User:SOUMYA SUBHADARSHINI SWAIN

शिक्षामनोविज्ञानस्याध्ययनपद्धतयः

शिक्षामनोविज्ञानं शौक्षिकपरिस्थितिषु व्यबहारस्य वैज्ञानिक अध्ययनं करोति । आधुनिकयुगेकस्यापि विषयस्य वैज्ञानिक तथा तस्य विधिरेव वर्त्तते । विषयस्य विकासाय अनुसन्धनाय च विधिनां पद्धतिनां महत्वपूर्ण स्थानं वर्त्तते ।

(1)	अन्तर्दर्शन विधि - ″स्वस्मिन् स्वस्य दर्शन्‶ अर्न्तदर्शन अस्मिन् विधौ व्यक्तिः स्वस्य मानसिक क्रियाणां प्रतिक्रियाणाञ्च अध्ययनं स्वयमेव करोति । अर्न्तदर्शनस्य विधिः क्रिययोः सञ्चालनेन भवति । गुणाः –

	व्याक्तिः स्वस्यमानसिकलस्तितेः क्रियाप्रतिक्रियाणां निरोक्षणं स्वयमेव करोति।

	अनेन विधिना प्राप्ता सूचना मौलिकी भवति ।

	प्रयोगशालायाः उपेक्षिता नास्ति ।

द्वोषाः –

•	अस्मिन् विधौ कृत्रिमता आयाति ।

•	स्वसिय दोषस्य निराकरणाय असमर्था।

•	अनेन प्राप्ता सूचना अविश्वसनीया ।

(2)	अवलोकनमविधिः – अस्मिन् विधौ कस्यापि जनस्य व्यवहारस्य अध्यनम् अन्यः करोति वा अनेन जनेन क्रियते ।

व्यवहार अभिव्यक्त्तिः शारिरीकपरिवर्त्तनैः इङ्गितै मुखभावैयैः वाण्या च भवति । अस्मिन् विधौ सर्वेषाम् अवलोकनम् सम्यकतया भवति । अस्यः त्रयः अवस्थाः भवन्ति ।

A.	व्यवहारस्य अवलोकनम्

B.	अनुमानन्

C.	व्यवहारस्य व्यख्या

अस्मिन् विधौ कस्यापि जनस्य व्यवहारस्य अवलोकलं क्रियते । निरिक्षणकर्त्ता स्वस्यपूर्वज्ञानं प्रयुज्य प्रदर्शित अनेन निरिक्षकः ज्ञान्तुं सक्नोति यत् एतव्य व्यवहारकिदृश वर्त्तते । निरिक्षण वि।ये निरिक्षिता न जानिया निरिक्षणस्य अभिलेखनं तत्कावमेव स्यात् ।

गुणः –

i.	निरिक्षणविधिनां प्रत्यकं व्यवहारस्य अध्ययनं भवति ।

ii. सर्वस्मिन् स्थले निरिक्षणं भवितुमर्हति ।

iii. अनेन प्राप्ता निसकर्षा तथ्यात्मका भवति ।

दोषाः –

i.	प्रशिक्षित निरिक्षिकानाम् अभावः ।

ii. विश्वस्वनियतायाः  अभावः ।

iii. आत्मनिष्ठता सम्बन्धि दोषः ।

निरिक्षण विधिः

औपचारिक	निरपचारिक

सहगामि	असहगामि

(3) प्रयगात्मक् विधिः – नियर्तिता अवस्थायां क्रियमाणं परीक्षणमं प्रयोगिक विधिः वा प्रयोगः कथ्यते । प्रयोगविधौ परिक्षणं प्रयोगणाम् आधारे व्यवहार सम्बन्धि निकर्षाणां उपरि वलं दियते । प्रयोगकारणातमेवविज्ञानपदवि धारयति शिक्षामनोविज्ञानः अस्मिन् विधौ अन्येषां प्रभाकतत्वानां निरन्तरं कृत्वा प्रयोगस्य मानसिक क्रियाणां अध्यनं क्रियते ।

प्रयोगे प्रयोजनस्यरूपेः स्मृतेः अवधानस्य तर्कस्य. मस्तिष्कस्य तथा व्यवहारस्य अनेक प्रक्रियाणां ताषां प्रकृतेः तथा विलक्षणताम् अवगमनस्य प्रयोन्तः क्रियते । प्रयोगविधौगुणस्य परिमानस्य उभयोः परिक्षणं भवति ।

गुणाः –

i.	अनेनविधिना प्राप्तनिसकर्षाः विश्वस्यनियाः भवति ।

ii. अयंविधिः वैज्ञानिकविधिः ।

iii. अनेनविधिना शिक्षामनोविज्ञानस्य अनेक समस्यानां समाधानं भवति ।

दोषाः –

i.	अस्मिन् विधौ निर्यात्तित परिस्थितिषुमेव व्यवहारस्य समाधानं भवति ।

ii. अस्य विधेः क्षेत्रं सिमितः वर्त्तते ।

iii. अस्मिन् विधौ र्तयोदज्यस्य आन्तरिकस्थितेः उपरि नियर्न्तण न भवति।

(4) व्यक्ति वृत्यात्मक विधिः – (Case of Study Method)

कस्य एकस्य व्यक्त्ति उपरि प्रयोगमेव भवति एतत् विधिः।  व्यक्तिवृत्यात्मकविधिः व्यवहार अध्ययनस्य सः विधिः वर्त्तते यस्मिन् कस्यापि व्यक्ति विशेषस्य व्यक्तिगत रूपेण समग्रतया तस्य परिवेशस्य गहनतया वा गुडतया अध्यपनं क्रियते । येन तस्य व्यवहार व्यक्तितयोः पक्षयोः सर्वाङ्गि चित्रणं स्पष्टिकरणं च सम्भवं भविष्यति ।

अस्मिन् विधौ परिक्षण कर्त्ता वालकस्य विश्वासं विजित्य गतजीवन विषये ज्ञानार्थं प्रयत्नं करोति । तस्य प्रतिवेशिनां मित्राणां माता पितृणां विषये तथा परिवारस्य स्थिति ज्ञानार्थं प्रयोत्नं करोति । पूर्ण ज्ञानात् परं तस्य वालकस्य विषये धारणानिदानं च करोति ।

गुणाः –

i.	अनेनविधिना वालकस्य व्यवहारस्य तथा तस्य कारणस्य जडं (मूलं) यावत् गन्तुं सक्यते ।

ii. अनेनविधिना गूह्यादि गुह्य तत्वानां अध्ययनं सम्भवं भवति ।

iii. अस्मिन् विधौ प्राप्त निसर्कषाः विश्वासनियाः भवति ।

दोषाः –

i.	अस्यक्षेत्रं विस्तृतं अतः सूचना एकत्रिकरं कठिनता आयाति ।

ii. एतस्य सम्पादनार्थं प्रशिक्षणस्य सम्पादना वर्त्तते ।

iii. अस्य कार्यक्षेत्रं सिमितं यतः हि समस्यात्मकमेव वालकानां अध्ययनं भवति ।

(5) उपचारात्मक विधिः –

एतत् विधिः भवति निदानात्मकविधिः  सामान्यतया एतेषां वालकानां निदानायक्रियते । अस्यविधेः प्रयोगस्य उद्दश्यम् अस्तियत् व्यक्त्तेः विशिष्ट आवश्यकताः काः तस्मिन् उत्पनानां विसंगतिनां जटिलतानां किं कारणं अस्ति । तथा तस्यनिराकरणार्थं का सहायता प्राप्तुं सक्यते ।

i.	सम्बोधात्मकरूपेम अस्तिर वालकाः ।

ii. येषां वालकानां कृते पठने क्लिषृता भवति ।

iii. अपराधि वालकाः ।

एतेषां स्थाने उपचारात्मक विधेः प्रयोगाः आदितः मूल पर्यन्तं गध्वाम् तदनन्तरं समस्यायाः समाधानकरणं भवति उपचारात्मकविधिः ।

गुणाः –

i.	अनेन विधिना आदौ छात्राणां समस्यायाः विज्ञाय समस्यानां निदानं कर्तुशक्यते ।

ii. सु छात्रनिर्माण अनेन विधिना विद्यते ।

iii. प्रयोगशालायाः अपेक्षा न वर्त्तते ।

दोषाः –

i.	सर्वेषां उपरि प्रयोगः न भवति ।

ii. विषय विशेषज्ञतायाः आवश्यकता ।

iii. समयसाध्यः अधिककालमपेक्षितः ।