយាទ និងទំនៀមទម្លាប់ល្អជាដើម(Amratisha, 1998)។ ស្នាដៃដែលល្បីល្បាញមួយចំនួនមានដូចជា ច្បាប់ប្រដៅជនប្រុសស្រី និពន្ធដោយ កវី ក្រម ង៉ុយ និង ច្បាប់ពាក្យចាស់ជាដើម។ល។ អត្ថបទទាំងអស់នេះត្រូវបានរក្សាទុករហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្នហើយក៏ត្រូវបានគេយកមកច្រៀងលាយជាមួយសាដៀវ ឬចាប៉ីដងវែងដែលធ្វើអោយកាន់តែមានភាពទាក់ទាញ។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍មួយទម្រង់ទៀតដែលមានការពេញនិយមនោះគឺ រឿងព្រេង។ រឿងប្រភេទនេះត្រូវបានគេនិទាន និងនិយាយតៗគ្នាពីមួយជំនាន់ទៅមួយជំនាន់ ចំពោះគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណះទាំងអស់ (Amratisha, 1998)។ យើងមិនអាចដឹងថាតើអ្នកណាជាអ្នកនិពន្ធស្នាដៃទាំងអស់នេះទេពីព្រោះរាល់ប្រជាជនដែលស្តាប់ ឬអានរឿងទាំងនេះសុទ្ធតែដឹងពីឳពុកម្តាយ ឬជីដូនជីតាដូចៗគ្នា។ ប្រជុំរឿងព្រេងខ្មែរដែលត្រូវបានចេញផ្សាយដោយពុទ្ធសាសនបណ្ឌិតចំនួន៨ខ្សែផ្សេងៗគ្នានៅចម្លោះឆ្នាំ១៩៦៧ដល់ឆ្នាំ១៩៧១(Ledgerwoord,?)។ រឿងមួយចំនួនធំត្រូវបានបន្សល់ទុករហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្នដែលមានទាំងទម្រង់ជាសៀវភៅ និងទម្រង់ជាឯកសារអេឡិចត្រូនិច។ ក៏ប៉ុន្តែដោយសង្គមកាន់តែទំនើបរឿងមួយចំនួនធំត្រូវបានគេបំភ្លេចចោល ឬមិនលើកយកមកនិយាយ។ ទម្រង់អក្សរសិល្ប៍មួយទៀតនោះគឺសាស្ត្រាល្បែងដែលក្រោយមកគេប្តូមកហៅថាប្រលោមលោកវិញដែលត្រូវបានសរសេរឡើងជាពាក្យរាយហើយមានការពេញនិយមរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន(ហុកឌី, ២០០៧)។ អក្សរសិល្ប៍ប្រភេទនេះបានលេចឡើងចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣០ មកម្លេះ។ ប៉ុន្តែស្នាដៃដែលមានភាពល្បីល្បាញមួយចំនួនត្រូវបានគេចេញផ្សាយក្រោយមកទៀតដូចជារឿង កុលាបប៉ៃលិន របស់លោក ញ៉ុក ថែម, ១៩៣៦, រឿង សូផាត របស់លោក រឹម គីន, ១៩៣៨, និងរឿង ផ្កាស្រពោន របស់លោក នូ ហាច ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤០       ជាដើម។ រឿងប្រភេទនេះត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងកម្មវធីសិក្សាអក្សរសាស្រ្តខ្មែរចាប់តាំងពីសម័យឯករាជរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន (ខកខានក្នុងសម័យកាលមួយចំនួន)។ ទម្រង់អក្សរសិល្ប៍ទាំងនេះត្រូវបានគេពេញនិយមទៅតាមសម័យកាល ពោលគឺស្របតាមបរិបទនៃសង្គមនីមួយៗ។ នៅក្នុងនោះដែរប្រលោមលោកបែបទំនើបទទួលបានការពេញនិយមជាងគេដោយឆ្លងកាត់ជាច្រើនសម័យកាល ពោលគឺចាប់តាំងពីសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ចម្លោះពេលនេះត្រូវបានគេហៅថា អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើប។

ជំពូកទី ៣ “ការវិវត្តិនៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើប”

អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរទទួលបានការវិវត្តជាច្រើនលើកច្រើនសារបើគិតចាប់ពីសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងមក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយគេអាចចែកការវិវត្តនេះជាសម័យអាណានិគមន៍និយមបារាំង សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា-រដ្ឋកម្ពុជា និងសម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២ (ហុកឌី, ២០០៧)។

២.១ សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង

នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦៣ ក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ នរោត្តម ប្រទេសកម្ពុជាបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាអាណាព្យាបាលបារាំង-ខ្មែរក្នុងន័យដាក់ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់ប្រទេសបារាំង។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៨៨៤ ប្រទេសកម្ពុជាដឹកនាំដោយព្រះបាទ នរោត្តមដដែលត្រូវបានបារាំងបង្ខំអោយចុះហត្ថលេខាដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណានិគមនិយមបារាំង ពោលគឺបារាំងគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជាទាំងស្រុងតែម្តង(ឆាណ្ឌល័រ, ២០០៩)។ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យនោះមិនទាន់មានការរីកចម្រើននៅឡើយទេ ពោលគឺស្នាដៃមួយចំនួននៅតែមានលក្ខណៈដូចអក្សរសិល្ប៍សម័យកណ្តាលដែរ(សតវត្សទី ១៧ ដល់ ១៩) ។ ស្នាដៃទាំងនោះជាប្រភេទ រឿងល្បែង ។ អត្ថបទរឿងល្បែងត្រូវបានបាត់បង់បន្តិចម្តងៗក្រោយពេលដែល អក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោកបង្ហាញខ្លួន។ នៅក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំងអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមិនសូវមានការរីកចម្រើនទេដោយពុំសូវមានការប្រើប្រាស់ភាសាខ្មែរ (ត្រឹង ងា, ១៩៧៤)។ អក្សរខ្មែរត្រូវបានលាក់ខ្លួននៅក្នុងវត្តអារាមដែលមានព្រះសង្ឃជួយថែរក្សាហើយវាក៏ជាកន្លែងដែលប្រមូលផ្តំ សិក្សារៀនសូត្រ និងផ្សព្វផ្សាយស្នាដៃទាំងនោះផងដែរ។ ម្យ៉ាងវិញទៀត អាជីពជាអ្នកនិពន្ធមិនសូវមានការអោយតម្លៃច្រើននោះទេ (ត្រឹង ងា, ១៩៧៤)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៨៦៣ នោះមក អ្នកប្រាជ្ញជនជាតិបារាំងមួយចំនួនបានចាប់អារម្មណ៍ទៅលើវិស័យវប្បធម៍ខ្មែរដែលបានប្រមូលបោះពុម្ភរឿងព្រេងមួយចំនួនដែលដំបូងឡើយត្រូវបានបោះពុម្ភនៅប្រទេសបារាំង ហើយក្រោយមកទៀតទើបមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា(Amratisha, 1998)។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០ ពួកគេបានរៀបចំបង្កើតពុទ្ធសាសនបណ្ឌិតដើម្បីធ្វើការអភិរក្ស និងអភិវឌ្ឍន៍វិស័យវប្បធម៍ខ្មែរ។ នៅកំឡុងពេលនោះដែរទស្សនាវដ្តី កម្ពុជាសូរិយា ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដែរដែលស្ថាប័នទាំងពីរនេះដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបោះពុម្ភផ្សាយស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ទាំងនោះដែលរួមមានអក្សរសិល្ប៍បុរាណ អក្សរសិល្ប៍បែបសាសនា អក្សរសិល្ប៍បែបរឿងព្រេង និងជាចុងក្រោយគឺបែបប្រលោមលោក (Ledgerwoord, ?)។

នៅកំឡុង២ ទៅ៣ ទសវត្សដំបូងក្នុងសតវត្សទី២០ នៅពេលដែលកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រោមអាណានិគមបារាំងទម្រង់ថ្មីមួយនៃអក្សរសិល្ប៍មួយបែបគឺ ប្រលោមលោកដែលទទួលឥទ្ធិពលរបស់វប្បធម៍បច្ចឹមប្រទេស (Amratisha, 1998)។ វាជាប្រភេទអក្សរសិល្ប៍ដែលល្បីល្បាញជាងនៅសម័យនោះហើយដែលត្រូវបានគេបែងចែកជាច្រើនទម្រង់ខុសៗគ្នា។ សាស្ត្រាចារ្យ ឃួន សុខម្ភូ មានធ្វើការបែងចែកប្រភេទអក្សរសិល្ប៍ទាំងនោះយ៉ាងច្បាស់លាស់ដែលក្នុងនោះប្រភេទដែលពេញនិយមជាងគេគឺ ប្រលោមលោកមនោសញ្ចេតនា, ប្រលោមលោកបែបផ្សងព្រេង និងអាច៍កំបាំង និងប្រឡោមលោកបែបប្រវត្តិសាស្ត្រជាដើម (ហុកឌី, ២០០៧)។ ក្នុងនោះដែរប្រលោមលោកបែបមនោសញ្ចេតនាដែលមានភាពល្បីល្បាញរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះមានដូចជារឿង កុលាបប៉ៃលិន របស់លោក ញ៉ុក ថែម (១៩៣៦), រឿង សូផាត របស់លោក រឹម គីន (១៩៣៨), និង រឿងផ្កាស្រពោន របស់លោក នូ ហាច (១៩៤០) ដែលភាគច្រើននិយាយអំពីភាពផ្អែម ល្វីង ជូ ចត់ នៃស្នែហារបស់យុវវ័យដែលធ្វើអោយអ្នកអាន អ្នកស្តាប់ លង់ទៅតាមមនោគតិរបស់អ្នកនិពន្ធ។ ចំណែកឯប្រលោមលោកបែបផ្សងព្រេង និងអាថ៌កំបាំងវិញ មានជាអាទិ៍រឿង វិរបុរស និពន្ធដោយលោក ប៊ីវ ឆៃលាង បានពណ៍នាអំពីតួអង្គឯកក្នុងសម័យអង្គរដែលមានភាពក្លានហានប្តូរផ្តាច់ដើម្បីជាតិ (ហុកឌី, ២០០៧)។

ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ទាំងនោះពិសេសប្រលោមលោកបែបមនោសញ្ចេតនាទទួលបានការគាំទ្រច្រើនពីសំណាក់អ្នកអាន។ ហើយមានរឿងមួយចំនួនក៏ត្រូវបានគេស្គាល់មកទល់នឹងពេលបច្ចុប្បន្ននេះផងដែរ។ ស្ថានភាពតែងនិពន្ធហាក់មានភាពកាន់តែល្អប្រសើរក្រោយពេលដែលប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យ ពេញបរិបូរណ៍ពីពួកអាណានិគមនិយមបារាំង នៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ឆ្លងតាមរយៈព្រឹត្តិការណ៍នេះ សម័យថ្មីមួយបានចូលមកដល់ដែលគេស្គាល់ថា “សម័យសង្គមរាស្រ្តនិយម” ហើយក៏ជាពេលមួយដែលពន្លកថ្មីមួយទៀតនៃការតែងនិពន្ធក៏បានចាប់ផ្តើមឡើងដែរ។

២.២ សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម

បន្ទាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលឯករាជ្យពេញបរិបូរណ៍ពីសំណាក់អាណានិគមនិយមបារាំងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៣។ ការបោះឆ្នោតថ្មីមួយក៏ត្រៀមនឹងកើតឡើងដើម្បីជ្រើសរើសនាយករដ្ឋមន្ត្រីដែលជាប្រមុខរដ្ឋា  ភិបាលសម្រាប់ដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជា។ នៅឆ្នាំ ១៩៥៥, សម្តេច នរោត្តម សីហនុ ជាព្រះបិតាឯករាជ្យជាតិ បានដាក់រាជ្យហើយបានបង្កើតបក្សមួយឈ្មោះសង្គមរាស្ត្រនិយមដែលមានព្រះអង្គជាប្រធាន។  គណៈបក្សរបស់ព្រះអង្គបានឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំ១៩៥៨ រួចបានបង្កើតរាជរដ្ឋាភិបាលមួយដែលបានព្រះអង្គជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល។ ព្រះអង្គបានដឹកនាំប្រទេសកម្ពុជាតាំងពីពេលនោះមករហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧០ ដែលក្នុងកំឡុងពេលនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមដ៏ល្បីល្បាញក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរសម័យទំនើបដែលមានការរីកចម្រើនស្ទើគ្រប់វិស័យជាពិសេសគឺវិស័យសិក្សាធិការ (ឆេណ្ឌល័រ, ២០០៩) ។ តាមរយៈការរីកចម្រើននូវវិស័យអប់រំក្នុងសម័យនោះបានធ្វើអោយវិស័យផលិតកម្មអក្សរសិល្ប៍មានសំទុះដ៏ខ្លាំងក្លាដែលគេឃើញមានស្នាដៃជាច្រើនដែលប្រកបដោយគុណភាពខ្ពស់។ ចាប់តាំងពីបានឯករាជ្យមកអក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានដាក់អោយមានជាផ្លូវការក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំ។ ម៉្យាងវិញទៀតនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៦ សមាគមអ្នកនិពន្ធខ្មែរត្រូវបានបង្កើតឡើងដែលបង្ហាញថាអ្នកនិពន្ធត្រូវបានគេទទួលស្គាល់នៅក្នុងសង្គមថាបានចូលរួមចំណែកនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍវប្បធម៍ និងភាពពេញលេញនៃស្ថាប័នអក្សរសាស្ត្រជាតិ (Amratisha, 1998) ។ ជាពិសេសស្ថាប័ននេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរទាំងក្នុង និងក្រៅប្រទេស។ លើសពីនេះទៅទៀត សម្តេចសីហនុបានបង្កើតនូវពានរង្វាន ឥន្ទ្រទេវី សម្រាប់ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ណាដែលមានភាពល្បីល្បាញហើយក្នុងនោះ រឿង ព្រះអាទិត្យថ្មីរះលើផែនដីចាស់ និពន្ធដោយលោក សួន សុរិន្ទ ទទួលបានពានរង្វាន់នេះមុនគេក្នុងឆ្នាំ ១៩៦១ (Amrathisha, 1998)។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការរីកចម្រើនលើវិស័យនេះទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងពីសង្គមនយោបាយ និងវប្បធម៍។ សង្គមរាស្ត្រនិយមក្រោមការដឹកនាំរបស់ សម្តេចសីហនុ មានការរីកចម្រើនយ៉ាងខ្លាំងដែលធ្វើអោយមានស្ថេរភាពទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងសម័យនោះ សេរីភាពនៅក្នុងការបញ្ចេញមតិ និងលិទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានរឹតត្បឹតពោលគឺទាំងការនិយាយ និងការសរសេរមិនអាចប៉ះពាល់ដាច់ខាតដល់កេរ្តិ៍ឈ្មោះរដ្ឋាភិបាលរបស់ព្រះអង្គដែលជាញឹកញាប់ទ្រង់បានបិទដំណើរការការសែត និងវិទ្យុមួយចំនួន ដើម្បីសម្រេចហេតុផលនយោបាយរបស់ទ្រង់ (Amratisha, 1998)។ ជាពិសេសព្រះអង្គបានប្រើប្រាស់អក្សរសិល្ប៍ជាឧបករណ៍មួយសម្រាប់ពង្រឹងអំណាចនយោបាយ និងដើម្បីទាក់ទាញចិត្តប្រជាជនអោយគាំទ្រគោលនយោបាយកសាងប្រទេសរបស់ព្រះអង្គ។ ជាក់ស្តែង រឿងព្រះអាទិត្យថ្មីរះលើផែនដីចាស់ដែលបានបង្ហាញពីភាពរុងរឿងនៃសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមក្រោមការដឹកនាំរបស់ទ្រង់បានទទួលនូវពានរង្វាន់អក្សរសិល្ប៍របស់ព្រះអង្គ។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក្តី សម្តេចសីហនុ បានថ្លែងក្នុងពិធីនោះថាអក្សរសិល្ប៍មាននាទីជួយអភិវឌ្ឍសង្គមជាតិ ដូច្នេះអ្នកនិពន្ធមិនត្រូវយកវាធ្វើជាឧបករណ៍នយោបាយឡើយ ប្រសិនប្រើវាក្នុងន័យនយោបាយគួរណាស់តែសរសេរនៅក្នុងកាសែត ឬទស្សនាវដ្តីវាប្រសើរជាង (Amratisha, 1998)។ ផ្នែកមួយទៀតដែលជះឥទ្ធិពលដល់អក្សរសិល្ប៍សម័យនោះគឺសង្គម និងវប្បធម៍។ លោក ឃីង ហុកឌី និងលោក លី ធៀមតេង បានចាត់ទុកសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមដែលដឹកនាំដោយសម្តេច សម្តេច សីហនុ ថាជាសម័យពោរពេញទៅដោយការរីកចម្រើននៃវប្បធម៍ និងវឌ្ឍនភាពនៃប្រលោមលោកខ្មែរ (Amratisha, 1998)។ ព្រះអង្គបានចាត់ទុកអក្សរសិល្ប៍ជាប្រភពនៃទំនើបកម្មសង្គម និងការសាងសង់សង្គមមួយអោយមានការអភិវឌ្ឍ។ ក្នុងអត្ថបទមួយដែលសិក្សាអំពីតួនាទីរបស់អ្នកនិពន្ធរបស់លោក លី ធៀមតេង បង្ហាញថា អ្នកនិពន្ធខ្មែរគួរតែប្រើគំនិតដើម្បីធ្វើអោយវាមានអត្ថន័យពេញលេញសម្រាប់ការរីកចម្រើនរបស់ប្រទេស បើមិនដូច្នោះទេ ស្នាដៃនោះនិងមិនទទួលបានការពេញចិត្តពីអ្នកអានឡើយ។ ជាក់ស្តែងរឿង អាថ៍កំបាំងនៃរឿងស្នែហា ដោយលោក ឡេង ឃុច បានបង្ហាញពីការរីកចម្រើននៃទីក្រុងភ្នំពេញក្រោយសម័យអាណានិគម និង រឿងអោផ្សែងមរណា ដោយលោក ហាក់ ឆាយហុក បានជម្រុញអោយប្រជាជនស្រលាញ់ការរៀនសូត្រក្រោមការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល(Amratisha, 1998)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យើងមិនអាចប្រកែកបានទេអំពីការរីកចម្រើនដ៏ខ្លាំងក្លានៃវិស័យមួយនេះ។ ប៉ុន្តែដោយស្ថានភាពនយោបាយមានការផ្លាស់ប្តូរនៅខែតុលា ឆ្នាំ ១៩៧០ ប្រទេសកម្ពុជាជួបព្រឹត្តិការណ៍ដ៏ធំមួយដែលបានផ្លាស់ប្តូរសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមទៅជាសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរដឹកនាំដោយសេនាប្រមុខ លន់ នល់។

២.៣ សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ

សង្គមរាស្ត្រនិយមដំបូងឡើយគឺជាសម័យមួយដែលមានប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែក្រោយៗមកទៀតដោយសារបញ្ហាសង្គ្រាមត្រជាក់ដែលមិនអាចឲ្យកម្ពុជាស្ថិតនៅអព្យាក្រឹត្យបាន និងបញ្ហាផ្ទៃក្នុងដូចជា អំពើពុករលួយ បញ្ហាសេដ្ឋកិច្ច និងការបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងជាដើមដែលបណ្តាលអោយសម័យនេះបានរលត់ទៅបន្តិចម្តងៗ។ រហូតដល់ខែមីនា ឆ្នាំ ១៩៧០ រដ្ឋសភាជាតិបានធ្វើការបោះឆ្នោតទម្លាក់សម្តេចនរោត្តម សីហនុ ពីដំណែងហើយជំនួសវិញដោយលោក សេនាប្រមុខ លន់ នល់ ដែលមានព្រះអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថ សិរិមតៈ ជាលេខាធិការ។ ក្រោយមកប្រទេសកម្ពុជាបានផ្លាស់ប្តូរឈ្មោះថ្មីជាផ្លូវការពីព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទៅជា សាធារណរដ្ឋខ្មែរដែលបានលោក លន់ នល់ ជាប្រធានាធិបតី។ ដំបូងឡើយ រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងដើម្បីធ្វើយ៉ាងណាឲ្យសេដ្ឋកិច្ចមានភាពល្អប្រសើរឡើងវិញ។ ប៉ុន្តែអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងមិនដូចការសមៃនោះឡើយលោក លន់ នល់ បានធ្លាក់ខ្លួនឈឺហើយមន្ត្រីរបស់លោករួមនឹងប្អូនប្រុសលោកផងដែរបាន ឈ្លៀតឳកាសកើបយកប្រាក់ និងទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋជាច្រើន។ អំពើពុករលួយបានកើតឡើងគ្រប់ជាន់ថ្នាក់ពោលគឺពីថ្នាក់កំពូលរហូតដល់កូនទាហាន។ ពួកកម្មុយនីស្តបាននាំគ្នាឡោមព័ទ្ធទីក្រុងភ្នំពេញហើយ   សហរដ្ឋអាមេរិកបានបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកយ៉ាងធំសម្បើមមកលើប្រទេសកម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីមិនអាចដោះស្រាយអ្វីបានឡើយដែលបណ្តាលអោយបាត់បង់ទំនុកចិត្តពីប្រជាពលរដ្ឋ និងចលាចល់នៅក្នុងសង្គម។ បញ្ហាសង្គ្រាមសីវិលបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ការរីកចម្រើនរបស់វិស័យវប្បធម៍ជាពិសេសគឺអក្សរសិល្ប៍នេះតែម្តង (ឆេណ្ឌល័រ, ២០០៩) ។

ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វិស័យអក្សរសិល្ប៍មិនទាន់មានការប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរនោះនៅឡើយទេរហូតដល់ពាក់កណ្តាលសម័យនេះ។ អ្នកនិពន្ធមួយចំនួនធ្លាប់ធ្វើការនៅសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមនៅតែបន្តការតែងនិពន្ធតទៅទៀតដែលភាគច្រើនអ្នកនិពន្ធដែលកើតនៅចម្លោះឆ្នាំ ១៩៤៥ ដល់ ១៩៤៨ បានលេចធ្លោឡើងនៅក្នុងវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ (ហុកឌី, ២០០៧)។ វិស័យតែងនិពន្ធខ្មែរបានផ្លាស់ប្តូរទៅរកទិសដៅថ្មីមួយទៀត។ អ្នកនិពន្ធត្រូវបានគេលើកទឹកចិត្តអោយធ្វើការរិះគន់ទៅសម័យមុនថាជារបបពុករលួយ និងដុនដាប។ របាយការណ៍មួយបានបង្ហាញថាអ្នកនិពន្ធម្នាក់ឈ្មោះ ឃុន ស្រ៊ុន ត្រូវបានគេឃុំខ្លួនអស់ពេលកន្លះឆ្នាំ ដោយសារតែលោកមិនព្រមទទួលតាមការណែនាំរបស់រដ្ឋាភិបាលថ្មី(Amratisha,1998)។ ស្ថានភាពនោះ បានធ្វើអោយអ្នកនិពន្ធល្បីៗមួយចំនួនទៀតទទួលរងសម្ពាធជាខ្លាំង។ ក្រោយអំណាចបានមួយឆ្នាំ លោក លន់ នល់ បានធ្វើតាមសម្តេចសីហនុដោយមិនអនុញ្ញាតិអោយអ្នកនិពន្ធណាម្នាក់សរសេរវាយប្រហារដ្ឋា   ភិបាលរបស់ខ្លួនឡើយ (Amratisha,1998)។

ស្ថិតនៅក្នុងរបបនោះ ប្រទេសកម្ពុជាមិនមានការរួបរួមគ្នានោះទេពោលគឺរដ្ឋាភិបាលសាធារណរដ្ឋខ្មែរ គ្រប់គ្រងបានតែទីក្រុងភ្នំពេញតែប៉ុណ្ណោះ។ ក្រៅពីនេះ ផ្នែកផ្សេងៗទៀតត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអ្នកប្រឆាំង ជាពិសេសគឺពួកកម្មុយនិស្តតែម្តងដែលធ្វើអោយមានការពិបាកក្នុងការនាំចេញនិងចូលទំនិញ(Yamada, 2002)។ ក្រដាសត្រូវតែនាំចូលមកពីក្រៅប្រទេសពីព្រោះថារោងចក្រផលិតក្រដាសនៅក្នុងស្រុកស្ថិតក្នុងតំបន់របស់សត្រូវ។ ច្បាប់អញ្ញាសិកត្រូវបានប្រកាសនៅឆ្នាំ ១៩៧៣ដែលតម្រូវអោយការសែតឯកជនទាំងអស់បិទទ្វាជាបណ្តោះអាសន្ន(Symth, ?)។ ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រឿងប្រលោមលោកបែបផ្សងព្រេង អាថ៍កំបាំង និងមនោសញ្ចេតនានៅតែមានសុវត្ថិភាព និងមានការពេញនិយមពីសំណាក់អ្នកអានរហូតដល់ពាក់ កណ្តាលសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ របបមួយនេះរស់នៅបានដោយស្ថិតក្រោមជំនួយ និងការឧបត្ថម្ភពីសំណាក់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប៉ុន្តែដោយពួកកម្មុនិស្តបានឡោមព័ទ្ធជិតទីក្រុងភ្នំពេញព្រមទាំងបានផ្តាច់ផ្លូវចូលទីក្រុងថែមទៀតដែលបណ្តាលអោយការដឹកជញ្ជូនស្បៀងត្រូវធ្វើតាមផ្លូវអាកាសវិញ។ ស្ថានភាពនេះកាន់តែធ្ងន់ធ្ងទៅៗដែលធ្វើអោយរដ្ឋា ភិបាលរបស់លោក លន់ នល់ ដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ហើយរាជធានីភ្នំពេញត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយពួកខ្មែរក្រហមកម្មុយនិស្ត។ ចាប់ពីពេលនោះហើយដែលកម្ពុជាបានឈានចូលក្នុងសម័យដ៏ខ្មៅងងឹតមួយដែលគេស្គាល់ថា “កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ”។ ២.៤ សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ

១៧ មេសា ១៩៧៥ ជាពេលវេលាដែលរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ឬរបបខ្មែរក្រហមចាប់កំណើតឡើង។ ខ្មែរក្រហមមានបំណងចង់លុបបំបាត់ចោលអោយអស់នូវពួកវណ្ណៈអភិជន មូលធននិយម និងសក្តិភូមិទាំងស្រុងចេញពីសង្គមខ្មែរហើយបង្កើតរដ្ឋមួយដែលប្រជាជនគ្រប់រូបមានវណ្ណៈស្មើរៗគ្នា។ ពួកគេបានជម្លៀសប្រជាជនចេញពីទីក្រុងទាំងអស់ទៅតាមមូលដ្ឋានរៀងៗខ្លួនដើម្បីធ្វើកសិកម្ម។ ចាប់ពីពេលនោះមកលែងមានទៀតហើយសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋទាំងការរស់នៅ ការបរិភោគ ការកំសាន្ត      គឺមានតែការងារដែលគេធ្វើលើសពី ១២ ម៉ោងក្នុងមួយថ្ងៃ ៧ ថ្ងៃក្នុងមួយសប្តាហ៍។ អ្នកធ្វើការទាំងនោះត្រូវបានគេស្គាល់ថាពួកប្រជាជនថ្មី  ត្រូវបានពួកប្រជាជនចាស់ ប្រើអោយធ្វើការងារដូចទាសករ។ ជាងនេះទៅទៀតអ្នកចេះដឹង និងមន្ត្រីរាជការដែលត្រូវបានគេស្គាល់ប្រវត្តិត្រូវបានគេសម្លាប់ចោល។ អ្នកចេះដឹងមួយចំនួនទៀតបានបង្ខំចិត្តធ្វើខ្លួនល្ងង់ខ្លៅដើម្បីជៀសវាងពីសេចក្តីស្លាប់។ នៅក្នុងសម័យនោះការតែងនិពន្ធ  ស្ទើតែវិនាសអន្តរាយអស់។ ចំណែកឯស្នាដៃផ្សេងៗក៏ត្រូវបានគេដុតបំផ្លាញស្ទើតែទាំងស្រុង។ នេះហើយជាសញ្ញាបង្ហាញថាសម័យកាលដ៏ខ្មៅងងឹតរបស់ខ្មែរបានចូលមកដល់ហើយ (ឆេណ្ឌល័រ, ២០០៩)។ ពួកខ្មែរក្រហមបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូសង្គមមួយនេះទាំងស្រុងទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងវប្បធម៍ដែលជាបដិវដ្តន៍មួយដែលមិនធ្លាប់មានក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក៏ដូចជាសាកលលោក(Amratisha,1998)។ ខ្មែរក្រហមបានប្រកាសតាមវិទ្យុថា ប្រវត្តិសាស្រ្តពីរពាន់ឆ្នាំរបស់កម្ពុជាបានបញ្ចប់ហើយសង្គមថ្មីនេះជាសង្គមបរិសុទ្ធ ដែលមិនអាចមានសង្គមចាស់ត្រឡប់មកវិញឡើយ(Amratisha,1998)។ ពួកគេយល់ថា ក្រុមបញ្ញាវ័ន ព្រះសង្ឃ គ្រូបង្រៀន និងសិស្សនិស្សិតជាប្រភពមួយដែលនាំអោយមានការជិះជាន់ក្នុងសង្គម។ ដូច្នេះហើយក្រុមមនុស្សចេះដឹងទាំងអស់នេះមិនអាចទុកអោយនៅរស់បានឡើយដែលក្នុងនោះអ្នកនិពន្ធ ២០០នាក់ក្នុងចំណោម ៣០០ នាក់ត្រូវបានគេសម្លាប់ចោលក្នុងសម័យប៉ុល ពត (Amratisha,1998)។ មិនត្រឹមតែអ្នកនិពន្ធ និងអ្នកអានប៉ុណ្ណោះទេដែលត្រូវគេសម្លាប់ អ្វីក៏ដោយដែលពួកគេចាត់ទុកថាជាស្នាដៃរបស់ពួកវណ្ណះជិះជាន់ក៏ត្រូវបានគេបំផ្លាញដែរ(Yamada, 2002)។ សៀវភៅរឿង ទស្សនាវដ្តី សាស្ត្រាស្លឹករឹត និងអ្វីផ្សេងទៀតដែលទាក់ទងទៅនឹងវប្បធម៍ និងការអប់រំត្រូវបានគេបំផ្លាញចោលស្ទើតែទាំងអស់។ ពួកខ្មែរក្រហមយល់ថារបស់ទាំងនោះធ្វើអោយមនុស្សដែលអាន ឬរៀនសូត្រតាមទទួលឥទ្ធិពលសង្គមពីពួកបច្ចឹមប្រទេស (Yamada, 2002)។

មានស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍មួយចំនួនដែរដែលកើតឡើងក្នុងសម័យនោះដែលភាគច្រើនជាចម្រៀងដែលរៀបរាប់ពីចលនាបដិវត្តន៍ និងការលើកតម្កើងអង្គការបុណ្ណោះ (Smyth, ?)។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ជនភៀសខ្លួនដែលភាគច្រើនស្ថិតនៅក្នុងប្រទេសបារាំងបានសរសេរស្នាដៃមួយចំនួនដូចជា ប្រលោមលោក រឿងខ្លីៗ និងកំណាព្យដែលភាគច្រើននិយាយអំពីភាពឈឺចាប់ពីការចាកចេញពីប្រទេសកម្ពុជា ការនិរទេស និងការព្រាត់ប្រាស់គ្នាជាដើម ។ ស្នាដៃមួយដែលនៅសេសសល់នោះគឺ រឿងវិបត្តិក្នុងសមរភូមិស្នែហា និពន្ធនៅសហរដ្ឋអាមេរិកដោយលោក ដួង រដ្ឋាបាននិយាយអំពីភាពមិនទៀងទាត់នៃជីវិតដែលស្ថិតនៅក្នុងសម័យខ្មែរក្រហមក្រោយពីការបែកបាក់រាជធានីភ្នំពេញក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥ (Smyth, ?)។

សម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានគេចាត់ទុកជាសម័យដ៏ខ្មៅងងឹតមួយក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តនៃមនុស្សជាតិ។ ប្រជាជនរាប់លានអ្នកត្រូវបានគេសម្លាប់ហើយផ្សេងទៀតបានភៀសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេសជាពិសេសជុំរំជនភៀសខ្លួននៅតាមព្រំដែនថៃ។ រយៈពេល ៣ ឆ្នាំ ៨ខែ និង២០ថ្ងៃពួកខ្មែរក្រហមបានបំផ្លិចបំផ្លាញគ្មានសល់លើគ្រប់វិស័យដែលបង្ករជាបញ្ហាស្មុគស្មាញយ៉ាងខ្លាំងដល់អ្នកដឹកនាំជំនាន់ក្រោយ។ ជាពិសេសវិស័យវប្បធម៍ក៏បានធ្លាក់ដល់ចំណុចសូន្យផងដែរដែលបណ្តាលឲ្យវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរជួបនូវបញ្ហាយ៉ាងច្រើន ។

២.៥ សម័យសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា-រដ្ឋកម្ពុជា

របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យបានដួលរលំនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ជាពេលដែលប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើនចាត់ទុកថាជាថ្ងៃកំណើតទីពីររបស់ខ្លួន។ ជ័យជំនះនេះកើតមានឡើងដោយសារតែមានការជួយជ្រោមជ្រែងពីកងទ័ពវៀតណាមយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់នៅលើទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីនៅទីក្រុងភ្នំពេញត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយប្រទេសវៀតណាមក្រោមជំនួយឧបត្ថម្ភពីសមាជិកក្នុងប្លុកកម្មុយនីស្ត ជាពិសេសសហភាពសូវៀត។ ប្រមុខរដ្ឋនៅក្នុងរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាគឺ ហេង សំរិនចំណែកឯ លោកហ៊ុន សែនបានក្លាយទៅជានាយករដ្ឋមន្រី្តនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៨៥។ ដោយស្ថិតក្រោមរបបកម្មុយនិស្តផ្តាច់ការ រដ្ឋាភិបាលថ្មីរបស់ទីក្រុងភ្នំពេញពុំមានការទទួលស្គាល់ជាសាកលនោះឡើយលើកលែងតែសមាជិកក្នុងប្លុកកម្មុយនិស្តតែប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះបានរៀបចំស្តា និងអភិវឌ្ឍន៍ប្រទេសជាតិឡើងវិញក្រោយការបំផ្លិចបំផ្លាញរបស់របបមុនៗ (ឆាណ្ឌល័រ, ២០០៩)។

ក្រោយពីមានការបំផ្លេចបំផ្លាញស្ទើទាំងស្រុងនៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានព្យាយាមស្តាប្រទេសជាតិឡើងវិញក្នុងនោះដែរវិស័យវប្បធម៍ និងអក្សរសាស្ត្រក៏មានសកម្មភាពឡើងវិញដែរ ជាពិសេសក្រោយការបង្កើតក្រសួងវប្បធម៍ និងពតិ៍មាន(Amratisha,1998)។ នៅកុំឡុងពាក់កណ្តាលដំបូងនៃរបបគ្រប់គ្រងថ្មី អ្នកនិពន្ធចាស់ៗដែលមានជីវិតពីសម័យខ្មែរក្រហមត្រូវបានគេតែងតាំងឲ្យកាន់ដំណែងធំៗក្នុងក្រសួងវប្បធម៍ និងពតិ៍មានដែលរួមមានលោក កែវ ចិន្តា ជាអ្នកនិពន្ធប្រលោមលោកនយោបាយរឿង សុភមង្គលក្នុងគ្រួសារពលករ នៅដើមឆ្នាំ ១៩៦០, លោក វ៉ាន់ ឌីកាអុន និង លោក គង់ ប៊ុនឈឿនជាដើម។ ក្នុងនោះដែរគ្រឹះស្ថានបោះពុម្ភផ្សាយក៏ចាប់ផ្តើមបើកដំណើរការឡើងវិញផងដែរដែលរួមមានការសែតកម្ពុជា ការសែតភ្នំពេញ និងរោងពុម្ភរបស់ក្រសួងវប្បធម៍ និងពតិ៍មានជាដើម (Smyth, ?)។

ទោះបីជាវិស័យអក្សរសិល្ប៍បានងើបឡើងវិញក៏ដោយ ក៏ទិសដៅនៃស្នាដៃទាំងនោះបានផ្លាស់ប្តូរថ្មីផងដែរ។ ដោយស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់វៀតណាម អក្សរសិល្ប៍ត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីឃោសនាចលនារបស់រដ្ឋទៅវិញហើយស្នាដៃទាំងនោះជារឿយៗទាក់ទងទៅនឹងការលើកតម្កើងវរៈភាពរំដោះជាតិពីបដិវត្តន៍របស់ពួកខ្មែរក្រហម(Amratisha,1998)។ ប៉ុន្តែក៏មានរឿងមួយចំនួនទៀតដែលនិយាយអំពីភាពឈឺចាប់ក្នុងរបបកម្ពុជាប្រធាធិបតេយ្យរបស់ប្រជាជនផងដែរ។ ជាក់ស្តែង រឿង ស្លឹកឈើចាកមេឃ របស់កវី គង់ ប៊ុនឈឿន ដែលដកស្រង់ពីភាពឃោឃៅរបស់ពួកខ្មែរក្រហមតាមរយៈបទពិសោធន៍របស់កុមា វ៉ាន់ឌី ដែលរួចខ្លួនក្រោយពីការសម្លាប់ដោយសារត្រូវបានជួយសង្គ្រោះដោយកងទ័ពវៀតណាម(Smyth, ?)។ ម្យ៉ាងទៀត   រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានរៀបចំប្រព័ន្ធអប់រំសាជាថ្មីដែលមានដាក់បញ្ចូលស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ក្នុងកម្មវិធីសិក្សាផងដែរ ដែលស្នាដៃទាំងនោះសុទ្ធតែឆ្លុះបញ្ចាំងពីមនោគមវិជ្ជានយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលទាំងអស់(Yamada, 2002)។ ក្នុងនោះ ស្នាដៃទាំងបីរបស់លោក អឹម ថុក ដែលរួមមានរឿងស៊ឹមអ្នកបរឡាន រឿងគូលីកំណែន និងរឿងគ្រូបង្រៀនស្រុកស្រែដែលសុទ្ធតែបានទទួលឥទ្ធិពលកម្មុយនីស្តដោយហេតុថាពួកវាសុទ្ធតែបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីការតស៊ូរបស់ពួកកម្មករ និងកសិករជាមួយនឹងពួកមូលធននិយម និងពួកអភិជនជាដើម។ លើសពីនេះទៅទៀតនូវរាល់គ្រឹស្ថានបោះពុម្ភសុទ្ធតែត្រូវបានត្រួតពិនិត្យ និងគាំទ្រដោយពួកកម្មុយនីស្ត។

ប៉ុន្តែស្ថានភាពនៅក្នុងស្រុកមានការផ្លាស់ប្តូមួយក្រោយពេលដែលកងទ័ពរំដោះរបស់វៀតណាមបានដកចេញពីប្រទេសកម្ពុជាដែលបណ្តាលមកពីស្ថានភាពសង្គ្រាមត្រជាក់ជិតត្រូវបានបញ្ចប់ (ឆាណ្ឌល័រ, ២០០៩)។ ហើយប្រទេសកម្ពុជាបានប្តូរឈ្មោះពីសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាទៅជារដ្ឋកម្ពុជាវិញ។ រដ្ឋាភិបាលថ្មីបានប្រកាសបញ្ឈប់ការឃោសនាមនោគមវិជ្ជាម៉ាក-លេនីន ហើយបានព្យាយាមលើកទឹកចិត្តអោយមានការវិនិយោគពីក្រៅប្រទេស(Amratisha,1998)។ ពេលនោះហើយដែលទំនើបកម្មនៅប្រទេសកម្ពុជាចាប់ផ្តើមកើតឡើងម្តងទៀតដែលគេឃើញមានប្រជាជនតាមដងផ្លូវ ក៏ដូចជាផ្សារសម្រាប់ដោះដូរទំនិញផ្សេងៗ និងភោជនីយដ្ឋានរីកដុះដាលដូចផ្សិត។ គេក៏ឃើញមានវត្តមាន ទូរទស្សន៍ និងវីដេអូ ផងដែរ។

តាមរយៈទំនើបកម្មនេះ វិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរបានចាប់ផ្តើមផ្លាស់ប្តូរមុខមាត់ថ្មីដោយស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ប្រលោមលោកមួយចំនួនត្រូវបានគេយកទៅសម្តែងនៅក្នុងទូរទស្សន៍វិញម្តង។ ជាក់ស្តែង គ្មានស្នាដៃរបស់លោក គង់ ប៊ុនឈឿនណាមួយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៨៩ ដល់ ១៩៩១ដែលត្រូវបានគេបោះពុម្ភផ្សាយជាសៀវភៅនោះទេ។ ភាពពេញនិយមនៃទូរទស្សន៍ និងវីដេអូនេះហើយដែលបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដល់ ការវិវត្តនៃវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនៅទស្សវត្សក្រោយៗមកទៀត (Ledgerwoord, ?)។

ដោយសារតែនយោបាយពិភពលោកមានការកែប្រែធ្វើអោយស្ថានភាពនយោបាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក៏មានការកែប្រែមួយដ៏ធំផងដែរ។ ភាគីជម្លោះទាំងឡាយនៅក្នុងប្រទេសបានយល់ស្របគ្នាក្នុងការទទួលយកអជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជា (UNTAC)ឲ្យធ្វើការរៀបចំការបោះឆ្នោតនៅប្រទេសកម្ពុជា។ ក្រោយការបោះឆ្នោតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយដែលមានការទទួលស្គាល់ជាសាកលត្រូវបានបង្កើតឡើងហើយសករាជថ្មីរបស់ប្រទេសកម្ពុជាក៏ចាប់កំណើតឡើងវិញផងដែរ។

២.៦ សម័យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទី២

ក្រោយការដួលរលំរបស់សហភាពសូវៀត សង្រ្គាមត្រជាក់ក៏ត្រូវបានបញ្ចប់ដែលជាពេលវេលាមួយដែលអ្នកនយោបាយខ្មែរស្ទើគ្រប់ភាគីត្រូវបានពួកមហាអំណាចដោះដៃចោលហើយពួកគេបានបែរមករកតុចរចារវិញ។ គេឃើញមានក្រុមធំៗចំនួន ៤ ដែលលេចធ្លោជាងគេដែលក្នុងនោះសម្តេចសីហនុបានធ្វើជា     ដំណាងក្រុមបីផ្សេងទៀតដើម្បីដឹកនាំការចរចារជាមួយរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក ហ៊ុន សែន។ កិច្ចប្រជុំដ៏ជោគជ័យមួយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១បាននាំឲ្យមានការបោះឆ្នោតដែលរៀបចំដោយអជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជា (UNTAC) នៅខែឧសភា ឆ្នាំ ១៩៩៣។ ជាលទ្ធផល រាជរដ្ឋា     ភិបាលថ្មីមួយត្រូវបានចាប់កំណើតឡើងវិញដែលមានឈ្មោះថាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ បើទោះជាវិវបត្តិនយោបាយមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់ក៏ដោយ ក៏គេអាចចាត់ទុកថានេះជាពេលវេលាមួយដែលកម្ពុជាមារដ្ឋា      ភិបាលស្របច្បាប់ ហើយបានចាប់ផ្តើមធ្វើកំណែទម្រង់ស្ថាប័នរដ្ឋបន្តិចម្តងៗរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន    (ឆាណ្ឌល័រ, ២០០៩)។

ដោយសម័យកាលសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមឡើងវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរក៏មានការវិវត្តទៅមុខឥតឈប់ឈរផងដែរ។ ក្រសួងវប្បធម៍ និងវិចិត្យសិល្បៈបានផ្តល់នូវពានរង្វាន់ខុសៗជាច្រើនទៅដល់ស្នាដៃនិពន្ធណាដែលទទួលបានការគាំទ្រច្រើនដែលរួមមានពានរង្វាន់អង្គរ ពានរង្វាន់ព្រះរាជសម្ភារ ពានរង្វាន់ព្រះសុរាម្រិត ពានរង្វាន់ម្ចាស់ក្សត្រីឥន្ទ្រទេវី និងពានរង្វាន់សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន ជាដើម។ ការបង្កើតជ័យលាភីទាំងនេះឡើងគឺដើម្បីលើកកម្ពស់វិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរអោយមានការរីកចម្រើន។ ប៉ុន្តែដោយសារការខ្វះខាតមូល និធិ ពានរង្វាន់ទាំងនេះមិនបានចូលរួមចំណែកច្រើននោះឡើយដល់ការរីកចម្រើនក្នុងវិស័យអក្សរសិល្ប៍ជាតិ(Amratisha,1998)។ ឆ្លងកាត់ប៉ុន្មានទសវត្សកន្លងមកនេះវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមិនមានការរីកចម្រើនគួរអោយកត់សម្គាល់នោះឡើយដោយសារតែប្រាក់ដែលបានមកពីការនិពន្ធមិនអាចជួយអោយពួកគាត់រស់នៅក្នុងជីវភាពសមរម្យបាន។ នៅឆ្នាំ១៩៩៣ សមាគមន៍អ្នកនិពន្ធខ្មែរត្រូវបានបង្កើតឡើងវិញក្នុងទម្រង់ជាអង្គការឯករាជ្យមួយ។ នៅឆ្នាំ២០០២ សមាគមន៍មានសមាជិកប្រមាណជា២០០ នាក់ ប៉ុន្តែមានមិនដល់ពាក់កណ្តាលទេដែលមានការងារពេញម៉ោងជាអ្នកនិពន្ធ(Yamada, 2002)។ នៅក្នុងសន្និសិទមួយដែលរៀបចំឡើងនៅឆ្នាំ១៩៩៩ បានបកស្រាយថា “ទោះបីជាកម្ពុជាមានកេរ្តិ៍ដំណែលអក្សរសិល្ប៍យូរមកហើយក្តីតែវាមិនបានឆ្លងផុតដំណាក់កាលបច្ចុប្បន្នឡើយ។ មានអ្នកនិពន្ធមិនច្រើនទេដែលធ្វើការនៅកម្ពុជា។ ហើយមានស្ថាប័នតិចណាស់ដែលគាំទ្រពួកគាត់ដែលធ្វើអោយមានការលំបាកក្នុងការចេញផ្សាយ។ ម្យ៉ាងទៀតនៅពេលដែលមានការចេញផ្សាយហើយស្នាដៃទាំងនោះក៏មិនសូវមានអ្នកអានដែរ” (Yamada, 2002)។ រឿងភាគដំបូងត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយដោយស្ថាននីយ៍ទូរទស្សន៍អាយប៊ីស៊ីនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ដែលវាត្រូវបាន   ផ្តល់ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដោយជនជាតិថៃ។ វាមានការពេញនិយមយ៉ាងខ្លាំងចំពោះរឿង ភាគហុងកុង និង រឿងភាគថៃ។ អ្នកនិពន្ធខ្មែរមួយចំនួនបានផ្លាស់ប្តូរទិសដៅរបស់ខ្លួនមកសរសេររឿងសម្រាប់ស្ថានីយ៍ទូរទស្សន៍វិញដែលអាចអោយពួកគេទទួលបានប្រាក់កម្រៃសមរម្យ(Amratisha,1998)។ និន្នាការនេះបានធ្វើអោយស្ថានីយទូរទស្សន៍ផ្សេងៗទៀតចូលរួមបង្កើតកម្មវិធីផ្សេងៗដើម្បីទាក់ទាញទស្សនីយជនហើយក៏ជាពេលដែលរឿងភាគខ្មែរត្រូវបានចាក់បញ្ចាំងដែរ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្នវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនៅតែមិនមានការរីកចម្រើនខ្លាំងក្លាឡើយទេដោយគេឃើញមានស្នាដៃមួយចំនួនដែលត្រូវបានចាក់ផ្សាយតាមរយៈទូរទស្សន៍ក្នុងស្រុក។ ប៉ុន្តែវានៅតែមានការប្រកួតប្រជែងខ្លាំង ខណៈពេលដែលរឿងភាគបរទេសបានហូរចូលមកប្រទេសកម្ពុជាកាន់តែច្រើនឡើងៗហើយដែលធ្វើអោយរឿងភាគខ្មែរដែលចំណាយដើមទុនតិចត្រូវបាត់បង់ប្រជាប្រិយភាព។ ម្យ៉ាងទៀតការនិពន្ធសៀវភៅប្រលោមលោកក៏មិនបានទាក់ទាញការគាំទ្រច្រើនណាស់ណាដែរ គេឃើញមានតែអ្នកនិពន្ធ វ័យក្មេងមួយចំនួនតូចបណ្ណោះដែលព្យាយាមជាមួយនឹងអាជីពមួយនេះក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ន។

ជំពូកទី ៤ “ចំនួនស្នាដៃ និងការបោះពុម្ភផ្សាយ”

៤.១ ស្ថានភាពនៃការបោះពុម្ភផ្សាយ

ស្ថានភាពនៃការបោះពុម្ភផ្សាយនៅកម្ពុជាមិនទាន់មានការរីកចម្រើននៅឡើយទេទើបតែឆ្នាំ ១៨៨៦ ប៉ុន្នោះដែលគេឃើញមានការបោះពុម្ភជាលើកដំបូងនៅទីក្រុងភ្នំពេញ។ ទោះបីជាបែបនេះក៏ដោយ ការបោះពុម្ភនេះមិនទាន់ត្រូវបានគេធ្វើជាភាសាខ្មែរនោះដែរពោលគឺត្រូវបានធ្វើជាភាសាបារាំង។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ ១៩០៨ ទើបគេឃើញមានការបោះពុម្ភជាភាសាខ្មែរ គឺរឿង បណ្តាំតាមាស ដែលស្ថិតក្រោមការផ្តួចផ្តើមរបស់លោក អាដេម៉ា ឡឺក្ល៊ែ។ នៅឆ្នាំ១៩១១ រោងពុម្ភ Kambujavarokas បានបោះពុម្ភផ្សាយស្នាដៃចំនួន ១០ ដែលសុទ្ធតែជាអត្ថបទច្បាប់ (ច្បាប់កូនចៅ, ច្បាប់ពាក្យចាស់,…)។ នៅកំឡុងពីឆ្នាំ១៩០៥ ទៅដល់ឆ្នាំ ១៩២០ មានរោងពុម្ភមួយចំនួនទៀតបានចាប់ផ្តើមដំណើរការដែលរោងពុម្ភទាំងនោះមានCouduserនិង Montegout នៅឆ្នាំ ១៩០៥, Albert Portail ក្នុងឆ្នាំ ១៩១០, Societe d’Editus Khmer ក្នុងឆ្នាំ១៩១៥ និងThe Henry Publish House នៅឆ្នាំ១៩២០ (Amratisha,1998, pp.69-73)។ ក្រៅពីរោងពុម្ភទាំងនេះ ការបង្កើតនូវស្ថាប័នវប្បធម៍ថ្មីៗថែមទៀតក៏ជាការដែលគួរឲ្យចាប់អារម្មណ៍ ដែរ។ រាជបណ្ណាល័យដែលជាកន្លែងផ្ទុកនូវឯកសារជាច្រើនត្រូវបានដាក់សម្ភោធឲ្យប្រើប្រាស់ដោយព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិនៅឆ្នាំ១៩២៥ ហើយដាក់ឲ្យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយលោកស្រី ស៊ុយស្ហាន កាពេលេស។     បណ្ណាល័យនេះត្រូវបានក្លាយទៅជាវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិតនៅឆ្នាំ១៩៣០ ហើយចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៣១ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៨ វាបានចេញផ្សាយនូវព្រះត្រៃបិតកចំនួន១១០ ភាគ។ វិទ្យាស្ថាននេះក៏មានបោះផ្សាយនូវ      ទស្សនាវដ្តី “កម្ពុជសូរិយា” ដែលមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ចំពោះវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ (ហុកឌី, ២០០៧, ទំព័រ ២២-២៧)។ ចំណែកឯស្ថាប័នមួយទៀតគឺសមាគមអតីតសិស្សរបស់វិទ្យាល័យព្រះស៊ីសុវត្ថិត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៣៥ ដែលមានសមាជិករាប់រយនាក់។ ក្រុមមួយនេះក៏ចូលរួមចំណែកខ្លះដែរចំពោះការផ្តល់ជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់អ្នកនិពន្ធមួយចំនួន (Amratisha,1998, pp.79-82 )។ នៅពេលក្រោយមកទៀតគ្រិះស្ថានបោះពុម្ភផ្សាយ និងបណ្ណាគារកាន់តែមានការកើនឡើងជាលំ    ដាប់។ ជាក់ស្តែង នៅកំឡុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់១៩៧៥ មានបណ្ណាគារ និងរោងពុម្ភមិនតិចជាង៣០ នោះទេដែលបានបើកដំណើរការ។ ប៉ុន្តែចំនួននេះបានថយចុះមកវិញយ៉ាងខ្លាំងនៅចម្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩ ដោយសារតែពួកខ្មែរក្រហមបានរិតត្បិតការបោះពុម្ភផ្សាយ។ ស្ថានភាពនេះត្រូវបានកែប្រែមកវិញបន្តិចម្តងៗ ពោលគឺពីឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ ១៩៨៦ ក្រសួងវប្បធម៍ និងពតិ៍មានមានរោងពុម្ភចំនួន៣ គឺរោងពុម្ភកាលម៉ាស្ស រោងពុម្ភនុបបូផាន និងរោងពុម្ភអូឬស្សី។ ក្រៅពីនេះក៏នៅមានរោងពុម្ភមួយចំនួនទៀតដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់អង្គការផ្សេងៗ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៩១ មកគ្រិះស្ថានបោះពុម្ភផ្សាយបានធ្វើឯកជនកម្មបន្តិចម្តងៗរហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ (ហុកឌី, ២០០៧, ទំព័រ ៣៨-៣២)។ ៤.២ ចំនួនស្នាដៃ

ចំនួនស្នាដៃនៃការតែងនិពន្ធមិនមានភាពទៀងទាត់នោះឡើយពោលគឺមានការប្រែប្រួលច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំ និងពីមួយសម័យទៅមួយសម័យ។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៣ ដែលជាឆ្នាំដែលប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យមានអត្ថបទអក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោកតែ៤៨ ប៉ុន្នោះដែលបានចេញផ្សាយនេះបើមិនរាប់ពីអក្សរសិល្ប៍បែបច្បាប់ និងអក្សរសិល្ប៍បុរាញផ្សេងទៀត ។ តែចំនួនស្នាដៃបានកើនឡើងយ៉ាងច្រើនដោយគ្រាន់តែឆ្នាំ ១៩៥៧ ចំនួនស្នាដៃមានរហូតដល់ ៧០ ប្រលោមលោក។ ប៉ុន្តែបានចុះមកវិញយ៉ាងខ្លាំងនៅឆ្នាំ១៩៦២ ដោយមានតែស្នាដៃប្រលោមលោកចំនួន ៦ ប៉ុន្នោះហើយវាបានកើនឡើងខ្លាំងដល់ ៩០ នៅឆ្នាំ ១៩៦៦។ ចំណេកឯឆ្នាំ ១៩៧០ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ប្រលោមលោកមានការធ្លាក់ចុះដោយមានចំនួនតែ ៣៦ ដែលខុសឆ្ងាយពីឆ្នាំ១៩៧១ ដែលមានរហូតដល់ ៥៦ រឿង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយចំនួននេះមានធ្លាក់ចុះមកត្រឹម ២៩ វិញនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៧២ (Amratisha,1998)។ បើយើងគិតពីឆ្នាំ១៩៥០ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ចំនួនស្នាដៃទាំងនោះមានប្រមាណជា១,០០០ ដែលភាគច្រើនជាប្រភេទអក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោក (Smyth, ?)។ ស្ថានភាពនៅក្នុងការតែងនិពន្ធនៅក្នុងស្រុកស្ទើតែរលត់គ្មានសល់នៅចម្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩ ដោយសារតែរដ្ឋា  ភិបាលខ្មែរក្រហមមិនអនុញ្ញាត្តិ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧៩ ទៅស្ថានភាពក៏បានចាប់ផ្តើមស្តារឡើងវិញជាបណ្តើរៗ ប៉ុន្តែគេត្រូវចាំរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១ មកទើបសេរីភាពនៃការតែងនិពន្ធទទួលបានវិញដោយពេញបរិបូរណ៍។ នៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្នមិនមានទិន្ន័យច្បាស់លាស់ឡើយដែលអាចបញ្ជាក់ពីចំនួនស្នាដៃ អក្សរសិល្ប៍ ខ្មែរ។ ប៉ុន្តែយើងអាចដឹងបានថាមិនមានស្នាដៃតែងនិពន្ធជាប្រភេទសៀវភៅប្រលោមលោកច្រើនឡើយដោយសារតែចំនួនអ្នកនិពន្ធ និងអ្នកអាននៅក្នុងពេលបច្ចុប្បន្នមិនសូវមានសភាពផុសផុលដូចសម័យមុន  សង្គ្រាមនោះទេ។

ជំពូកទី ៥ “ការសន្និដ្ឋានទៅលើអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យទំនើប”

អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមានការវិវត្តជាច្រើនលើកច្រើនសារដោយសារតែប្រទេសកម្ពុជាយើងបើរាប់ពីសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន មានការផ្លាស់ប្តូសម័យកាលច្រើនលើកមកហើយ។ ហើយពីសម័យកាលមួយទៅសម័យកាលមួយទៀតគឺតែងតែមានការផ្លាស់ប្តូរគោលនយោបាយរដ្ឋដែលបណ្តាលឲ្យនិន្នាការរបស់អ្នកនិពន្ធក៏ត្រូវផ្លាស់ប្តូរទៅតាមគ្នានោះដែរ។ នៅពេលដែលគេនិយាយអំពីដើមកំណើតនៃទំនើបកម្មនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាគេត្រូវចាប់និយាយអំពីវត្តមានរបស់បារាំងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្នុងឆ្នាំ ១៨៦៣។ ប្រទេសខ្មែរធ្លាប់ជាប្រទេសដែលមានវប្បធម៍បុរាណហើយក្នុងនោះក៏មានវិស័យអក្សរសិល្ប៍មួយផងដែរ។ ដំបូងឡើយអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមានទម្រង់មួយចំនួនដូចជាច្បាប់ រឿងល្បែង រឿងព្រេង ឬក៏អត្ថបទពង្សាវតាប៉ុណ្ណោះហើយគេមិនទាន់ឃើញមានទម្រង់អក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោកឡើយ។ ប៉ុន្តែដោយឥទ្ធិពលបារាំងកាន់តែខ្លាំង ពួកគេបានព្យាយាមបញ្ជ្រាប  វប្បធម៍អឺរ៉ុបបន្តិចម្តងៗដែលធ្វើឲ្យជះឥទ្ធិពលទៅដល់ចិត្តគំនិតរបស់ខ្មែរ និងបានធ្វើឲ្យទំនើបកម្មក្នុងសង្គមខ្មែរកើតមានឡើងដែលធ្វើឲ្យប្រជាជនខ្មែរចាប់ផ្តើមបែរទំនោរបស់ខ្លួនទៅរករឿង បែបប្រលោមលោកវិញ។ហេតុដូច្នេះហើយបានជានៅក្នុងរយៈពេលជិតពីរទសវត្សមុនទទួលឯករាជ្យអក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោក ពិសេសប្រភេទបែបមនោសញ្ចេតនាមានការកើនឡើងដោយសារតែមានការពេញនិយមខ្លាំងពីសំណាក់អ្នកអាន។ ចាប់ពីពេលនោះមក ទម្រង់អក្សរសិល្ប៍ប្រភេទដ៏ទៃទៀតមិនបានក្លាយទៅជាអាទិភាពទៀតឡើយក្នុងចំណោមអ្នកនិពន្ធ និងអ្នកអាន។ ក្រោយពីទទួលបានឯករាជ្យសង្គមខ្មែរបានផ្លាស់ប្តូមុខមាត់ថ្មី ដោយរដ្ឋទទួលបានសឹទ្ធិសេរីភាពពេញបរិបូរណ៍ក្នុងការសម្រេចដាក់ចេញនូវគោលនយោបាយរបស់ខ្លួន។ រដ្ឋាភិបាលក្នុងសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម ដឹកនាំដោយសម្តេច សីហនុ បានផ្តោតការយកចិត្តទុកដាក់ខ្លាំងក្នុងវិស័យសិក្សាធិការក្នុងនោះវិស័យអក្សរសិល្ប៍ក៏មានការរីកចម្រើនខ្លាំងដែរ។ ការចំណាយយ៉ាងលើសលប់របស់ព្រះអង្គចំពោះប្រព័ន្ធអប់រំបានធ្វើឲ្យអត្រាអក្ខរភាពមានការកើនឡើងយ៉ាងឆាប់រហ័សដែលជាមូលកត្តាលីករជំរុញឲ្យសិស្ស និស្សិត និងប្រជាជនចូលចិត្តការអាន។ ដោយក្នុងនោះអក្សរសិល្ប៍បែបប្រលោមលោកបានក្លាយជាអាទិភាពនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ ក៏ព្រោះតែវាស្របគ្នាជាមួយនឹងទំនើបកម្មនៃប្រព័ន្ធអប់រំបែបបារាំង។ ប៉ុន្តែដោយសារតែនយោបាយរបស់    សម្តេចសីហនុនេះដែរដែលធ្វើឲ្យតួនាទីដ៏ទូលំទូលាយរបស់អក្សរសិល្ប៍រួមតូចវិញ ដោយសារព្រះអង្គចាត់ទុកអក្សរសិល្ប៍ សម្រាប់ជាប្រយោជន៍ក្នុងការអប់រំឲ្យប្រជាពលរដ្ឋអោយមានជំនឿលើនយោបាយរបស់ទ្រង់ដោយហាមដាច់ខាតការរិះគន់ទៅលើរដ្ឋាភិបាល។ កត្តានេះហើយដែលធ្វើឲ្យអក្សរសិល្ប៍បែបនយោបាយមួយចំនួនដែលមានអត្ថន័យរិះគន់រដ្ឋាភិបាលមិនអាចចេញផ្សាយបាន។ តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ទ្រង់ធ្វើអោយវិស័យអក្សរសិល្ប៍កាន់តែមានការរីកចម្រើនខ្លាំងឡើងៗ ដែលជាសញ្ញាញថ្មីមួយទៀតនៃការវិវត្តនៃវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ។ ឆ្លងមកដល់សម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរ វិស័យមួយនេះមិនទាន់មានការផ្លាស់ប្តូរច្រើននោះទេ។ នៅដើមដំបូងនៃសម័យនេះ សឹទ្ធិសេរីភាពរបស់អ្នកនិពន្ធមានភាពល្អប្រសើរជាងមុនដែលជាឥទ្ធិពលរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក។ កត្តានេះបានរួមចំណែកក្នុងការជម្រុញកំណើននៃស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមួយកម្រិតទៀត។ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលរបបមួយនេះសេនាប្រមុខ លន់ នល់ បានអនុវត្តនយោបាយដូចសម្តេច សីហនុ ដែរដែលបណ្តាលឲ្យអក្សរសិល្ប៍បាត់បង់តួនាទីរបស់ខ្លួនមួយផ្នែកទៀត។ ម្យ៉ាងទៀតចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៧៣ មកដំណើរ   វិវត្តរបស់អក្សរសិល្ប៍បានដើរថយក្រោយដោយសារតែបញ្ហាសង្គ្រាមស៊ីវិលនៅក្នុងប្រទេស ដែលនាំឲ្យការបោះពុម្ភផ្សាយត្រូវបានអាក់ខានដែលបង្ករឡើងដោយភាពលំបាកក្នុងការនាំចូលក្រដាសសម្រាប់ការបោះពុម្ភ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រជាជនហាក់លែងមានចំណាប់អារម្មណ៍លើអក្សរសិល្ប៍ដោយខ្វាយខ្វល់តែពីជម្រក និងស្បៀងអាហារដែលធ្វើអោយស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរចាប់ផ្តើមដាំក្បាលចុះបន្តិចម្តងៗ។ អសម្ថភាពរបស់ថ្នាក់ដឹកនាំសម័យសាធារណរដ្ឋខ្មែរបានបើកផ្លូវឲ្យពួកកម្មុយនិស្តមានឳកាស ចូលកាន់កាប់ទីក្រុងភ្នំពេញបានសម្រេចក្នុងឆ្នាំ ១៩៧៥។ ពួកខ្មែរក្រហមបានអនុវត្តនូវគោលនយោបាយបដិវត្តន៍របស់ខ្លួនដោយជម្រុះចេញឲ្យអស់នូវទ្រព្យសម្បត្តិ ឬអ្វីក៏ដោយដែលនាំឲ្យកើតមានប្រព័ន្ធមូលធននិយមនៅក្នុងសង្គម។ បញ្ញាវ័ន គ្រូបង្រៀន សិស្ស និស្សិត រួមទាំងអ្នកនិពន្ធផងដែរត្រូវបានគេសម្លាប់ស្ទើតែទាំងអស់ ដែលជាសញ្ញាមួយនៃការលុបបំបាត់វប្បធម៍ និងអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ជាច្រើនត្រូវបានពួកគេកំទេចចោល។ នេះជាមូលហេតុដ៏សំខាន់មួយក្នុងការដែលស្ទើតែមិនមានស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍សោះក្នុងសម័យនោះ។ ពេលនោះហើយដែលបង្ហាញឲ្យឃើញថា អស់ហើយក្តីសង្ឃឹមនៃវិស័យមួយនេះ ហើយក៏ដល់ពេលហើយដែលវាត្រូវរលាយ។ ប៉ុន្តែជាភព្វសំណាងដែលអ្នកនិពន្ធខ្មែរដែលភៀសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេសបានចាប់ផ្តើមតែងនិពន្ធស្នាដៃរបស់ខ្លួនហើយពួកគេនេះហើយដែលនៅតែបន្តដង្ហើម   វិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រយៈពេលជិត៤ ឆ្នាំក្នុងរបបនេះបានធ្វើឲ្យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរធ្លាក់ដល់បាតដែលមិនធ្លាប់បានឃើញនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ របបខ្មៅងងឹតបានចេញផុតបាត់ របបនយោបាយថ្មីមួយទៀតក៏បានចូលមកដល់។ បើទោះបីជា  សន្តិភាពមិនទាន់កើតមាននៅក្នុងប្រទេសក៏ដោយ ក៏គេឃើញមានស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ចាប់ផ្តើមរស់ឡើងវិញ  បន្តិចម្តងៗផងដែរ។ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសម័យនោះបានដើរតាមមនោគមន៍នយោបាយកម្មុយនីស្តដែលស្របទៅតាមបរិបទសង្គមនៅគ្រានោះ។ គេមិនឃើញមានស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍ច្រើនឡើយដោយសារតែសេរីភាពរបស់អ្នកនិពន្ធមានការរឹតត្បិត ពោលគឺមិនឲ្យចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាលដាច់ខាត។ ហេតុដូច្នេះហើយបានជាស្នាដៃភាគច្រើនសុទ្ធសឹងជាការបោះផ្សាយឡើងវិញនូវរឿងចាស់ៗ សម្រាប់បម្រើទៅដល់ចលនារបស់រដ្ឋាភិបាល។ តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរបានរស់ឡើងវិញបើទោះបីជាបានស្ថិតនៅក្នុងសភាពក្រិនស្វិតមួយកន្លែងក៏ដោយចុះ។ ចូលមកដល់សម័យរដ្ឋកម្ពុជា និងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទីពីរប្រទេសកម្ពុជាចាប់ផ្តើមមានការទទួលស្គាល់ឡើងវិញ។ សឹទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋត្រូវបានគេយកចិត្តទុកដាក់ ហើយប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានគេយកមកអនុវត្តន៍។ និន្នាការទាំងនេះគឺជាបច្ច័យមួយដែលបានចូលរួមចំណែកលើកកម្ពស់វិស័យអក្សរសិល្ប៍ជាតិដែលស្ទើតែរលាយបាត់ហើយនោះឲ្យមានជីវិតដូចមុនវិញ។ ប៉ុន្តែចំនួនស្នាដៃត្រូវបានធ្លាក់ចុះបើប្រៀបនឹងសម័យសង្គមរាស្ត្រនិយមដោយសារបញ្ហាការគាំទ្រផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ និងទំនោររបស់ប្រជាពលរដ្ឋទៅរកទូរទស្សន៍ និងវីដេអូវិញ។ បរិបទថ្មីនេះបានធ្វើឲ្យអ្នកនិពន្ធមួយចំនួនផ្លាស់ប្តូទិសដៅដោយលក់ស្នាដៃរបស់ខ្លួនទៅឲ្យកម្មវិធីទូរទស្សន៍វិញ។ រហូតមកដល់ពេលនេះ និន្នាការនេះនៅតែបន្តដែលធ្វើឲ្យវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរនៅឈរទ្រឹងមួយកន្លែងហើយពេលខ្លះស្ទើតែដួលរលំក៏អាចថាបាន។ តាមរយៈការស្រាវជ្រាវនេះយើងឃើញថា វិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរបានការវិវត្តជាច្រើនលើកច្រើនសារដែលទ្រង់ទ្រាយរបស់វាស្របទៅតាមបរិបទសង្កម និងគោលនយោលរបស់រាជរដ្ឋាភិបាល ឬមេដឹកនាំរបស់របបនោះ។ ដូច្នេះហើយយើងឃើញថា លទ្ធផលនៃការសិក្សាមួយនេះទទួលបានលទ្ធផលស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការសិក្សាមុនៗដែរដែលគេបាននិយាយអំពីការផ្លាស់ប្តូរបបនយោបាយដែលនាំឲ្យចរិកលក្ខណៈ និងការរីកចម្រើនរបស់វិស័យនេះមានការប្រែប្រួល។ ប៉ុន្តែបើតាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវ និងការពិភាក្សានៅក្នុងអត្ថបទនេះយើងឃើញថាការប្រែប្រួលចរិកលក្ខណៈ និងវប្បធម៍របស់សង្គមក៏បានធ្វើឲ្យមានការជះឥទ្ធិពលខ្លាំងក្លាទៅលើការវិវត្តរបស់អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរផងដែរ។

ជំពូកទី ៦ “ទស្សនៈរួមចំពោះការស្រាវជ្រាវ”

អក្សរសិល្ប៍គឺជាផ្នែកមួយដ៏សំខាន់នៅក្នុងមេឃធាងនៃវប្បធម៍អរិយធម៍ខ្មែរ។ គេបានបែងចែកការ   វិវត្តរបស់វាជាច្រើនសម័យកាលដែលរាប់បញ្ចូលចាប់ពី អក្សរសិល្ប៍មុនសម័យអង្គរ អក្សរសិល្ប៍សម័យអង្គរ អក្សរសិល្ប៍សម័យក្រោយអង្គរ និងអក្សរសិល្ប៍សម័យទំនើបជាដើម។ នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍សម័យទំនើបនេះទៀតសោត យើងបានផ្តោតទៅលើរឿងបែបប្រលោមលោកដែលទើបនឹងឃើញវាចាប់ពីពេលដែលអំណាចរបស់បារាំងមានកាន់តែខ្លាំងនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ ពោលគឺបារាំងបានបញ្ចូលទំនើបកម្មនៃអក្សរសិល្ប៍បែបអឺរ៉ុបចូលក្នុងសង្គមដ៏បុរាណមួយនេះ។ បរិបទសង្គម និងរបបនយោបាយចេះតែផ្លាស់ប្តូពីមួយទៅមួយដែល      បណ្តាលអោយប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង ការដឹកនាំ និងចិត្តគំនិតរបស់ប្រជាជន៏មានការផ្លាស់ប្តូរដែរ។ ជាលទ្ធផលកវីនិពន្ធមួយចំនួនធំបានបត់បែនតាមកាលៈទេសៈដែលធ្វើឲ្យចរិកលក្ខណៈរបស់ស្នាដៃខ្លួនបានការផ្លាស់ប្តូរជាញឹកញាប់។ ដូច្នេះហើយយើងឃើញថា សង្គម វប្បធម៍ និងនយោបាយបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងដំណើរវិវត្តន៍នៃវិស័យអក្សរសិល្ប៍ជាតិ។ តាមរយៈទស្សនៈរបស់ខ្ញុំនូវរាល់ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍គួតែរក្សានូវតួនាទីដ៏ទូលំទូលាយរបស់វាដើម្បីចូលរួមចំណែកក្នុងការផ្តល់ភាពរីករាយ និងបណ្តុះចំណេះដឹងដល់អ្នកអាន អ្នកស្តាប់ និងអ្នកទស្សនាឲ្យយល់អំពីធាតុពិតនៃជីវិតរបស់មនុស្ស និងការរស់នៅក្នុងសង្គមមួយប្រកបដោយភាពរុងរឿង។ ស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍មិនគួរត្រូវបានគេយកទៅបម្រើឲ្យផលប្រយោជន៍នយោបាយរបស់ក្រុមណាមួយដែលបំភ្លៃពីការពិតនោះឡើយ ពោលគឺវាត្រូវតែសរបញ្ជាក់ពីភាពពិតរបស់អ្វីមួយប្រកបដោយគតិបណ្ឌិត។ អក្សរសិល្ប៍គួតែជាកញ្ចក់មួយសម្រាប់ឆ្លុះបញ្ចាំងពីសង្គម មិនមែនដើម្បីលាបពណ៍ឲ្យសង្គមណាមួយនោះទេ។ ដូច្នេះសម្រាប់ប្រធានបទដែលទាក់ទងទៅនឹងអក្សរសិល្ប៍ក្រោយៗទៀត អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវគួរតែលើកយកតួនាទីរបស់អក្សរសិល្ប៍នៅក្នុងសង្គមមកបកស្រាយឲ្យបានច្បាស់លាស់សម្រាប់ជាការរួមចំណែកផ្តល់នូវគំនិតដល់អ្នកអាន អ្នកស្រាវជ្រាវក្រោយៗទៀត និងដើម្បីលើកកម្ពស់ការយល់ដឹងរបស់ប្រជាពលរដ្ឋចំពោះវិស័យអក្សរសិល្ប៍ខ្មែរ។

ឯកសារយោង

ឃីង ហុកឌី.(២០០៧). អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរសតវត្សទី ២០: កវីនិពន្ធ និងកម្រងសង្ខេប. ភ្នំពេញ, កម្ពុជា: បណ្ណាគារអង្គរ. ឃីង ហុកឌី.(២០០៣).ទិដ្ឋភាពទូទៅនៃអក្សរសាស្ត្រខ្មែរ. ភ្នំពេញ, កម្ពុជា.

ត្រឹង ងា.(១៩៧៤). អរិយធម៌ខ្មែរ. ភ្នំពេញ, កម្ពុជា.

ដេវីឌ ឆេណល័រ.(២០០៩). ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសកម្ពុជា. ភ្នំពេញ, កម្ពុជា.

Amratisha, K. (1998). The Cambodian Novel: A Study of Its Emergence and Development. The University of London. Ledgerwoord, J. (n.d.). Cambodian Literature. Northern Illinois University. Retrieved from http://www.seasite.niu.edu/crossroads/ledgerwood/cambodianliterature.htm

Overton, C.L & David, P.C.(n.d.). Visual Arts. Britannica Article. Retrieved from https://www.britannica.com/place/Cambodia/Visual-arts#ref918148

Symth, A.D. (n.d.). Khmer Literature. Britannica articles. Retrieved from https://www.britannica.com/art/Khmer-literature (n.d.). Cambodia Literature. Vietlong Travel. Retrieved from http://vietlongtravel.com/news/cambodia-facts/cambodia-literature Yamada, T.S.(2002). The Impact of Censorship on Modern Cambodian Literature. Khmer Institute.