User:SWRNAPRAVA SAHOO

पाठयोजना भूमिका – निश्चित लक्षस्य प्राप्तये निश्चितानाम् उद्देश्यानां साधनाय च कार्यप्रणाली सुनिश्चिताः भवति योजना। किमपि कार्यं सफलतापूर्वकं कर्तुं निश्चित लक्षं प्राप्तिकरणस्य साधनं भवति योजना । कार्याणां सफलतार्थं सुष्ठ कार्यनिर्वहणार्थं च पूर्वयोजनायाः आवश्यकता प्रतीयते । यथा गृह निर्माणात् पूर्वं योजना निर्मीयते । तथा तदनुसारं कार्यं क्रियते तथैव अध्यापकेन कक्षायां पाठस्य वोधनात् पूर्वं वोधनकार्यस्य योजना निर्माण क्रियते । पाठयोजनायाः अर्थः (Meaning of Lesson plan) पाठयोजना नाम पाठस्य तादृशसन्नाहः यत्र अध्यापकः पाठं विषयवस्तु वा छात्राणां पुरतः केन क्रमेण, केन विधिना, कैः सहायकसाधनैः कियति काले उपस्थापयेत् इति निर्धारयति भवति पाठयोजना । वास्तवतः शिक्षणप्रकत्रिया व्यवस्थायाः व्यवहारिकरूपमस्ति पाठयोजना । आई. के. डेवीज महोदयैः स्वस्य प्रथमसोपाने पाठयोजनायाः रचनायां विशेषमहत्वं प्रदीयते । पाठयोजनायां सकलपाठविषयाः विभिनैः उपखण्डैः विभजिताः भवन्ति । शिक्षणे अवस्था त्रयः निम्ने प्रदत्ताः – (a) पूर्वावस्था = (Preactive Stage) (b)अन्तक्रियावस्था = (Interactive Stage) (c) उत्तरोत्तरक्रियावस्था = (Postactive Stage) साधारणतः कथ्यते, शिक्षकः अनुदशनात्मक उद्देश्याणाम् अर्जनाय याः क्रिया कक्षायां करोति तसां क्रियाणां नियोजितरीत्या लेखनमेव पाठयोजना इत्युच्यते। पाठयोजनायाः परिभाषा (Defination of Lesson plan) पाठयोजनाविषये वहवः वहुधा व्याख्यान्ति, केचन पाठयोजना शिक्षणस्य निश्चिताकृतिः इति कथयन्ति । तासु परिभाषासु काश्चन प्रमुखपरिभाषाः अत्र प्रस्तुयन्ते – वोसिंग (Bossing) महोदयानुसारं- ″शिक्षणोद्देश्यानि ज्ञातुं निश्चिते समये शिक्षकः याः क्रियाः नियोजयति, तासां क्रियाणां वर्णनरूपमेव पाठयोजना इत्युच्यते ।‶(Lesson plan is the title give to a statement of the achievement’s to be realized and the specific means by these are attained as a result of activities engaged during the period). ए.डिक्वी (A. Dicky) महोदयानुसारं –″सम्पूर्णान्तशैक्षिकप्रक्रियायां पाठयोजना एव सर्वाधिकं फलदायकं तथ्य भवति ‶ (Properly Conceived Planning for Teaching Can Be One of the Most fascinating as well as one of the most fruitful facts of the inter Educational Process). एषा पाठयोजना विषयानुगुणं, छात्राणां स्तरानुसारञ्च स्यात् , अध्याप्य विषयाणामपि त्रिधा विभागः सिद्धति । यथा – (1)ज्ञानपाठेः- नुतनशब्दज्ञानम्, गद्यपाठः, व्याकरणं, रचना, अनुवादः इत्यादयः । (2)कौशलपाठेः- उच्चारणं, मौखिकनिवन्धः, भाषणं, दृष्टलेखनं, श्रुतलेखनं, वाचनम् इत्यादयः । (3)सौन्दर्यपाठेः - पद्यपाठाः, वर्णनं, नाटकम् इत्यादयः । पाठयोजनायाः उत्पत्ति (Origin of Lesson Plan) पाठयोजनायाः आविर्भावः गैस्टाल्ड मनोविज्ञानतः अभवत्, माननीय अधिगमे गेस्टाल्ड अधिगमसिद्धान्तस्य प्रयोगः अधिकप्रभाशालीनि मन्यते । अस्मिन् सिद्धान्ते सम्पूर्णस्य प्रत्यक्षीकरणस्य अनुभूति अन्वितीनाम् अथवा खण्डनां साहाय्येन भवति । अस्मिन् अधिगमस्य प्रकृतिं खण्डाशं इति मन्यते । अयं सिद्धान्तः अन्वितिपाठयोजनायाः प्रत्यक्षीकरणं कारयति एवं तस्य भागद्वयेन विभजनं करोति । 1.प्रथम अन्वितियोजनायां पाठ्यवस्तुभ्यः सूचनाभ्याञ्च महत्वं प्रदीयते, यो हरबर्ट उपागम इति कथ्यते। 2.द्वितीय अन्वितीयोजनाम् अनुभावानां प्राथमिकता भवति, यो डीवी तथा किलपैद्रिक उपागम इत्युच्यते। पाटयोजनायाः आवश्यकता महत्वं च पाठयोजनायाः महत्वस्य आवश्यकतायाः च स्पष्टीकरणार्थं, डॉ. ए.के.एम्.परिखवर्यः महोदयः उक्तं यत्- ″वस्तुतः पाठयोजनायाः लिखितस्य अलिखितस्य वा स्वरूपस्य अभावे कक्षायां प्रायः न कापि वास्तविकी अधिगमक्रिया भवितुमर्हति ।‶ अत्र पाठयोजनायाः आवश्यकमहत्वं च विषये निम्नलिखित कारणानि महत्वपूर्णानि वर्त्तते – (1)कक्षायाः शैक्षणिकक्रियाणां सहायकसामग्रीणाञ्च पूर्वज्ञानं भवति । (2 )कक्षायां शिक्षणात् प्राक् शिक्षणे प्रयोक्ष्यमाणानां सहायकसाधनानां विषये पाठयोजना शिक्षकं पूर्णतया वोधयति। (3)प्रस्तुतिकरणस्य क्रमः, पाठ्यवस्तुनः स्वरूपञ्च निश्चितं भवति । (4)छात्राणां पूर्वज्ञानेन सह नूतनज्ञानं योजयति । (5)कक्षाशिक्षणसमये शिक्षकस्य विस्मृतेः आशङ्का न्युना भवन्ति निर्धारित पाठ्यवस्तुनः सर्वेषं तत्वानां विवेचनं क्रियते । पाटयोजनायाः उद्देश्यानि – पाठयोजनायाः उद्देश्यानि निम्ने सन्ति - 1.समयानुसारं पठनीयस्य विषयस्य निर्धारणम् । 2. सुनियोजितशिक्षणकार्यस्य सम्पादनम् । 3. शिक्षणकार्ये मनोविज्ञानिकोद्देश्यानां पूर्तिः । 4.छात्राणां ज्ञानर्जनक्षमतानाम् अभिज्ञानम् । 5.सहायकोपकारणानां समुचितरीत्याप्रयोगः । पाठयोजनायाः विभिन्नरूपाणि – पाठयोजनायाः निर्माणे वहुनि स्वरूपाणि सम्प्रति प्रचलितानि सन्ति । यानि प्रमुख स्वरूपाणि सन्ति तानि अधोलिखितानि वर्त्तन्ते । यथा – 1. हरबर्ट उपागमः, 2. मूल्याङ्कनपाठयोजना, 3. आंशिकपाठयोजना, 4.एन.सी.ई.आर.टी पाठयोजना, 5.आर.सी. पाठयोजना, 6. आर.सी.ई.एम. उपागमः हरबर्ट पाठयोजना –पाठयोजनासु अयं हरबर्ट पाठयोजनाप्रणाली अत्यन्त प्राचीन वर्त्तते । परम्परागत मानवव्यवस्थासिद्धान्तात् एषा पाठ्ययोजना समुद्भता । अयं पाठयोजनायाः निर्मिता जर्मनदेशस्य प्रसिद्ध दार्शनिकः शिक्षाशास्त्री च आसीत् ″जनफेडरिकहरबर्टमहोदय‶। अस्मिन् उपागमे विषयवस्तुतः वस्तुनिकरणस्योऽपरि अधिकं वलं प्रदीयते ,अस्सिन् छात्राणां रूचीनां, मूल्यानाम् अभिवृतीनां सम्बन्धानाञ्च महत्व न भवति । अपितु स्मृतिस्तरस्य शिक्षणस्य महत्वं भवति । हरबर्ट महोदयेन कक्षशिक्षणार्थं चत्वारि एव पदानि प्रोक्तानि । परन्तु तस्य शिष्यैः अधिकानि स्पष्टानि महत्वपूर्णानि च कर्तुं प्रयत्न क्रुतः । हरबर्टस्य शिष्याः अधो लिखित प्रकारेण चत्वारि पदानि पञ्चपदैः परिवर्तयन् । तद्यथा - हरबर्टर्यस्य स्वनिर्मितानि चत्वारि पदानि – संशोधि तानि पञ्चपदानि स्पष्टता -1.प्रस्तावना, 2.प्रस्तुतीकरणम् सम्बन्धः /सहयोगः – 3.तुलना व्यवस्था – 4.सामान्यीकरणम् विधिः – 5.प्रयोगः एषा पद्धति हरबर्ट पञ्चपदी नाम्ना विख्याता एषा पद्धति इदानीं विश्वविख्यातास्ति । वहुषु विद्यालयेषु महाविद्यालयेषु प्रशिक्षण महाविद्यालयेषु च एषा पद्धतिराश्रीयमाणासि । निष्कर्ष/उपसंहार – हरबर्टमहोदयेन स्वीयमनोविज्ञाने रूपे सिद्धान्तस्योपरि अधिकमहत्वं पदतम् छात्राणां रूचि विकासाय संवर्धनाय च पाठयोजनायाः वैशिष्टं अवश्यमेव विद्यते आरम्भकाले तु इयं पाठयोजना अध्यापकानां मार्गदर्शिका भवति । अतः कक्षाशिक्षण साफल्यार्थं पाठयोजनायाः भूमिका गुरूत्वपूर्णं भवति । स्वर्णप्रभा साहु शिक्षाशास्त्री प्रथम वर्षम्