User:Serawite Estifanos

I.	መግብያ በስመ አብ፡ወወልድ፡ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን።የምድርና የሰማይ ጌታ፣የነገስታት ንጉሥ፣ባለ ሙሉ ስልጣንና ኃይል፣በሁሉም ቦታ ምሉዕ፣በሰዎች አዕምሮ የማትመረመር ፈጣሪ ሆይ ! አውቀን በድፍረት እንዲሁም ሳናውቅ በስህተት ያደረግነውን ሐጢአት ይቅር በለን አሜን። የኢትዮዽያ ቤተ ክርስትያን ታሪክ መዘርዘር የርእሳችን ጉዳይ አይደለም ነገር ግን ቤተክርስትያንዋ በሕገ-ልቦና፣ሕገ ኦሪትና ሕገ ወንጌል ያሳለፈቻቸው ዘመናት ትንሽ እንመልከት።የኢትዮዽያ ቤተ ክርስትያን ታሪክ በሚያትት ድህረ ገፅ ኢትዮዽያ በሕገ ልቦና ትገዛ እነደነበረች በማስታወስ ለዚህም በ950 ከ.ክ.ል.በ ወደ እየሩሳሌም የተጓዘች የንግስተ ሳባ አባባል በ ነገስት ቀዳማዊ 10፡9 “አንተን የወደደ፥ በእስራኤልም ዙፋን ያስቀመጠህ አምላክህ እግዚአብሔር የተባረከ ይሁን እግዚአብሔር እስራኤልን ለዘላለም ወድዶታልና ስለዚህ ጽድቅና ፍርድ ታደርግ ዘንድ ንጉሥ አድርጎ አስነሣህ” የሚለውን በመጥቀስ በዛን ግዜ ኢትዮዽያ በሕገ ልቦና እግዚአብሔር ታመልክ እንደነበረች ያስረዳል ። በመቀጠል ሕገ-ወንጌል በተመለከተ በ ግብረ ሐዋርያ 8፡16-40 ያለውን ኢትዮዽያዊው ጃንደረባ በመጥቀስ በ 34 ዓመት ክርስትና እንደሰበከና ወደ ኢትዮዽያ በማስገባት የራሱ ሚና እንደነበረው ያስረዳል።በመቀጠል ከ328-451 አባ ሳላማ በስፋት ክርስትናን እንደሰበኩ ያትታል። ከ451-632 የተሥዓቱ ቅዱሳን ወደ ሰሜኑ የሃገሪቱ ክፍል መምጣትና የቅዱስ ያሬድ መነሳት ወንጌል፣የገዳማዊ ሂወት፣ማህሌት እንደተስፋፋ። ከ632-925 ቤተክርስትያንዋ መዳከምዋን በመግለፅ እንደምክንያት የዓረባውያን መስፋፋትና የአይሁዳውያን እንደ ሃገር መሪ ብቅ ማለታቸው በቤተክርስትያንዋ ትልቅ ጥፋት እንደመጣ ያትታል። ከ925-1500 የተፃፈው ሓተታ ስነመለከት እንዲህ ይላል-በዚህ ዘመን ቤተክርስትያንዋ መንፈሳዊ አገልግሎትና ሐዋርያዊ ተልእኮ ትልቅ ደረጃ ላይ የደረሰበት ወቅት ነበር በማለት ለዚህም አባ እየሱስ ሞዓ፣አቡነ ተክለ ሃይማኖት፣አባ ጀወርጊስ ዘቤተ አምሓራ፣አቡነ እስትንፋሰ ክርስቶስ ከዳውንት፣አቡነ ዜና ማርቆስ ከጉራጌ ተራራማ ቦታዎች ትልቅ አስተዋፅኦ ያደረጉ ናቸው በማለት ሲገልፅ በሰሜን አቡነ መድሃኒነ እዝጊና ሰባቱ ኮኮቦች የሚባሉ ተከታዮቻቸው ገዳም በመመስረት ክርስትናን እንደሰበኩ ሲል ያስነብባል ።እዚህ ላይ ማጭበርበሩ እንደተጀመረ ልንገነዘብ ይገባል ይህ ዘመን ማለት ትልቁ አባታችን ቅዱስ ኤዎስጣጢዎስ በሽዋውያን ሴራ ተከሶ ከሃገር የተባረረበት፤ደቂቀ ኤዎስጣጢዎሳውያነ በሽዋ ገዳማት ሳይቀር የታሰሩበትና የተንገላቱበት፤ቅዱስ እስጢፋኖስ እና ተከታዮቹ ደቂቀ እስጢፋኖሳውያን በሽዋ የተበሉበትና ገዳሞቻቸው የወደመበት፤የገርዓልታ ገዳማውያን ህብረት የተዳከመበት፤ቤተ ኤዎሰጣጢዎስ፣ቤተ እስጢፋኖስን የመሳሰሉ ትላልቅ ማህበራት በሽዋውያን ሴራ እንዲዳከሙ ተደርገው በቤተ ተክለሃይማኖት የተተኩበት፤ቤተ አረጋዊን ጨምሮ ዘመናት ያስቆጠሩ ገደማት በሽዋውያን ንቡረ ኢድ እንዲተዳደሩ የተደረገበት፤አክሱም ፅዮን በሽዋውያን የቤተመንግስት ካህናተ ደብተራ የተዳደረበት…ወ.ዘ.ተ ባጠቃላይ ይህ ግዜ ጥንታዊትዋ የትግራይ ቤተ ክርስትያን የጠፋችበት ወቅት ነበር።የሆነ ሁኖ ይህንን ታሪክ በተመለከተ እንደያስፈላጊነቱ በየምዕራፉ የምናየው ይሆናል። ባለ ቅኔው “የስቃዩና የመከራውን ቀን ማን ያውቃል? ሰው ምንም ባለ አእምሮ ቢሆን የሚደርስበትን ነገር አያውቅም፤በተፈጥሮውም ከእንስሳት የተለየ ሲሆን እንስሳዊ ስራን ይሰራል ለዚህም ማስረጃ ቃየል ታናሽ ወንድሙን አቤል በድንጋይ ገደለ፤አቤል ግን የዋህ በመሆኑ ቃየል ሊገድለው ማሰቡን አላወቀም” ብሉ እንደገለፀው እንዲሁ በትግራውያን ላይ ተፈፀመ ። የሰው ልጆች በዚህች ምድር ላይ ለዘመናት ሲኖሩ እምነትና ፖለቲካ አንድ ላይ ሲያስኬዱት ይስተዋላሉ።አትግደል የሚል የመፅሐፍ ቅዱስ ቃል ሲጠቅሱ ውለው ወደ ማታ በስመ አብ ብለህ ግደል እያሉ ፖለቲካዊ ምክር የሚመክሩ ዕድሜ የመሸባቸው አዛውንቶች ምክራቸው በስተመጨረሻ ከቤተ መንግስት ወደ ቤተ ክርስቶስ መዛመቱ አይቀሬ ነው።ሰው መግደል ሓጢአት ነው ብለው ባስተማሩት አፋቸው ከሰባ በላይ ሰዎች የበላ(በላዔ ሰው)ውሃ መጸወተና ዳነ ብለው የሚተርኩ ሊቃውንትም ከገዳዮች ጋር የማበር ዕድላቸው ሰፊ ነው።ሰው በሥላሴ አምሳል ተፈጠረ ብለው በሰበኩት አፋቸው በዘመነ አፄ ዘርአ ያዕቆብ መነኩሴዎች በመጨፍጨፋቸው ተአምር ተሰራ በማለት ዕድሜ ልካችን ሲያደነቁሩን የኖሩ የኦርቶ-ፖለቲክስ ሰባክያንም ጦርነትና ግድያ መደገፋቸው አልቀረም።ለሁለት ጌቶች መገዛት አይቻልም በማለት ለመድሃኔዓለም እገዛለሁ የምትል የኢትዮጱያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያንም ለምድር ነገስታት እንደ መሳርያ ሁና ስታገለግል ነበረችና አሁንም ተሳሳይ ስህተት መፈፀምዋ ይፋ ሆነ።ከተአምር እስከ ራእይ እና ገድል የተለያዩ መፃሕፍቶች ባለቤት የሆነችው የኢትዮጱያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያንም በዘመንዋ የተፈፀሙ ዘግናኝ ጭፍጨፋዎች እና የቤተክርስትያንዋ ፖለቲካዊ ጣልቃ ገብነት የሚያትቱ ፅሑፎች ያለ ምንም ሃፍረት ለአማኙ ስትተርክ ቆይታለች፤ይህ ሁሉ የእምነትና ፖለቲካ የተቃርኖ ታሪክ ተደምሮ ቤተክርስትያንዋ በዚህ ዘመን ለተፈፀመ ጭካኔ የተሞላበት የሰው ልጆች እልቂት ተባባሪ እንድትሆን ሳይገፋፋት አልቀረም። ቤተክርስትያን ባሳየችው ተግባር ለትግራውያን እረኛ ልትሆን አትችልም።ለምን ቢባል ከጠላቶቻችን ጎን ተሰልፋ በጎችዋን አስደፍራለች አስበልታለችም ፤ከዘራፊዎችና ከዓማፅያን ሕብረት ፈጥራ አስዘርፋናለችና ።ስለዚህ የእግዚአብሔር መልካም ፈቃድ ሁኖ ትግራይን የሚወክል ሲኖዶስ እስኪቋቋም የሽዋ ሲኖዶስ እንደማይወክለን ማወቁ ተገቢ ነው የሚል በስፋት የተነሳ ሃሳብ ነበር፤እንደ እነ ኣቡነ ማትያስ፣አባ ሰረቀ ብርሃን ፣የትግራይ የስነ መለኮት ሕብረት፣የትግራይ ቤተ ክህነት ወ.ዘ.ተ. ይህ የትግራይ የዘር እልቂት እንዲቆም የሃይማኖት ተቋማት ማውገዝ ይገባቸዋል ሲሉ መልእክታቸው አሰተላለፉ። ስለ ክርስትና እምነት ተከታዮች የኢትዮዽያ ማህበረስብ - ከናዝሬት መልካም ነገር ሊወጣ ይችላልን? እንደተባለ ከትግራይ መልካም ነገር ሊወጣ አይችልምና ሁሉም ያው ናቸው ብላችሁ እንድንጨፈጨፍ ከባዕዳን ያበራችሁ ዻዻሳት ዲያስፖራ አቡነ ፋኑኤላውያን፣ሙሃዘ ከፋት ዲያቆናት ዳንኤል ክብረታውያን፣ቀሳውስትና ሰባክያን ዘመድኩናወያን፣ምእመና/ናት ታድዮስ ታንታውያን እንዲሁም እናንተ እምነት አለን ብላችሁ በክርስቶስ ስም ክርስትያን ተብለን እንጠራለን የምትሉ ህዝቦች ሆይ! ዛፍ ሁሉ ከፍሬው ይታወቃልና፤ከእሾህ በለስ አይለቅሙም፥ ከአጣጥ ቍጥቋጦም ወይን አይቈርጡም  እንደተባለ ይህ ሁሉ ግፍ የፈፀመው ከእናንተ ማህፀን የወጣ ጨካኝ አረመኔና ወረበላ ወታደር እናንተ ያሳደጋቹሁት የናንተ የአብራክ ክፋይ ነውና፤ልጆቻችሁ የአባቶቻቸው ጭካኔ ሲፈፅሙ እናንተም በዝምታ ይሁንታችሁ መስጠታችሁ የማይገርም ነገር ነው፤ስለዚህ ከእንግዲህ ትግራዋይ በሚባል ህዝብና ትግራይ በምትባል ሃገር ቃል አትተንፍሱ፤ለእናንተ ትግራውያን ያረደ የኤርትራ ራሻይዳው ወታደር ወይም የብሌን ወታደር ይቀርባችኋል፣የዓረብ ዝምድና ይሻላችኋል፣የሃገረ ሱማሊ ወታደር ይበጃችኋል፤እንግዲህ ይህ የፈጣሪ ፍራቻ የሌለው የኢአማንያን ስብስብ ክርስትያን ነኝ ብሎ ሕብረት ፈጥረን በአንድ እንሁን ብላችሁ የምተናገሩበት አንደበት ሊኖራችሁ አይገባም።ከእንደዚህ ዓይነት አስመሳይ ክርስትያኖች ነን ባዮች ከእንግዲህ በህብረት ስጋና ደሙን ልንቀበል አይገባም፤እንደቃሉስ የምንባርከው የበረከት ጽዋ ከክርስቶስ ደም ጋር ኅብረት ያለው አይደለምን? የምንቆርሰውስ እንጀራ ከክርስቶስ ሥጋ ጋር ኅብረት ያለው አይደለምን? ስለዚህ አሁንም ከእርሱ ጋር ኅብረት አለን ብንል በጨለማም ብንመላለስ እንዋሻለን እውነትንም አናደርግምና እንደተባለ ይህ የውሸት ህብረት ማቆም የግድ ነው እግዚአብሔርም አይወደውምና።የውሸት ህብረት ለኛ ለትግራውያን ሁለተኛ ሞት ነው በማለትም የተለያዩ በበጎም በክፉም የእምነት ተቛማት የዘር ጭፍጨፋ በሚደረግበት ወቅት የራሳቸው ድርሻ እንዳላቸው ከተለያዩ የታሪክ አጋጣሚዎች ማየት እንችላለን። የሮማ ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን ለብዙ ዘመናት ፀረ አይሁድ የሆኑት እምነቶችና አስተሳሰቦች ስታስተምር ቆይታለች።ይህ የፀረ-አይሁድ ትምህርት አይሁዶች እንዲገደሉ ባያበረታቱም ጥላቻ፣ስድብና የአይሁዳዉያን ሞራል የሚነኩ ትምህርቶች በቤተክርስትያንዋ በመሰጠታቸው አብዛኛው የካቶሊክ እምነት ተከታዮች በ20ኛው ክፍለ ዘመን ለነበረው ፀረ-አይሁድ የናዚ አስተሳሰብና ተግባር ተባባሪዎች እንዲሆኑ ሳይገፋፋቸው እንዳልቀረም ይነገራል ። የ1270ዎቹ ታሪክ ስንዳስስም በተመሳሳይ መልኩ የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ትግራውያን መነኩሴዎችና ተከታዮቻቸው ስታገልና ስታጠቃ ቆይታለች።ለዚህም በ13ኛ ክ/መን በእነ አቡነ ኤዎስጣጢዎስ የተደረገ ክስና እንግልት በስደት ላይ ሳሉ በአርመንያ ለመሞታቸው ምክንያት ሲሆን ሌሎች የቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን መሪ የነበሩ መነኩሴዎች እንደእነ አቡነ ፊሊጶስ በአማራ ሊሂቃን ትእዛእ በሃይቅ ለአራት አመታት መታሰራቸውም ሌላ የቤተ ክርስትያንዋ አሳፋሪ ታሪክ ነው።ቀጥሎም በ 14ኛው ክ/ዘመን ፀረ እስጢፋኖሳውያን በመስበክ ከደቂቀ እስጢፋኖስ መነኩሴዎች ምንም ዓይነት ግኑኝነት እንዳይደረግ በማለት ትግራውያን መነኩሴዎቹና ተከታዮቻቸው እንደ ከሃዲ ተቆጥረው በቤተክርስትያንዋ ሲሰበክ ቆይቷል።በዚህም በአብዛኛው የኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን አማኝ እንደ መናፍቃን ተቆጥረው ፀረ ማርያም የሚል ቅፅል ስም በመስጠት አሰቃቂ ጭፍጨፋ እንዲካሄድባቸው ከተደረገ በኋላ የመነኩሴዎቹ ግድያ አዲስ ትርክት ተፈጥሮለትና የራሱ ርእስ ተሰጥቶት በስመ ተአምረ ማርያም ይህ አረሜናዊ ድርጊት በቤተክርስትያንዋ ሁሌም እንዲነበብ መደረጉም በዚህ ዘመን በትግራውያን መነኩሴዎችና ሊቃውንተ ቤተክርስትያን በዋልድባ፣በአዲስ አበባ አድባራት እና ሌሎች ቦታዎች ለተደረገው የዘር ተኮር ጥቃት በይደር የቆየ የትግራይ ሊቃውንተ ቤተክርስትያን የማጥቃት ታሪክ ትልቅ አስተዋፅኦ አድርገዋል። ይህ በትግራውያን መነኩሴዎችና ተከታዮቻቸው ላይ የደረሰው በደል ትግራውያን ሊቃውንት ለማሳደድና ለመግደል የነበረና አሁንም ያለ ሴራ ነው።ቤተክርስትያንዋ የታረዱትና የተቃጠሉት የትግራይ መነኩሴዎች እያነሳች እንደ ተአምር ህዝብን ማስተማርዋ፤የትግራይ ህዝብ ሆይ በሃይለስላሴ ላይ ዓመፅ ያስነሱ ትግራውያን በቤተክርስትያን እንዳትቀበር ብላ በአቡነ ቄርሎስ ዘመን ድፍረትና ንቀት የተሞላበት ውግዘት ማስተላለፏ ወ.ዘ.ተ ስንመለከታቸው በዓለም ካሉ አበያተ ክርስትያናት ለየት ያለች፣የጭካኔና የፖለቲካ ምስሌነት ድረጊትዋ እሰካሁን አለመታረሙ ለተመለከተው የቤተክርስትያንዋ ጠባይ ለማወቅ በግመገማ መልክ መቃኘቱ አስፈላጊ ነው። ይህ የግምገማ ፅሑፍ ሲዘጋጅም በትግራውያን ሊቃውንተ ቤተክርስትያን ለብዙ ገዜ ሲነሱ የኖሩ ጥያቄዎች ገና መልስ ሳይገኝላቸው አሁንም በዚህ ዘመንም በመደገማቸው በትግራይና በትግራውያን ሊቃውንት በስመ ቤተክርስትያን ለብዙ ዘመናት የተደረጉ ጥቃቶችና ጭፍጨፋዎች እንድንፈትሽ ምክንያት ይሆናል፤ይህም ከክርስትያናዊ ትምህርት ውጪ በሆነ መልኩ ቤተክርስትያን አንድ ማህበረሰብ ለብዙ ዘመናት ራስዋ ስታሳድድና በገዢዎች ስታስጨፈጭፍ ለምን ኖረች? የሚል ያልተመለሰ ጥያቄ ሁሌም እንቅፍ ይነሳል።በጥልቀት ለተመለከተው የትግራውያን ግድያና ጭፍጫፍ የምትደግፍ ይህች ቤተክርስትያን በክርስቶስ ሥጋና ደም የታነፀች ናት ብሎ ለመናገርም ይከብዳል።ለመሆኑ በ 2013 ዓ.ም የትግራይ የዘር ፍጅት የትግራይ ህዝብ ስለ ቤተ ክርስትያንዋ ምን ይል እንደ ነበር እንመልከት። ስለ ቤተክርስትያንዋ ብዙ ጥያቄዎች ይነሳሉ፤ተዋህዶ፣ቅብዓትና ጸጋ በማለት የተለያየ ጎራ በመከፋፈል የምትታወቅና በቤተ መንግስት መነኮሳትና ካህናተ ደብተራ የምትመራ የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ትግራውያን ካላቸውና ከነበራቸው ስነ መለኮታዊ ልዕልና የትግራይ ሊቃውንት ተከራክራ ማሸነፍ ባለመቻልዋ ለዘመናት የሻገተ ጥላቻና ቂም ቋጥራ ኑራለች የሚሉም አሉ፤ለዚህም ትላልቅ የትግራይ ቅዱሳን ስማቸው ጠርታ ውጉዝ ከመ አሪዎስ በማለት ማስተማርዋ እንደ ምክንያት ይነሳል።ይህች የፖለቲከኞች መሳርያ የሆነች ቤተክርስትያን በዘመናችንም የጦርነት ነጋሪት ሲመታ መሪ ሆና ተገኝታለች ተብሎም ስትተች ተመለከትን።ቤተክርስትያንዋ ምን ማድረግ ነበረባት?የትኛው የመፅሓፍ ቅዱስ ቃልስ ሻረች? በማለት ከቅዱስ ቃሉ ጋር በማመሳከር የሚመጉቱም ብዙዎች ናቸው። የሽዋ ቤተክርስትያን በትግራውያንና በትግራይ ላይ በጥላቻ ለሚዘምቱ አህዛብ እንደ ቃሉ 'ነገር ግን ለእናንተ ለምትሰሙ እላችኋለሁ፥ ጠላቶቻችሁን ውደዱ፥ ለሚጠሉአችሁ መልካም አድርጉ ብላ መምከርና መገሰፅ ሲገባት የኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ግን ትግራይን ለማጥፋት ከተነሳ ሁሉ የፊውተራሪነት ቦታ ይዛለች የሚል ሃሳብ ይበዛ ነበር፤ለዚህም በ2013 ዓ.ም የባዕድ ሀይሎች በመደገፍ የቆመች ይህች ቤተክርስትያን ለመጪው የትግራይ ትውልድ የማትወክል መሆንዋ ማስረዳት የአሁኑ ትውልድ ሃላፊነት ነው በማለት እንደ እነ ቆሞስ አባ ሠረቀብርሃን ወልደሳሙኤል ያሉ ትግራውያን ሊቃውንት አጥብቀው ሲሞግቱ ነበሩ። ስለ አባ ሰረቀብርሃን ብዙ ነገር ተብሎኣል።በኢትዮጱያ ምድር በማህበረ ቅዱሳን ተላላኪዎች ያልተሰደበና ያልተዋረደ ትግራዋይ ሊቃውንተ ቤተክርስትያን የለም፤በማሕበረ ቅዱሳን የስለላ ክፍል ግፍና መከራ ያልተቀበለ የትግራይ ተወላጅ ካህን በተ ክርስትያንዋ ትቁጠረው።ትግራይ ሊቃውንቶችዋ የምትሰበስብበት ቀን ግን ሩቅ አይሆንም።ለምሳሌ revolution4ethiopia በሚል ድህረ ገፅ አባ ሰረቀ ብርሃንን እንዲህ በማለት ነበር የዘለፋቸው “አባ ሰረቀ አሁን ከቦታቸው ለመወገዳቸው የተሰጠው ምክንያት የአቅም ማነስ፣ አለመታዘዝና ችኩልነታቸው እንደሆነ የተነገረ ሲሆን ፤ ምንፍቅናቸውና ሌብነታቸው ግን ሳይጠቀስ ታልፈዋል ። እንግዲህ ልብ በሉ አባ ሰረቀ በዚህ ሁኔታም ቢሆን ለጊዜው ከዚህ የኃላፊነት ስፍራ መነሳታቸውን የሰማን ቢሆንም ፤ ይህን ዜና በሰማን ማግስት ግን ሰሞኑን ይህንኑ የአቅም ማነስ፣ አለመታዘዝና ችኩልነታቸውን እንደተሸከሙና እሽኮኮ እንዳሉ ከጥቂት ቀን በኋላ በሌላ ከፍተኛ የቤተክርስቲያኒቱ የስልጣን እርከን ላይ መሾማቸውን እንሰማለን ። ቱ ምን አለ በሉኝ ደግሞ ይሄ ባይደረግ ታዘቡኝ ።”ሌላው ፍትህ በተሰኘ ጋዜጣ ግንቦት 17 2004 ዓ.ም ሲኖዶሱ የ‹ተሐድሶ› ኑፋቄ አራማጅ ያላቸውን ድርጅቶች እና ግለሰቦች አወገዘ የሚል ዜና ይዞ ወጣ።እንደተለመደው አባ ሰረቀ ያለ በቂ ምክንያት ሲነቅፋቸውም ይስተዋላል። በእነ ዳንኤል ክብረት የሚመራ የተረፈ ዘርዓያዕቆብ የመናፍቃን ስብስብ የሆነው ማሕበረ ቅዱሳን የትግራይ የሃይማኖት አባቶች ጠላት ነው ስንል በማስረጃ ነው እዚህም ጋዜጣው ላይ የወጣ የአባ ሰረቀብርሃን ሌላ ሃጢአት የለም ይልቁንስ ከማህበረ ቅዱሳን የነበራቸው ተቃርኖም አጎልቶ ያስቀምጣል።ይዞታው እንደሚከተለው ይመስላል… ሲኖዶሱ የ‹ተሐድሶ› ኑፋቄ አራማጅ ያላቸውን ድርጅቶች እና ግለሰቦች አወገዘ . ፓትርያርኩ በአቡነ ሳሙኤል ላይ የጣሉትን እገዳ ሲኖዶሱ አንሥቷል የኢ/ኦ/ተ/ቤ/ያን በካህናት  ቅዱስ  ሲኖዶስ ምልአተ  ጉባኤ  በቤተክርስቲያኒቱ  ስም  የራሳቸውን ፍላጎት  ለማሟላት  ባላቸው  ዕቅድ  ቀጥተኛ  የኾነውን ኦርቶዶክሳዊ  ትምህርተ  ሃይማኖትና  ነባር  ሥርዐተ እምነት  ለማዛባት፤የኑፋቄ  ትምህርት  አሰራጭተዋል  ያላቸውን ድርጅቶች እና ግለሰቦች የ‹ተሐድሶ› ኑፋቄ  አራማጅ ሲል የውግዘት ውሳኔ ማስተላለፉን የፍትህ ምንጮች ገለፁ፡፡ማኅበራቱ እና ግለሰቦቹ ኦርቶዶክሳዊ ሳይኾኑ  ኦርቶዶክሳዊ  መስለው  በቤተክርስቲያኒቱ ላይ  አሳይተዋል  ላለው  ‹‹ክብረነክ››  ጉዳይም  በሕግ እንዲጠየቁ ቅዱስ ሲኖዶሱ ትእዛዝ እንደሰጠ ለማወቅ ተችሏል ፡፡በ መናፍቅነት  የተወገዙት  ድርጅቶች ከሣቴብርሃን፣ ማኅበረሰላማ፣ የምሥራች አገልግሎት፣ የቅድስት  ልደታ  ለማርያም  መንፈሳዊ  ማኅበር፣ አንቀጸ ብርሃን፣ የእውነት ቃል አገልግሎትና ማኅበረ በኵር የሚባሉ አዲስ አበባን ጨምሮ በተለያዩ ክልሎች ቅርንጫፍ ጽ/ቤቶችን ከፍተው የሚንቀሳቀሱ ናቸው፡፡በግለሰብ ደረጃ የሃይማኖት ሕጸጽ እንዳለባቸው በተለያዩ ሥራዎቻቸው በተገኙ ማስረጃዎች አረጋግጬባቸዋለሁ ካላቸው መካከል ደግሞ ዲያቆን ጽጌ ስጦታው፣ መጋቤ ጥበብ ሰሎሞን መኰንን፣ ዲያቆን አግዛቸው ተፈራ፣ ዲያቆን ደረጀ ገዙና ‹ደቀመዝሙር› በዛ ሰፈርህ የተባሉ ይገኙበታል፡፡ በተደጋጋሚ ለሃይማኖታዊ  ጥያቄ ተፈልገው  አለመቅረባቸው  የተነገረባቸው  የዲያቆን በጋሻው  ደሳለኝ  ጉዳይም  በተጨማሪ  ማስረጃዎች ተጠናክሮ በመጪው ዓመት የጥቅምት ቅዱስ ሲኖዶስ ስብሰባ ተጠናቆ እንዲቀርብ ሲኖዶሱ ማዘዙ ተዘግቧል፡፡ በዚሁ ስብስባ  የሃይማኖት  ሕጸጽ  ጥቆማ የቀረበባቸው  የቀድሞው  የሰንበት  ት/ቤቶች  ማ/ መምሪያ  ሓላፊ  አባ  ሠረቀ  ብርሃን  ወልደሳሙኤል ‹‹በተጠየቅኹበት ጉዳይ ያለኝ እምነት ቅዱስ ሲኖዶሱ በወሰነውና በሚወስነው ነው›› በማለታቸው ከቀረበባቸው ተጠያቂነት  ነጻ  እንዲኾኑ  ነገር  ግን  እምነታቸውን በጽሑፍ  ገልጸው  በማቅረብ  እንዲያረጋግጡ  ሲኖዶሱ መወሰኑን የፍትሕ ምንጮች ተናግረዋል፡፡ከአባ ሰረቀ ጋራ በውዝግብ የቆየው ማኅበረ ቅዱሳንም  መተዳደሪያ  ደንቡ  ከወቅቱ  ኹኔታ  አንጻር ሊያሠራው በሚችለው መልኩ ተመርምሮ እንዲሻሻል በማስፈለጉ ከጳጳሳት፣ ከሊቃውንትና ከሕግ ዐዋቂዎች የተውጣጣ  ኮሚቴ  እንዲቋቋምና  እስከዚያው  ድረስ ተጠሪነቱ  ለጠቅላይ  ቤ/ክ/ዋና  ሥራ  አስኪያጅ  ኾኖ አመራር  በመቀበል  እየሠራ  እንዲቆይ  መወሰኑን በሲኖዶሱ ውሳኔ ላይ ተመልክቷል፡፡ከሚያዝያ  30  ቀን  ጀምሮ  እስከ  ግንቦት 15  ቀን  2004  ዓ.ም  ድረስ  ለ16  ቀናት  ሲካሄድ የቆየው  የሲኖዶሱ  መደበኛ  ስብሰባ  ከትላንት  በስትያ ከቀትር  በኋላ  ሲጠናቀቅ  ባወጣው  ባለ  ዐሥር  ነጥብ የአቋም መግለጫ ላይ እንደተመለከተው÷ ኅብረተሰቡ ቅዱስ ሲኖዶስ በ‹ተሐድሶ› ኑፋቄ አራማጅ ግለሰቦችና ማኅበራት  ላይ  ያስተላለፈውን  ውግዘት  በመረዳት ከአሳሳች  ኑፋቄያቸው  ብርቱ  ጥንቃቄ  እንዲያደርግ አሳስቧል፡፡ በኖዶሱ  የተሠየመው  ጳጳሳትና የቤተክርስቲያኒቱ ሊቃውንት የተዋቀሩበት ልዩ አጥኚ ኮሚቴ የተመረመሩት ማስረጃዎች እንደሚያመለክቱት በመናፍቅነት  የተወገዙት  ድርጅቶችና  ግለሰቦች የቤተክርስቲያኒቱን ውስጣዊ ሰላም በማናጋት ተቋማዊ አንድነቷን  ለመከፋፈል፣  በኅትመት  ውጤቶቻቸው የቤተክርስቲያኒቱን  ትምህርተ  ሃይማኖት፣  ሥርዐተ እምነት፣  ክርስቲያናዊ  ትውፊትና  ታሪክ  በመንቀፍ፣ የጽርፈትና  የነቀፋ  ቃል  ሲያስተላልፉ  የነበሩ መኾናቸውን ለፍትሕ ጋዜጣ አስተያየታቸውን የሰጡ የጠቅላይ ቤተክህነቱ ምንጮች አስረድተዋል፡፡ ‹‹ጉዳዩ የበርካታ  ምእመናንና  አገልጋዮች  ቀልብ  ስቦ  የቆየ እንደመኾኑ  የውሳኔው  አፈጻጸምም  የዚያኑ  ያህል አንገብጋቢ መኾኑ አይቀርም፤›› ይላሉ ምንጮቹ፡፡ በተያያዘ  ዜና  ፓትርያሪክ  አቡነ  ጳውሎስ የልማትና  ክርስቲያናዊ  ተራድኦ  ኮሚሽን  ሊቀጳጳስ የኾኑት አቡነ ሳሙኤል የኮሚሽኑን ተንቀሳቃሽና የቁጠባ ሒሳብ  ከሌሎች  የቤተክህነቱና  የኮሚሽኑ  ሓላፊዎች ጋራ በጣምራ ፊርማ እንዳያንቀሳቅሱ ለባንኮች በጻፉት ደብዳቤ  ማገዳቸው  ሕገ  ቤተክርስቲያንን  እንደሚፃረር ሲኖዶሱ ማስገንዘቡ ተጠቁሟል፤ አላግባብ የተላለፈው የፓትርያሪኩ  እገዳም  ተሽሮ  አሠራሩ  በነበረበት እንዲቀጥል  ሲኖዶሱ  ማዘዙ  ተነግሯል፤  የኮሚሽኑ አሠራርም አዲስ በወጣው የበጎ አድራጎት ድርጅቶችና ማኅበራት ኤጀንሲ ዐዋጅ መሠረት ከቅዱስ ሲኖዶስና ከሊቃውንተ ቤተክርስቲያን  በተውጣጡ  በድምሩ  20 አባላት  በሚገኙበት  ጠቅላላ  ጉባኤና  ዘጠኝ  አባላት ባሉት ቦርድ የበላይ ተቆጣጣሪነት እንዲመራ መወሰኑን ምንጮቹ ጨምረው ገልጸዋል፡ በማለት ፅሑፉን ይቋጫል። በትግራይ ላይ ሰይፍ ሲነሳ ቤተ ክርስትያንዋ እንደ ቃሉ ሰይፍ የሚያነሡ ሁሉ በሰይፍ ይጠፋሉና ሰይፍህን ወደ ስፍራው መልስ ማለት ሲገባት፣የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ግን ትግራይ ላይ ሰይፍ የሚመዙ ሁሉ በሞራል፣በቡራኬና በገንዘብ ትረዳ ነበረ ተብሎ በማስረጃም ጭምር ብዙ ነገር ተባለ። ስለ ትግራውያን ጥላቻ ስተሰብክ ፀሓይ የጠለቀቻት የሽዋ ቤተክርስትያን ስለ ፍቅር የተባለው ቅዱስ ቃል በመዘንጋት ነበር ብለው የሚተቹም አሉ።እንደ ወደድኋችሁ እናንተ ደግሞ እርስ በርሳችሁ ትዋደዱ ዘንድ አዲስ ትእዛዝ እሰጣችኋለሁ።እርስ በርሳችሁ ፍቅር ቢኖራችሁ ደቀ መዛሙርቴ እንደ ሆናችሁ ሰዎች ሁሉ በዚህ ያውቃሉ የሚለው ቃል ወደ ጎን በማለት ሽዋ ሰራሽ የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን አህዛብ ትግራይን ያጠፉ ዘንድ በካህናትዋ በመስበክ ተጠምዳለች በማለት በትግራይ ከተሞች አስር አስር ቦምብ እስከ መጣል የተመኙ የእነ ዲያቆን ዳንኤል ክብረት አባባል ጠቅሰው ያስረዳሉ።እንደ እነ ዘመድኩን የመሳሰሉ ከሰባኪነት ወደ ፖለቲካ አንቂነት የተሸጋገሩ የቤተክርስትያን አክቲቪስቶችና የፕሮፖጋንዳ ሰባክያን፣ዕርቅን የሚጠየፉ እንደ እነ አቡነ ፋኑኤል የመሳሰሉ ጥቁር ቀሚስ ያጠለቁ ዻዻሳት፣እንዲሁም በመንበረ ፓትርያርክ ሊቀ ዻዻሱ ስለ ትግራይ እልቂት እንዳይናገሩ ያፈኑአቸው አንድ ላይ ተደምረው ሲታዩ በእምነትም በስነልቦናም ከሰይጣን ጋር የሚመሳሰሉ የቤተክርስትያንዋ ትሩፋቶች ናቸው በማለት ሰይጣን ቢገዛን ይሻለናል የሚል የአንድ ጥቁር ለባሽ ጳጳስ አባባል  በመጥቀስ የሚስማሙም ብዙዎች ናቸው። የማህበረ ቅዱሳን ሴራ እንደ ሸረሪት ድር ትግራይን ባሳረበት ዘመን፣ተአምረ ማርያም ላይ የተፃፈ የትግራውያን ጭፍጨፋ ታሪክ በአብዛኛው የትግራይ ቤተ ክርስትያን በሚነበብበት፣የሽዋዊ ገድለ ተክለሃይማኖት  በስፋት በሚሰበክበት ዘመን አንድ ትግራዋይ አባት በቤተክርስትያን ጠላትነት ተፈረጁ።ነገር ግን እኝህ የቤተክርስትያን ጠላት፣የተክለሃይማኖት ባላንጣ፣የማህበረ ቅዱሳን ተቃናቃኝ፣ፀረ-ኦርቶዶክስ፣ፀረ ተዋህዶ ወ.ዘ.ተ ተብለው የተለያየ ስም የተሰጣቸው አባት በቤተክርስትያን ትምህርት ያደጉና የቤተክርስትያንዋ የእምነትና የፖለቲካ የመቀላቀል በሽታ በቅጡ የተረዱ፣የሽዋውያን ሴረኝነትና ገዳይነት የመረመሩ አባት ነበሩ። እኝህ አባት መምህር ገብረኪዳን ደስታ ይባላሉ። በመምህር ገብረኪዳን ደስታ ላይ ብዙ ዘመቻ ተከፈተባቸው Mereja Forum በተባለ ድህረ ገፅም በጥላቻ የሰከረ ሽማገሌ ገብረኪዳነ ደስታ የአማራ ጥላቻው የወያኔ ነፀብራቅ ነው በማለት ተብጠለጠሉ ።በመምህር ገብረኪዳን ደስታ ላይ ብዙ ትችት ነበረ።ስለ ተዋህዶ እምነት በቅጡ ሳያውቁ ፀረ ተዋህዶ ናቸው ሲሏቸው፣የተክለ ሃይማኖት ማንነት ያላወቁም ፀረ ተክለሃይማኖት በማለት፣ነገረ አፄ ዘርአያዕቆብ በቅጡ ያልተረዱ ጎጠኛ ሲሉዋቸው፣የሽዋ ቤተክርስትያን የበላይ ጠባቂ በእነ ዳንኤል ክብረት የሚመራው ማህበረ ቅዱሳንም ያዙኝ ለቀቁኝ ማለቱ አልቀረም፤ምክንያቱ መምህር ገብረኪዳን መለኮታዊ ገፅታን የተላበሰ የሽዋውያን ሴራ ከገባቸው ትግራውያን አንዱ ነበሩና።መምህር ገብረኪዳን ደስታ የሽዋ ቤተክርስትያን ሴራ በማጋለጥና የአፄ ዘረዓ ያዕቆብ ጭካኔ በመግለፅ የሚታወቁ አባት ነበሩ።በሽዋ ካህናተ ደብተራ፣በትግራውያን የቄስ ባንዳዎችና ብዛት ባላቸው ማህበረ ደናቁርት የደረሰባቸው ማስፈራራት፣ዛቻና ክስ ግን ከአባቶቻቸው ከእነ ቅዱስ እስጢፋኖስ ብዙ ተምረዋልና ከምንም አልቆጠሩትም ነበር።መምህር ገብረኪዳን ሽዋውያን በስመ ቤተክርስትያን የተላበሱት የፖለቲካ መለኮታዊ ገፅታ ለትውልድ ለማሳወቅ ብዙ ጥረዋል ምስጋናም ይገባቸዋል። የወንጌልን ቃል ተከትላ ለሟች ቤተሰቦች ታፅናናለች ያልናት ቤተክርስትያን የትግራይ ግድያና ጭፍጨፋ ደግፋ መቆምዋ በእውነቱ እንቅልፍ የሚነሳና ስለምን ከዚች ቤተክርስትያን ሕብረት እንደፈጠርንም ጥያቄ የሚጭር ጉዳይ ነው፤ቤተክርስያንዋ በትግራይ ህዝብ ባታዝንም ቤተክርስትያንዋ እመራበታሎሁ የምትለው መፅሓፍ ቅዱስ ግን ስለ ሞቱት ሰዎች ኃዘናቸው የገለፁ በርካታ ታሪኮች መያዙን በመግለፅ ይህች ቤተ ክርስትያን የትግራይ ጭፍጨፋ ስለ ምን አላሳዘናትም ብለው የሚጠይቁም አሉ። አብርሃምም ለሣራ ሊያዝንላትና ሊያለቅስላት ተነሣ ፣የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ግን ስለ ሞቱ የትግራይ ልጆች መቼም ቢሆን አልቅሳ አታውቅም በሚል ትተቻለች። ዳዊትና ከእርሱ ጋር የነበሩ ሰዎች ሁሉ ልብሳቸውን ይዘው ቀደዱ፤በሰይፍም ወድቀዋልና ለሳኦልና ለልጁ ለዮናታን ለእግዚአብሔርም ሕዝብ ለእስራኤልም ወገን እንባ እያፈሰሱ አለቀሱ፥ እስከ ማታም ድረስ ጾሙ ይላል  የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ግን በሰይፍ ለወደቁ የትግራይ ህዝበ ክርስትያን መፆምና እንባ ማፍሰስ ይቅርና ትውስታም የላትም ትባላለች። ኢየሱስ ክርስቶስ ወዳጁ አልአዛር ወደ ተቀበረበት መቃብር ሲደርስ እንባውን አፍሷል ፤የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ግን በአክሱም ፅዮን ቤተክርስትያን፣በዕዳጋ ሓሙስ ማርያም ደንግለት፣በደብረ አባይ እና ሌሎች ቦታዎች የተጨፈጨፉት የክርስቶስ ልጆች ወዴት አኖራችኃቸው ብላ መቃብራቸው አልጎበኘችም፣የኃዘን እንባም አላነባችም በሚል ትተቻለች። የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን በጥብቅ ከተሰጣት ትእዛዝ ወጥታ ለአለም ነገስታት በፍጹም ልቧ፣በፍጹም ነፍሷና በፍጹምም አሳቧ እንዲሁም በፍጹም ኃይሏ ስትታዘዝ ኑራለች በማለት በዘመነ አፄ ዘርአያዕቆብ የተደረጉ ዘግናኝ ድርጊቶች የሚጠቅሱም አልታጡም፤ታድያ ቤተ ክርትያንዋ ይህን ስታደርግ የትኛው መፅሐፍ ቅዱሳዊ ትእዛዝ በመሻር ነው? ብለን ማየቱም ተገቢ ነው። አሁንም ቅዱስ ቃሉ እንዲህ ይላል…ከትእዛዛቱ ሁሉ ፊተኛይቱ … በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም አሳብህ በፍጹምም ኃይልህ ጌታ አምላክህን ውደድ የምትል ናት…ሁለተኛይቱም ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ የምትል እርስዋን የምትመስል ይህች ናት።ከእነዚህ የምትበልጥ ሌላ ትእዛዝ የለችም  ይላል። የኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን አሁንም በቅዱስ ቃሉ መመዘን ተገቢ ነውና ለዘመናት በሓሳብ የመጎትዋትን የትግራይ ሊቃውንት ከነገስታት ጋር በማበር ስታስገድል ፣የትግራይ ገዳማትን ስትዘርፍና ስታቃጥል የኖረች ይህች ቤተክርስትያን ሙሉ በሙሉ ከመፅሓፍ ቅዱስ ውጪ የምትመራ የገዳዮች ስብስብ ትመስላለች ሲሉ የሚሞግቱም ይገኛሉ፤ለዚህም በቤተክርስትያንዋ የቤተመንግስት ካህናተ ደብተራና ነገሥታት ትብብር መለኮታዊ ገፅታ በተላበሰ መልኩ የተገደሉትን ሰዎች በገድላትና በተአምራት ተጠቅሰው መገኘታቸው ያነሳሉ ይሁን እንጂ ብሉይ ኪዳንና ሓዲስ ኪዳን ተብለው በሚታወቁ ሁለቱ ታላላቅ ኪዳኖች የተጠቀሰ ትልቅ ቃል ቢኖር አትግደል የሚል ነው፤ይህ በሰውና በፈጣሪ የተገባ ኪዳን ወይንም ስምምነት ቀድማ የምታፈርሰው ራስዋ ቤተ ክርስትያንዋ መሆንዋ ደግሞ ግርምትን ይፈጥራል።ነገር ግን አትግደል የሚል ቃል በመፅሓፍ ቅዱስ ውስጥ እንዴት ተደጋግሞ እንደተጠቀሰ እንመልከት፤እዚህ ላይ የጥቅሶቹ ምዕራፍና ቁጥር ስለ ተጠቀሰ ዝርዝሩን ማየት ለአንባብያን ትቸዋለሁኝ ። ዘጸ 20:13፣23:7፣ ዘዳ 5:17፣ነገሥት ቀዳማዊ 3:26፣ማቴ5:21፣19:18፣ማር 10:19፣ሉቃ 18:20፣ሮሜ 13:9፣ያዕ 2:10 በነዚህ ሁሉ ምዕራፍና ቁጥር ተደጋግሞ የተፃፈ ነገር ቢኖር አትግደል…አትግደል…አትግደል የሚል ነው፤ታድያ አትግደል ተብሎ ተደጋግሞ ቢጠቀስ ቤተክርስትያንዋ ግን ከዘመነ ዘርዓያቆብ እስካሁን ፅድቋና ስራዋ የገዳዮች መሳርያ ሁኖ ማገልገል ሆነዋል።ይህም ተአምራትና ገድላት ተብለው በሚደረሱ መፃሕፍቶች ያለ ሃፍረት የተገደሉትና የተጨፈጨፉት ሰዎች አገዳደል ሳይቀር ሰፍሮ ይገኛል። ታድያ ይህን ያህል ተደጋግሞ አትግደል ተብሎ የተነገረው ቃል በመጣስ ገዳዮች በማበረታታትና በመደገፍ እንዲሁም በግድያ ከፍታ ላይ የምትበር የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን በእውነት በክርስቶስ ደም የተመሰረተች ናትን? ከሽዋ ወረራ ጊዜ ጀምሮ የትግራውያን ንብረትና ሃብት መዝረፍ የተለመደ ነው ፤በዚህ ዘመንም አህዛብ የትግራውያን ቤት ተመኙ፣የትግራውያን ሚስቶችና ልጃገረዶች ተመኙ፣እንስሳዊ በሆነ ባህርያቸውም እናቶቻችንና እህቶቻችን ደፈሩ፤የትግራውያን በሬና አህያ እንዲሁም ያለው ሃብት ሁሉ ከመመኘት አልፈው ዘረፉት፤ታድያ ሃብትን መመኘት፣ዝርፍያን፣ደናግላን መድፈር፣የቄስ ሚስት መደፈር፣ትላልቅ እናቶች ሳይቀር በባዕድ ወታደሮች መደፈር የማታወግዝ ቤተክርስትያን የትኛው የመፅሓፍ ቅዱስ ቃል እንደዘነጋች እንመልከት። ቅዱስ ቃሉ ግን የባልንጀራህን ቤት አትመኝ የባልንጀራህን ሚስት፣ሎሌውንም፣ገረዱንም፣በሬውንም አህያውንም ከባልንጀራህ ገንዘብ ሁሉ ማናቸውንም አትመኝ  ይላል።ይህን የመፅሃፍ ቅዱስ ቃል ጠቅሳ ድርጊቱን የማታወግዝ ቤተክርስትያን ለኛ ለትግራውያን ክርስትያኖች ምን ፋይዳ አላት የሚል ጥያቄም ተደጋግሞ ይነሳል? ቤተክርስትያንዋ ከላይ የተጠቀሰውን በማስታወስ መገሰፅ ሲገባት በዝምታ ማለፍዋና በተባባሪነት ለድርጊቱ ይሁንታ በመስጠትዋ ከዘራፊዎችና ከዓመፀኞች ተርታ ያሰልፋታል፤ለትግራይ ህዝብ አለመወገንዋ ደግሞ ሌላ ድብቅ ሚስጢር አለው ይህም ከትግራይ ተዋህዶ ይልቅ የጸጋና የቅብዓት ተከታይ ጎጃሜዎች፣ጎንደርና ሽዋዎች ለቤተክርስትያንዋ ቅርብ ናቸው ይላሉ።ትግራውያን ከዚች የተለያየ እምነቶች ስብስብ ከሆነች የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን እንድንገላገል እግዚአብሔር ቅዱስ ፍቃዱ ይሁን በማለትም የትግራይ ተዋህዶ ከማይመስሏቸው አማኞች  አንድ ላይ እንደታጨቁ የተለያዩ መፃሕፍትን በመጥቀስ የሚያስረዱም ነበሩ። ከምኞት የተነሳ መጨረሻውም ኃጢአትን እንደሚያፈራ መፅሓፍ ቅዱስ ያስረዳል የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ግን አህዛብ የትግራይን ታቦተ ፅዮን ሲመኙ አላወገዘችም፤ትግራውያን ግን ከቤተ ክርስትያኗ ቀጣዩ ተግሳፅ ይጠብቁ ነብር፤ስለዚህ መፅሓፍ ቅዱስ ምን ይላል? ነገር ግን እያንዳንዱ በራሱ ምኞት ሲሳብና ሲታለል ይፈተናል።ከዚህ በኋላ ምኞት ፀንሳ ኃጢአትን ትወልዳለች፤ኃጢአትም ካደገች በኋላ ሞትን ትወልዳለች  ይላል።ታድያ የቤተክርስትያን አባቶች ሞት የምኞት የልጅ ልጅ ነውና በምኞታችሁ አትሳቡ ብለው መምከርና መገሰፅ በተገባቸው ነበር የሚልም ብዙዎች ይስማሙበታል። አማሌቃውያን ከሙሴ እስከ ሕዝቅያስ ዘመን እስራኤልን ይቃወሙ እንደነበር ሁሉ የሽዋ ካህናተ ደብተራና ተከታዮቻቸውም ለትግራይ ህዝብ በዘመናቸው ሁሉ ሲቃወሙ ነበርና በዚህ ዘመንም አቡነ ማትያስን ጨምሮ በብፁአን የትግራይ አባቶች የደረሰ ግልፅ ተቃውሞ ትልቅ ማሳያ ነበር። በመንፈስ ቅዱስ መሪነት እመራለሁ የሚል ሲኖዶስና አለቆቹም እንደ አማሌቅ የአህዛብ አለቃ ናቸውና መጨረሻቸው ጥፋት ነው።የትግራይ ህዝብ ሲጨፈጨፍ ቃል መተንፈስ አልቻሉም፤ልጆቼ አለቁ ብለው የህዝባቸው ስቃይና ጭፍጨፍ ለዓለም ለመናገርና ሐዘናቸው ለመግለፅ ደጋግመው ጥያቄ ያቀረቡ አባታችን ብፁእ ወቅዱስ አቡነ ማትያስም አንደበታቸው እንዳይናገር መያዙ፤ትግራዋይ በመሆናቸው በነውረኛው የቤተመንግስት አሽከርና ወተፍነቃይ ሲኖዶስ እንደ ቁም እስረኛ ያለ ነፃነት እንዲኖሩ መደረጋቸው በአንደበታቸው ሲሰማም የትግራይ ህዝብ ልቡ ክፉኛ በሐዘን ተሰበረ። አቡነ ማትያስ የትግራይ ጀኖሳይድን በመኮነን ላሳዩት የመንፈሳዊ አባትነት ሚና ታሪክና የትግራይ ህዝብ ሲያስታውሳቸው ይኖራል። የትግራውያን ሞትና ጭፍጨፋ ሁሌም ቢሆን ቀድማ በመደገፍ የምትታወቀው ይህቺ የሽዋ ቤተክርስትያን አባቶቻችንና አያቶቻችን የታገሷት ቅዱስ ቃሉን በመጠበቅ ክፉ ስራ ፈጥኖ ፍርድ ስለማያገኝ በማስተዋልና በትእግስት ነበር፤ለዚህም ይመስላል ሰዎች ክፉ በመስራት ከፍታ ላይ ወጣን የሚሉ፤መፅሓፉም በክፉ ሥራ ላይ ፈጥኖ ፍርድ አይፈረድምና ስለዚህ በሰው ልጆች ውስጥ ልባቸው ክፉን ለመሥራት ጠነከረ  ይላል። አሁንም እንደ ቃሉ የትግራይ ህዝበክርስትያን ልበ አምላክ ዳዊት እንዳለው በቃሉ ይፅናናሉ፤ተስፋቸውም በፈጣርያቸው ነውና የአባቶቻቸው ርስትም ይወርሱ ዘንድ የፈጣሪ ቅዱስ ቃሉ እንዲህ ይተማመናሉ፤ክፉ አድራጊዎች ይጠፋሉና እግዚአብሔርን ተስፋ የሚያደርጉ ግን እነርሱ ምድርን ይወርሳሉ።ገና ጥቂት፥ ኃጢአተኛም አይኖርም ትፈልገዋለህ ቦታውንም አታገኝም።ገሮች ግን ምድርን ይወርሳሉ፥ በብዙም ሰላም ደስ ይላቸዋል ተብሎአልና። ከዚች የሽዋ ቤተክርስትያን ትግራይና ትግራውያን ነፃ ይወጡ ዘንድ እግዚአብሔር ቅዱስ ፍቃዱ ይሁን፤ዳዊት እንዲህ እንዳለ እኛም ተስፋ እናደርጋለን፤ችግረኛውን ከቀማኛው እጅ፥ ረዳት የሌለውንም ምስኪን ያድነዋልና።ለችግረኛና ለምስኪን ይራራል፥ የችግረኞችንም ነፍስ ያድናል  እንደ ተባለ እናውቃለንና። ከእንግዲህ ወድያ የትግራይ ሰነ መለኮታዊ ልእልና ለመግደል አባቶቻችን እነ ቅዱስ እስጢፋኖስ አርደውና በልተው ከበሉ ጅቦች ያበረች የሽዋ ቤተክርስትያን ከትግራይ ጋር አብራ የምትኖርበትን ጊዜ አብቅቷል የሚል ሓሳብ በስፋት ይነሳ ነበር፤ከእንግዲህ በሽዋ ወግና ዓለማዊ ትምህርት በሆነ በከንቱ መታለል የለብንም፤ከነ ኮተቱ ከትግራይ ጠራርገን ማስወገድ ተገቢ ነው፤ይህም የምንለው እንደ ቅዱስ ቃሉ እንደ ሰው ወግና እንደ ዓለማዊ ትምህርት መታለል እንደሌለብን የመፅሐፉን ምክር በመከተል ነው፤ʽእንደ ክርስቶስ ትምህርት ሳይሆን፥ እንደ ሰው ወግና እንደ ዓለማዊ እንደ መጀመሪያ ትምህርት ባለ በፍልስፍና በከንቱም መታለል ማንም እንዳይማርካችሁ ተጠበቁʼ  ተብሎ ተፅፎአልና የሚል አማኝ በዛ። ጭፍጨፋና ግድያ ከሚመኙልንና የትግራይን መጥፋት ከሚፈልጉ ክፉዎች ግን አሁንም እንደ ቅዱስ ቃሉ ከእነርሱ ሸሽተን ሰላማችን መፈለጉ ተገቢ ነው፤ከክፉ ሽሽ መልካምንም አድርግ ሰላምን እሻ ተከተላትም፤ ይላልና ተብሎም ተነገረ። የሰው ቍጣ የእግዚአብሔርን ጽድቅ አይሠራም እንደተባለ ከእንግዲህ ራሳችንን እያሞኘን ከሽዋ ቤተክርስትያን የሚመጣ ቁጣና ውግዘት የምንሰማ ሳንሆን ቃሉን የምታደርጉ ሁኑ እንጂ ራሳችሁን እያሳታችሁ የምትሰሙ ብቻ አትሁኑ   የተባለውን የእግዚአብሔር ቃል በመያዝ ትግራይ የራስዋ ሲኖዶስ ይኖራት ዘንደ አባቶች በተግባር ቆርጠው መነሳት ያስፈልጋቸዋልም ተባለ። በመጨረሻ አሁንም ተስፋችን እግዚአብሔር ነው በሽዋዊትዋ ቤተክርስትያን ልባችን ተሰብሯልና እንደቃሉ እግዚአብሔር ልባቸው ለተሰበሩ ቅርብ ስለ ሆነ ትግራይ የበጎችዋ ጠባቂ፣የልጆችዋ የተሰበረ መንፈስ የሚጠግን ሲኖዶስ ታቆም ዘንድ የእግዚአብሔር ቅዱስ ፍቃዱ ይሁን።እግዚአብሔር ልባቸው ለተሰበረ ቅርብ ነው፥ መንፈሳቸው የተሰበረውንም ያድናቸዋል  ተብሏልና የሚል ቁጭት ኣዘል አባባል ተበራከተ። የትግራይ ህዝብ ተጨፈጨፈ፣ተዘረፈ፣ተደፈረ፣ገዳማት፣ኣድባራት፣መስጂዶች ወ.ዘ.ተ በመድፍ ተመቱ።ነገር ግን የአዞ እንባ የሚያለቅሱ አህዛብ በደስታ ቦረቁ።አህዛብ እንደቃሉ ለመዋጋት ወደ አንዲት ከተማ በደረስህ ጊዜ አስቀድመህ በዕርቅ ቃል ጥራቸው  የተባለውን ዘነጉ፤ልባቸው ግፍን ታስባለችና፥ ከንፈራቸውም ሽንገላን ትናገራለች  የተባለውን በተግባር አሳዩ።ትግራውያንም ለእነዚህ አህዛብና የእምነት ተቋማቸው በዛን ጨለማ የጀኖሳይድ ጊዜትግራውያን ሊቃውንትና ምአመኑ ባጠቃላይ የትግራይ ህዝብ እንዲህ ዓይነት መልእክት ያሰተላለፉ ጥያቄዎችና ትችቶች ይሰነዝር ነበር። ስለ ሽዋዊትዋ ቤተክርስትያን - በልብ ሞልቶ ከተረፈው አፉ ይናገራልና መልካም ሰው ከልብ መልካም መዝገብ መልካሙን ያወጣል፥ ክፉ ሰውም ከልብ ክፉ መዝገብ ክፉውን ያወጣል  እንደተባለ የቤተ ክርስትያንዋ ልብ ተመልክተናል።ቤተክርስትያንዋ ከእንግዲህ ለትግራውያን እረኛ ልትሆን አትችልም፤እረኛ ያልሆነው በጎቹም የእርሱ ያልሆኑ ሞያተኛ ግን ተኵላ ሲመጣ ባየ ጊዜ በጎቹን ትቶ ይሸሻል፤ተኵላም ይነጥቃቸዋል በጎቹንም ይበትናቸዋል ፤እንደተባለ የሽዋ ትግራውያን ሊሂቃንና ምእመናን በክርስትና እምነት ተከታዮች የኢትዮዽያ ማህበረስብ የነበራቸው እምነት ማክተሙን የሚጠቁም ድምዳሜ ላይ ደረሱ። ስለ ኢትዮዽያ ሃይማኖት ተቋማት ህብረት - የኢትዮዽያ ሃይማኖት ተቋማት መሪዎች የደረሰብንን ሰቆቃና ጭፍጨፋ ተመልክተው የትግራይን መከራ በዓይነ ህሊናቸው አስበው ስለ ትግራይ ዝም አይሉም የሚል እምነት ነበረን ነገር ግን ወስላታውን ሰው በመከራ ጊዜ መተማመን እንደ ተሰበረ ጥርስና እንደ ሰለለ እግር ነው የተባለውን መሰሉ። ሃይማኖቶች ስለ ምን አበሩ? የሃይማኖት መሪዎች በህብረት መቀመጥ ስለምን አስፈለገ? ከሚድያ ፍጆታ የዘለለ ምን ሰሩ? ወ.ዘ.ተ የሚሉ ጥያቄዎች ሊነሱ ቢችሉም መልሱ ለእነሱ እንተወው። ሰዎችም ሊያደርጉላችሁ እንደምትወዱ እናንተ ደግሞ እንዲሁ አድርጉላቸው ተብሎ ስለ መልካም ሥራ የተነገረ ቃል  የሃይማኖት ተቋማት እንዴት ዘነጉት?።እንደ ሰው ስናስበው በእውነቱ ከእናንተ መካከል ሴት ልጁና እናቱ በወታደር ተደፍራበት መንፈሳዊ መፅናናት የማይፈልግ ማን ነው?።ወንድሙና እህቱ በገጀራ ታርደው ሙተውበት መንፈሳዊ መፅናናት የማይፈልግ ማን ነው?።ቤተ እምንት ውስጥ አባት እናቱን ተገድሎበት መንፈሳዊ መፅናናት የማይፈልግስ ማን ነው?።ከእናቱ ማህፀን ሚስማርና ሌሎች ባዕድ ነገሮች ሲወጡ የተመለከተ ሰው መንፈሳዊ መፅናናት የማይፈልግ ማን ነው?።ልጆቹ በእሳት ተቃጥለው ሲሞቱ አይቶ መፅናናትን የማይፈልግ አለን?።ልጁ ተገድሎ እንደ እባብ በገደል ሲጣል በዓይኑ የተመለከተ መፅናናት የማይፈልግስ ይኖር ይሆን?።በእውነቱ እስኪ ተመልከቱ የልጆቹ ሬሳ ቤቱ ውስጥ የቀበረ መፅናናት የማይፈልግ ማን አለ? የሃይማኖት አባት የሁሉም አባት ነው፤በባዕድ ወታደሮች ልጅ የሞተበት፣እናቱ፣ልጁ የተደፈረችበትና የእምነት ተቋሙ የወደመበት ቃል የማይተነፍስ የሃይማኖት ህብረት ፋይዳው ምድን ነው? ወ.ዘ.ተ ተብለው ቢጠየቁ መልሳቸው ማንም ሊሆን ይችላል፤ነገር ግን ለራሳቸው የሚፈልጉትን መፅናናት ለሌሎች አላደረጉም የሚል ወቀሳ በስፋት ከህዝቡ በመስተጋባቱ የኢትዮጱያ የሃይማኖት ተቋማት ትግራይ ላይ የተፈፀመውን ግፍ ተመልክተው የትግራይ እልቂት የማያወግዙ ከሆኑ ሁሉም የትግራይ የሃይማኖት ተቋማት ከኢትዮጱያ የሀይማኖት ተቋማት የነበራቸው ግንኙነት ለማቋረጥ እንደሚገደዱ በተሰበረ መንፈስ ገለፁ። በእውነቱ ለመናገር የትግራይ ሁኔታ በቅርብ የሚከታተሉ የኢትዮዽያ የሃይማኖት ተቋማት ህብረት ያላደረጉት ውግዘት የኤርትራ ካቶሊክ ቤተክርስትያን ሁኔታውን በመንፈሳዊነት ተመልክታ ማውገዝዋ የኢትዮዽያ የሃይማኖት ተቋማት ማፈር ይገባቸዋል።ናትናኤልን ከወዴት ታውቀኛለህ? እንዳለው የኤርትራ ካቶሊክ ቤተክርስትያን የትግራይን ሁኔታ ከወዴት አወቀች? ልንል ይሆናል ዳሩ ግን ከበለስ በታች ሳለህ አየሁህ እንደተባለ የኤርትራ ካቶሊክ ቤተክርስትያንም ካለችበት ሁና ትግራይን ከሰቆቃና ከሓዘን በታች ተመለከተቻት የሚሉም ነበሩ። ትግራይ በሃይማኖት ራስዋን ችላ ስትቆምም ከሽዋ ቤተክርስትያንና በሽዋዎች ከሚመራ የሃይማኖት ህብረት መቀላቀል የለባትም፤ህብረቱ ኖረ አልኖረ የሚያመጣው ትርጉም እደሌለ አይተናልና የሚል ሓሳብ በብዛት ይሰማ ነበር። በእግዚአብሔር ቁጣ የመጣባችሁ ነው ለሚሉ ደቂቀ ሚኒሊካውያንና ዘርዓያቆባውያን  የሚከተለውን በማለት ትግራውያን ይመልሱ ነበር።እግዚአብሐር እዮብን እንደ ፈተነ እናውቃለን፣አቤል በሐጢአቱ እንዳልሞተም ተምረናልና በእናንተ የጥላቻ ስብከት የትግራይ ህዝብ መንፈስ ለመስበር የሚደረግ የተጣመመ ስብከታችሁ ተቀባይነት የለውም፤ነገር ግን የሰው ልጅ አልፎ ለሚሰጥበት ለዚያ ሰው ወዮለት፤ያ ሰው ባልተወለደ ይሻለው ነበር   እንደተባለ እናንተ ትግራይን በዝምታ ለባዕድ አሳልፋችሁ የሰጣችሁ የሃይማኖት መሪዎች ወዮላችሁ ፈጣሪ ይጠይቃችኋልና። ስለ ዓለም ክርስትያን ሕብረት የዓለም አብያተክርስትያን ህብረት በጎችዋ ከምታስበላ ከዚህች ጦረኛ ቤተክርስትያን ህብረት ሊኖራቸው አይገባም፤ይልቁንስ እንዲህ በጦርነቱ ተባባሪ በመሆንዋ ቤተ ክርስትያንዋ በህብረቱ ልትወገዝና ይፋዊ ይቅርታ ልትጠይቅበት ይገባታል የሚል ድምፅም በትግራይ ምሁራን በተለያዩ የመገናኛ ብዙሃን ይገለፅ ነበር። ስለትግራይ ህዝብ- የሽዋ ቤተክርስትያን በድርሰት መልክ ፅፋና ሰንዳ ያስቀመጠችው ትግራዋይ ጠል የሆኑ ዘመናት ያስቆጠሩ መፃህፍትና ገድላት ወይም ተአምራት እንዲሁም በግፍ ለተጨፈጨፉ ደቂቀ እስጢፋኖሳውያን እና መሪያቸው ቅዱስ እስጢፋኖስ የተደረገ አሳፋሪ ድርጊት ትግራውያን መርምረውና ከሌላው የአለም አብያተ ክርስትያናት ተባብረው የተደረገውን ኢክርስትያናዊ ድርጊት ላንዴና ለመጨረሻ ማውገዝ ይገባቸዋል፤ይህች የዘርዓያዕቆብ ገዳይና ጨፍጫፊ ቤተክርስትያን ከክርስቶስ ጋር ህብረት የላትምና ከጊዜ በኋላ እንደለመደችው በዚህ ዘመን በትግራውያን ላይ ለተደረገ ጭፋጨፋ መፅሐፍ ደርሳ ሌላ ተአምር ብታዘጋጅ ምን ዋስትና አለን?።ከበዙ ዘመናት በኋላም ቢሆን ትግራውያን ንጉስ ሃይለስላሴን ተቃውማቹኃልና ቤተክርስትያን እንዳትቀበሩ ብላ ጀግኖች አባቶቻችን ያወገዘች የሽዋ ቤተክርስትያን ታሪክዋን ጠንቅቀን በማወቅ ልንሞግታት ይገባል።የትግራይ ህዝበ ክርስትያን ለመታደግ በቅብዓትና በፀጋ አማኞች የምትዘወር ሽዋዊትዋ ቤተክርስትያን የትግራይን ህዝበ ተዋህዶ እንደ ዋልድባ መነኩሴዎች ጨርሳ ሳትበላ ላንዴና ለመጨረሻ ለመለያየት እንደ ህዝብ የራሳችን ሚና ሊኖረን ይገባል በማለት ትግራውያን የስነ መለኮት ሙሁራንና ሊቃውንት ይገልፁ ነበር። ስለትግራይ ሊቃውንተ ቤተክርስያን- ብፁአን ቅዱሳን አባቶች ዻዻሳት፣የቤተክርስትያን ብርሃናት የሆናችሁ ቀሳውስትና ካህናት፣እንዲሁም በመንፈሳዊ ትምህርት ራሳችሁን ያበለፀጋችሁ የእግዚአብሔር ልጆች፥የቤተክርስትያን ችግር በተመለከተ ከሁሉም በላይ ለእናንተ ትልቅ ሸክም ነው።የክርስትና እምነት ከሁሉም ቀድማ ተቀብላ፣ብሉይና ሃዲስን አስማምታ በቅኔና ዜማ ትምህርት ለሌሎች የተረፈች የትግራይ ተዋህዶ ቤተክርስትያን በደረሰባት መንፈሳዊና ስነ መለኮታዊ ውድቀት ህዝቡና ሊቃውንቱ ለዘመናት ሲደርሳቸው የነበረና አሁንም እየደረሳቸው ላለ ፈተና እንዲሁ የማይታለፍ ነው በማለት ምእመናን ሊቃንትን ያሳስቡ ነበር። ትግራይ በኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን የነበራት ድርሻ ለምእመኑ የማሳወቅ ግዴታ አለባችሁ።ትግራይ የቤተክርስትያኑ ምሰሶና መስራች ነበረች።ነገር ግን አንዳንድ ሌቦችና የታሪክ ስርቆት ሱስ የሆነባቸውና በማጭበርበር የተጠመቁ ክርስትናው የኛ፣ጥምቀቱ የተጀመረ በኛ፣የሊቃውንት ምድር እኛ ባጠቃላይ ስለ ክርስትና እንስበካችሁ ለሚሉ አስመሳይ ክርስትያኖች በማስረጃ መመጎትም ታሪካዊ ግዴታችሁ ነው በማለት የትግራይ ህዝብ ለሊቃውንቱ መወትወት የጀመረበት ወቅትም ነበር። ትግራይን እየረገሙ እጆችዋ ወደ እግዚአብሔር ስለ ምትዘረጋ ኢትዮዽያ …የትኛዋ ናት? የትግራይ ሊቃውንተ ቤተክርስትያን ታሪካችሁ ሲዘረፍ ከዘራፊዎች ጋር መተባበር የለባችሁም፤በዝምታና በአርምሞ መቆምም አይገባም ይልቁንስ ዘራፊዎች ልካቸውን መንገሩ ተገቢ ነው፤በማለት የታሪክ ሙሁራንና ወጣቶች የተለያዩ ጥያቄዎች መጠየቅ ጀመሩ። አህዛብ ታቦተ ፅዮን ሲመኙ እንደማይመለከታቸው በድፍረት መናገር ያስፈልጋል።መቼም ቢሆን በራሳቸው ስብእና መቆም የማይችሉ የሳባ ልጆች መሆን ሲያምራቸው ዳግማዊ ሚኒሊክ ፤የቅዱስ ያሬድ ልጆች መሆን ሲመኙም ዳግማዊ ያሬድ ፤የዘር ሀረጋቸው ወደ ይሁዳ ለማስጠጋትና የሰሎሞን ልጅ ለመሆን ሲያምራቸው ሞዓ አንበሳ ዘእምነገደ ይሁዳ በማለት ከይሁዳ እንደመጣ መስሎ ለመቅረብ ይሞክራሉ ምንም እንኳን ይህ ከይሁዳ መጣን የሚል የውሸት ማንነት ለመያዝ ከተጠቀሙበት የሴራ ምስጢር አንዱ በዓረብኛ የተፃፉና ቆይቶም የተተረጎመው ክብረ ነገስት በሚባል መፅሐፍ ውስጥ የሚገኝ ˝የእስራኤል ዘር ሳይኖራቸው ንግስናን የሚቀበሉ የሕግ ተላላፊዎች ናቸው˝   የሚል ውግዘት ለዛጉየው መንግስትም ለውድቀቱ እንደ ምክያት የሚጠቀስ አባባል ነው፤ነገር ግን ይሁዳዊው እንዴት ኢትዮጱያውያን ሊያስተዳድር ይችላል? የይሁዳ አንበሳ ምን ሊፈይድ ወደ ኢትዮጱያዊ መጣ? ኢትዮጱያ እየገዛ ኢትዮጱያዊ በመባሉ የሚያፍር የገዢ መደብ ነበርን? በኢትዮጱያዊነት አፍረው በይሁዳዊነት የሚኮሩ የዜግነት መናፍቃን ለኢትዮጱያዊ ምን ይፈይዱታል? በዘመናችን የይሁዳው ዘመን ናፋቂዎችና የምርጥ ኢትዮጱያዊነት አቀንቃኞች ይሀ የተደበላለቀ ስሜታቸው እንዴት ያስታርቁታል? ወ.ዘ.ተ. የሚሉ የብዙዎች ጥያቄ አንስተን እንቀጥል።ይህ የማንነት ቀውሳቸው ከጅምሩ ባለመታረሙ አክሱም የኛ ነው ብለው ለመናገር ደፈሩ፤ታቦተ ፅዮንም ተመኙ፤የትግራዋይ ታሪክ የመዝረፍ አባዜም ተጠናወታቸው።የታቦተ ፅዮን ታሪክ ሲነሳ አብሮ መነሳት የሚገባው የንግስተ ሳባና የልጅዋ ሚኒሊክ 1ኛ ታሪክ ነው።መፅሐፍ ቅዱስ ስለ ንግስተ ሳባ እንዲህ ይላል፤የሳባም ንግሥት በእግዚአብሔር ስም የወጣለትን የሰሎሞንን ዝና በሰማች ጊዜ በእንቆቅልሽ ትፈትነው ዘንድ መጣች  ።ለንጉሡም መቶ ሀያ መክሊት ወርቅ እጅግም ብዙ ሽቱ የከበረም ዕንቍ ሰጠችው የሳባ ንግሥት ለንጉሡ ለሰሎሞን እንደ ሰጠችው ያለ የሽቱ ብዛት ከዚያ ወዲያ አልመጣም ነበር  ። ንጉሡም ሰለሞን፥ በገዛ እጁ ከሰጣት ሌላ፥ የወደደችውን ሁሉ ከእርሱም የለመነችውን ሁሉ ለሳባ ንግሥት ሰጣት እርስዋም ተመልሳ ከባሪያዎችዋ ጋር ወደ ምድርዋ ሄደች   ይላል። ንግስተ ሳባ(ማክዳ) ከ1013-982ዓ.ዓ ለ31 ዓመት የንግስነት ዘመን እንደነበራትና ወደ እየሩሳሌም በመሄድ ከንጉስ ሰሎሞን በመፅነስዋ ቀዳማዊ ሚኒሊክን እንደወለደችና ከ ንግስትዋ እረፍት በኋላ ልጇ ቀዳማዊ ሚኒሊክ ከ982-957ዓ.ዓ ለ25 ዓመት ነግሦ ታቦተ ፅዮን እንዳስመጣ ይነገራል ።በመፅሐፍ ቅዱስ ላይ ሳባ ተብላ የተጠቀሰች ንግሥት አንድም ኢትዮዽያዊት መሆንዋ፤ ኢትዮዽያ  ሲባልም ኩሽ የካም ልጆች መሆናቸውም ጭምር ይተወቃል።ኩሾች የካም ልጆች ስለመሆናቸው አሁንም በተጨማሪ ማስረጃ ለማረጋገጥ ከዘፍጥረት ማየቱ ተገቢ ነው።የኖኅ ልጆች ሴም፣ካም፣ያፌት ናቸው ።የካምም ልጆች ኩሽ፥ ምጽራይም፥ ፉጥ፥ ከነዓን ናቸው ።የኩሽም ልጆች ሳባ፥ ኤውላጥ፥ ሰብታ፥ ራዕማ፥ ሰበቃታ ናቸው።የራዕማ ልጆችም ሳባ፥ ድዳን ናቸው  በማለት ዘርዝሮ ያስረዳለ። ዶ/ር ላዺሶ ጌ.ድሌቦ የኢትዮዽያዊነት ታሪካዊ መሠረቶችና መሣርያዎች በሚል መፅሐፋቸው የአይሁዳውያን ብሉይ ኪዳን በ 280-150 ዓመተ ዓለም በግብፁ የእስክንድርያ ከተማ ከአይሁዳውያኑ ቋንቋ ወደ ግሪክ በተተረጎመ ጊዜ በመፅሐፉ ኩሽ የተሰኘው የሕዝብና የአገር ስም «ኢትዮዽያ» ተብሎ ተተካ ።እንዲሁም ከስምንት ምዕተ ዓመታት በኋላ በዘመነ ክርስትና በ 5ኛው ምዕተ ዓመት በአክሱም ከተማ መጽሐፍ ቅዱስ ከግሪክ ቋንቋ ወደ ግዕዝ በተተረጎመ ጊዜ አሁንም «ኢትዮዽያ» ተብሎ ተገለበጠ በማለት ያስረዳሉ። ከ120 ዓመት በፊት የተፃፈ የእጅ ፅሑፍ ምን ይላል?ስለ ጥንታዊትዋ ኢትዮዽያ ሊቃውንት እንደሚተርኩት የጥፋት ውሃ በምድር ላይ ካበቃ በኋላ ኖህ ህልፈቱን ሲረዳ ምድር ለልጆቹ ከፋፍሎ ዕጣ ተጣጣሉባት ከምሥራቅ እስከ ምዕራብ ለሴም ደረሰው፤…ወደ ዓዜብ አከባቢም ለካም ደረሰው፤የካምም ልጆች ኩሳ፣ምስጥርያም፣ፋጥ፣ከንዓን ነበሩ።እነኝህም እጣ ሲጣጣሉ ምስሪ ለምስጥርያም ደረሰው በስሙም ምስሪ ተባለች፤ከንዓንም በምስራቅ አባይ ማዶ ወዳለው ደረሰው ይሁን እንጂ ቆላማና ሙቀታማ በመሁኑ ተመልሶ በሴም ምድር ላይ ሰፈረ፤በዛውም ሰባት(7)ከንዓናውያን አህዛብ ተወለዱ የሰፈሩትም ቦታ በስሙ ተጠራ፤ኩሳም ዕጣው ኢትዮዽያ ሆነች በልጁ ስም በኢትዮጱ ተሰየመች፤ኢትዮጱም ትግራይ እንደ ሃገር መሰረተ በማለት ያሰረዳል።ይህም በመፅሐፍ ቅዱስ ኢትዮዽያ  የሚል በዕብራይስጥ የሃም ልጆችና ግዛታቸው ተብሎ ከተፃፈው ጋር ይስማማል። በ2013 ዓ.ም በትግራይ በተደረገ ዘግናኝ ጭፍጨፋ ምንም ሳይመስላቸው አሁን ጊዜው በመፅሐፍ ቅዱስ እንደተባለ ኢትዮዽያ ወደ እግዚአብሔር እጆችዋ የምትዘረጋበት ወቅት ነው ብለው እስከ መናገር ደረሱ፤ ኢትዮዽያ እጆችዋ ወደ እግዚአብሔር የምትዘረጋ መቼ ነው? ትግራይና ተጋሩ ሲጨፈጨፉ ነውን? ልበ አምላክ ዳዊት በመዝሙር 68:31 ስለተናገረው ጥቅስ እንደዛ ይላልን?፤˝መኳንንት ከግብጽ ይመጣሉ ኢትዮጵያ እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች˝  ይላል፤ፍፁም የማይገናኝ ነገር።ለመሆኑ ኢትዮጵያ የተባለችስ ይህች የአሁንዋ ሃገር ናትን? ኢትዮዽያ የምትባል ሃገር በዛን ዘመን በመፅሐፍ ቅዱስ ትታወቅ ነበር? መፅሐፍ ቅዱስ ያለው ዕድሜና ኢትዮዽያ ያላት ዕድሜ ይገናኛልን? የሚሉ ጥያቄዎች በትግራውያን ሙሁራን ተነሱ።በመዝሙረ ዳዊት 68:31 ያለውን የዕብራይስጥ ትርጉሙ እንመልከት፤˝መኳንንት ከግብጽ ይመጣሉ ኢትዮጵያ እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች˝ ይላል ግን የትኛዋ ኢትዮጵያ እንደሆነች ወደ ዕብራይስጡ ተመልሰን ስንመልከት፤በዚህ ጥቅስ ላይ የኢትዮጵያ ትርጉም ˝probably of foreign origin; Cush (or Ethiopia), the name of a son of Ham, and of his territory; also of an Israelite:--Chush, Cush, Ethiopia.˝ ብሎ ያስቀምጣል።ታድያ መኳንንት ከግብጽ ይመጣሉ ኢትዮጵያ እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች የሚል ጥቅስ መኳንንት ከግብጽ ይመጣሉ የካም ልጅ(ኩሾች)ና ግዛታቸውም እጆችዋን ወደ እግዚአብሔር ትዘረጋለች እንደ ማለት ነው።ነገር ግን ግብፅ  የሚለው ስንመለከት የድሮ ምስሪ የአሁንዋ ራስዋ ግብፅ መሆንዋን ያሳያል። በኢትዮዽያ መፅሐፍ ቅዱስ ማሕበር የመፅሐፍ ቅዱስ መዝገበ ቃላት ላይ ኢትዮጵያ የሚል ቃል ጥቁር የሚል ትርጉም ተሰጥቶታል ፤ከዛም በመቀጠል በግሪክና በመፅሐፍ ቅዱስ ፀሐፊዎች አስተሳሰብ ኢትዮጵያ ማለት ከግብፅ በስተደቡብ ጥቁር ዓባይና ነጭ አባይ እስከሚገናኙበት የነበረ አገርና መንግስት ነው ይላል ነገር ግን ይህ የፀሐፊዎች አስተሳሰብ የተባለ በማስረጃ አያስረዳም። በሐዋርያት ሥራ 8፥27-39 ያለው ኢትዮጵያ ጃንደረባ የተባለው የአክሱም ቤተመንግስት ፋይናንስ ሚኒስተር የነበረው፤አክሱማዊትዋ የኢትዮዽያ ንግስት ሳባን በነገሥት ቀዳማዊ -10፥1 -13፣መጽሐፈ ዜና መዋዕል ካልዕ 9፥1-12 የተጠቀሰች ብንመለከት ኢትዮጵያ የሚል በጥንታዊትዋ ትግራይ የነበሩ ጥቁሮችና ግዛታቸው ለማመላከት የተፃፈ መሆኑ እንረዳለን። ኢትዮዽያ የሚል ቃል ሲነሳ የእነሱ ጎጥና ቀበሌ የሚወክል የሚመስላቸው በተረት ተረት የተተበተቡ፣ማስረጃ ሳይኖራቸው ሁሉም የእኛ ለሚሉ ትምክህተኛች ከእንግዲህ ወዲህ እነሱ በፃፉት የውሸት ሃይማኖታዊ ድርሰትና ትርክት በማስረጃ ልካቸውን ያውቁ ዘንድ የማያዳግም መንፈሳዊ እርምትና እርምጃ ሊወሰድ ይገባል። በትምክህት ተወጥረው ቤተክርስትያን ውስጥ አማራ አለ፣ክርስትናና ቤተክርስትያን ከኛ ወድያ ብለው ለሚፎክሩና ለሚያቅራሩ አህዛብ የትግራውያን ሚና ቤተክርስትያን በመመስረት ምን ይመስል እደነበረ ማስረዳት የትግራውያን ሊቃውንተ ቤተክርስትያን ሓላፊነት ነው የሚል አስተያየትም ይሰማ ነበር።በአሁኑ የኢትዮዽያ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ተብሎ የሚጠራ የሃይማኖት ተቋም መሠረታዊ አመጣጡ ስንመለከት ከትግራይ ሲሆን ይህም የቤተመንግስት መናገሻ በነበረው በታላቁ  አክሱም  እንደነበረና በጊዜው አክሱማዊት ቤተክርስትያን (Aksumite church) በማለት ይታወቅ ነበር፣ቆይቶ አቢሲንያ ቤተክርስትያን (Abyssinian Church) ሲባል ከዛም የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን (church of Ethiopia)የሚል ስያሜ አገኘ  በማለት ማስረጃን ጠቅሰው የሚከራከሩም ኣሉ። በክርስትና እምነት የሊቃውንት ምድር የት ነው?ጎጃም ወይስ ጎንደር?የክርስትና ጥምቀተ ከጎንደር የተቀበልነው ነውን? ትግራውያን አማራን አጠመቁ? ወይስ አማራዎች ትግራውያን አጠመቁ? ወ.ዘ.ተ. ለሚለው ጥያቄ እናንተ ትግራውያን ሊቃውንተ ቤተክርስትያን መልስ ሰጥታችሁ ልካቸውን መንገር መንፈሳዊና ሞራላዊ ግዴታችሁ ነው የሚል የምእመኑ ድምፅም በዛ። ክርስትና በፍሬምናጦስ(አባ ሰላማ) የክርስትና እምነት ተቀበሉ ብለው የትግራይ ታሪክን ቆርጠው ለሚተርኩ ሽዋዎች ከአባ ሰላማ 300 ዓመት በፊት በአክሱማዊው ጃንደረባ የፋይናንስ ሚኒስተር የክርስትና እምነት ወደ ኢትዮዽያውያ በማስገባት ምን ሚና እንደነበረው መፅሐፍ ቅዱስ ጠቅሰው ደናቁርት የማሳፈር ግዴታ በትግራውያን ሊቃውንተ ቤተክርስትያን የተጣለ ሓላፊነትነው ሲባልም ነበር።የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ 8 ከ ቁጥር 26 እስከ 39 እንዲህ ይላል።(26 )የጌታም መልአክ ፊልጶስን ተነሥተህ በደቡብ በኩል ከኢየሩሳሌም ወደ ጋዛ ወደሚያወርደው ምድረ በዳ ወደ ሆነ መንገድ ሂድ አለው።(27 )ተነሥቶም ሄደ።እነሆም፥ ህንደኬ የተባለች የኢትዮጵያ ንግሥት አዛዥና ጃንደረባ የነበረ በገንዘብዋም ሁሉ የሠለጠነ አንድ የኢትዮጵያ ሰው ሊሰግድ ወደ ኢየሩሳሌም መጥቶ ነበር፤(28 )ሲመለስም በሰረገላ ተቀምጦ የነቢዩን የኢሳይያስን መጽሐፍ ያነብ ነበር።(29 )መንፈስም ፊልጶስን ወደዚህ ሰረገላ ቅረብና ተገናኝ አለው፤(30 )ፊልጶስም ሮጦ የነቢዩን የኢሳይያስን መጽሐፍ ሲያነብ ሰማና፤በውኑ የምታነበውን ታስተውለዋለህን? አለው፤ (31 )እርሱም፦የሚመራኝ ሳይኖር ይህ እንዴት ይቻለኛል? አለው፤ወጥቶም ከእርሱ ጋር ይቀመጥ ዘንድ ፊልጶስን ለመነው።(32 )ያነበውም የነበረ የመጽሐፉ ክፍል ይህ ነበረ፤እንደ በግ ወደ መታረድ ተነዳ፥ የበግ ጠቦትም በሸላቹ ፊት ዝም እንደሚል፥ እንዲሁ አፉን አልከፈተም።(33 )በውርደቱ ፍርዱ ተወገደ፤ሕይወቱ ከምድር ተወግዳለችና ትውልዱንስ ማን ይናገራል?(34 )ጃንደረባውም ለፊልጶስ መልሶ፦ እባክህ፥ ነቢዩ ይህን ስለ ማን ይናገራል? ስለ ራሱ ነውን ወይስ ስለ ሌላ? አለው።(35 )ፊልጶስም አፉን ከፈተ፥ ከዚህም መጽሐፍ ጀምሮ ስለ ኢየሱስ ወንጌልን ሰበከለት።(36 )በመንገድም ሲሄዱ ወደ ውኃ ደረሱ፤ጃንደረባውም።እነሆ ውኃ፤እንዳልጠመቅ የሚከለክለኝ ምንድር ነው? አለው።(37 )ፊልጶስም በፍጹም ልብህ ብታምን፥ ተፈቅዶአል አለው።መልሶም ኢየሱስ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆነ አምናለሁ አለ።(38 )ሰረገላውም ይቆም ዘንድ አዘዘ፥ ፊልጶስና ጃንደረባው ሁለቱም ወደ ውኃ ወረዱ፥ አጠመቀውም።(39 )ከውኃውም ከወጡ በኋላ የጌታ መንፈስ ፊልጶስን ነጠቀው፤ጃንደረባውም ሁለተኛ አላየውም፥ ደስ ብሎት መንገዱን ይሄድ ነበርና። መፅሓፍ ቅዱስ ስለ ጀንደረባው ይህ ቢያስረዳም ስለጀንደረባ ዝርዝር ማንነት ለማግኘት ሌላ ተጨማሪ ማስረጃ ያስፈልጋል። ለምን ቢባል ቀደም ብየ እንደጠቀስኩት አንድም በዚህ የታሪክ ስርቆት በበዛበት ሃገር ሁሉም ነገር የኛ&ሁሉም ነገር በኛ ለሚሉ ሌቦች በማስረጃ ልካቸው ሊያውቁ ስለሚገባ&አንድም በትምክህት ተወጥረው የክርስትና ደሴት እኛ ነን&ጥምቀት በእኛ ተጀመረ ወ.ዘ.ተ.በማለት ከማጭበርበር ወደ ትምክህት የተሸጋገሩ ሀሳውያን ሊቃውንት ነን ባዮች በማስረጃ ለመርታትና ራሳቸው እንዲፈልጉ ለመጠቆም ስለሚረዳ ነው፡፡ በማርቆስ ዳውድ የተተረጎመ በብላታ መርስኤ ሐዘን የተገመገመ የኢትዮዽያ ስርዓተ አምልኮ በሚያትት መፅሓፍ በመግብያው ላይ ስለ ኢትዮዽያዊው ጃነደረባው እንዲህ ሲል ያስቀምጣል።አንድ የኢትዮዽያውያን አባባል መፅሐፍ ቅዱስን በማጣቀስ የክርስትና እምነት በጀንደረባው እንደገባ ያረጋግጣል፤ይህ ጀንደረባ የንግስት ህንደኬ ፋይናንስ ሚኒስተር እንደነበርና ይህም ከክርስቶስ ልደት በኋላ በ34 ዓመት አከባቢ እንደሆነ ያስረዳል።ጀንደረባው በሐዋርያው ፍሊጶስ እንደተጠመቀ የሐዋርያ ስራ( 8:26-39) በማጣቀስ ገልጿል።ወደ ኢትዮዽያ በተመለሰም በወቅቱ ቤተ መንግስት በነበረው በአክሱም ወንጌልን መስበኩም ያትታል።ነገር ግን ሃይማኖታዊ ስነ ስርዓቱ የመጀመርያው ዻዻስ እስኪመጡ ደረስ እንዳልተተገበረ በመጨመር ያስረዳል ፤ይህም አክሱማውያን እስከ ዘመነ አብርሃ ወአፅብሃ ሕገ ኦሪት ሲከተሉ ቆይተው በዘመነ አብርሃ ወአፅብሃ ክርስትናን(ሐዲስን) ተቀበሉ፤ይሁን እንጂ እስከ ዘመነ አብርሃ ወአፅብሃ ስርዓተ ቅዳሴ አልነበራቸውም እንጂ ሚስጥረ ጥምቀት በዘመነ ህንደኬ ተቀብለው ነበር ብለው ሊቃውንት ያስረዳሉ  በማለት ደብተራ ፍስሐ ጊዮርጊስ ዓቢየዝጊ ከፃፉት ጋር ይስማማል።ከዚህ ጋር ተያይዞ ከ 298-324 ዓ.ም የክርስትና እምነት አምልኮ ስርዓተ ቁርባንን ባጠቃለለ መልኩ ክርስትና የተስፋፋበት ዘመን   በአባቶቻችን በዘመነ አብርሃ ወ አፅብሃ እንደነበርም በመጋቤ ሐዲስ አማኑኤል መንግስትአብ ፅፏል። ይህ አክሱማዊ ትግራዋይ ፋይናንስ ሚኒስተር የክርስትና እምነት በማስተዋወቅ ረገድ የመጀመርያው ሰው መሆኑ መገንዘብ ይቻላል፤ቀጥሎም ከሕገ ኦሪት ሐዲስ ኪዳን ተቀብለውና ስርዓት አበጅተው ክርስትናን ያስፋፉት ትግራውያን ናቸው።ስለዚህ እነዚህ ጥምቀት ቤታችን ተጀመረ፣የክርስትና ደሴት እኛ፣አማራ ውስጥ ቤተርስትያን ትገኛለች ወ.ዘ.ተ እያሉ የሚያደነቁሩን ውሸታሞች ከእንግዲህ ታሪካችሁን ፈልጉ ብላችሁ ማሳወቅ የትግራውያን ሊቃውንት ድርሻ ይሆናል የሚል ሓሳብ ተደጋገመ። የሊቃውንት ሃገር እኛ፣የቅኔና ዜማ ማፍለቅያ በኛ ብለው ለሚመኩስ የቤተክርስትያናችን ሊቅ የሆነ ቅዱስ ያሬድ ለየት ባለ መልክና ሰፋ ባለ ድርሰት አምስት(፩.ድጓ ፣፪.ምዕራፍ፣ ፫.ዝማሬ፣ ፬.መዋስዕት፣ ፭.ቅዳሴ) ታላላቅ የሆኑ የዜማ መፃሕፍት ከነ ምልክቱ ለቤተክርስትያንዋ የተበረከተው ከሃገረ ትግራይ አይደለም ወይ? ስምንቱ የዜማ ምልክት (ድፋት፣ሂደት፣ቅናት፣ይዘት፣ቁርጥ፣ጭረት፣ርክርክ፣ደረት)መልክና ትርጉም  የገለፀው የትግራውያን የስነ መለኮት ልዕልና አይደለምን? የሚል ጥያቄም በመላ ትግራይ ተስፋፋ። ውድ ሊቃውንተ ቤተክርስትያን የትግራይ ሚና እንደ ትምህርት ማዕከል(Center of Scolarship) ሁና ስታገለግላቸው የነበሩ አህዛብ እንዴት በክርስትና ሰበብ ትግራይን ለዘመናት ሲያጠቋት ቆዩ? እንደአሁኑ አያረገውና ትግራይ ክርስትና በማስተማር ለቀደምት ኢትዮዽያውያን የጎላ ሚና እንደነበራት የታሪክ መፃሕፍት ይናገራሉ፤በማለት ዋቢ መፃሕፍትን ጠቅሰው የሚሟገቱ ትግራውያንም አሉ።ታደሰ ታምራት church and state in Ethiopia በሚል መፅሐፋቸው ትግራይ በመንፈሳዊ ትምህርት በኩል የነበራት ሚና እንዲህ ፅፈውታለ፤የነበረው በቂ ያልሆነ የትምህርት ግልጋሎት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተጠናከረ መጥቷል ይህም ከሰሜን በተገኘ ድጋፍ ነው፤በጣም የተሻለ ተመኩሮና ገድል ከነበራቸው ከቀደምት የክርስትና እምነት ተከታዮች የክህነት ትምህርት ለማግኘት ወደ ትግራይ መሄድ የግድ ይል ነበር።የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ባህል በትግራይ የተመረኮዘ ነው፤ይህም በዋናነትም ከሰባተኛ ክፍለ ዘመን በፊት በተመሰረተ የዘጠኝ ቅዱሳን የምንኩስና ትውፊት እንደነበር ያትታል።በአማራና በሽዋ የገዳማውያን ሂወትና ወንጌላውነት አገባብ ባለው መልኩ እንዳዲስ የተጀመረው በእየሱስ ሞዓ በደብረ ሐይቅ ነው።እየሱስ ሞዓ የመጀመርያ ደረጃ መንፈሳዊ ትምህርት በአከባቢው እንደተማረ ነገር ግን ተጨማሪ መንፈሳዊ እድገት ሊያገኝ የቻለው 13 ዓመት እንደሞላው በ1241 ወደ ትግራይ በመሄድ ከታዋቂው የደብረ ዳሞ ገዳም በጊዜው ከነበሩ አበምኔት አባ የውሃኒ ጋር በመቀላቀል ነበር።ከዛም ወደ ደቡብ እንደተጓዘና በሐይቅ ደሴት ሲኖር ይህ ወደ ደሴቱ የመምጣት ነገርም ለኢትዮዽያ ገዳማውያን ታሪክ ወሳኝ ለውጥ አመጣ  ይላል።በትንሽነቱ በአክሱምና ደብረ አባይ የቀሰመው ትምህርት አፄ ዘርኣያዕቆብ ታዋቂ የስነ-መለኮት ሊቅ ለመሆን እንዳበቃውም  በተለያዩ ፀሓፊዎች ይገለፃል። ታድያ ይህ ሁሉ ታሪክ የያዘው የትግራይ ህዝብ እንዴት በእነ ዲያቆን ዳንኤል ክብረት እና ዲያስፖራ የሽዋ ጳጳሳት ተዋረደ? የሚለው ጥያቄ የብዙኃን ትግራውያንም ነው። ውድ የትግራይ አባቶች ከነዚህ አህዛብ ጋር በሃይማኖት አንድነት ስም እንዴት ተቆራኘን? ብለው የሚጠይቁም አልጠፉም። መፅሐፍ ቅዱስ እንዲህ ይላል አንድ ጌታ አንድ ሃይማኖት አንዲት ጥምቀት ።እንደ ቃሉ መሄድ ተገቢ ነው ነገር ግን ብርሃንም ከጨለማ ጋር ምን ኅብረት አለው? እንደ ተባለ ደግሞ ህብረታችን ከማን ጋር ማድረግ እንዳለብን ይነግረናል፤ታድያ የኢትዮዽያ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ከሰሜን እስከ ደቡብ፣ከምስራቅ እስከ ምዕራብ፣ከፍፁም መናኝና የገዳም መነኩሴ እስከ የቤተመንግስቱ ጠጅ ጠጭ መነኩሴ፣ከቅብዓት እስከ ጸጋ እና ተዋህዶ እምነት ተከታይ፣ከጠንቋይ እሰከ ሰባኪ፣ከቀዳሽ እስከ ተኳሽ፣ከገብረማርያም እስከ ደም መላሽ፣ከወለተ ማርያም እስከ የሺ እመቤት፣ከአሸብር እስከ መሐሪ የተለያየ እምነትና ሃይማኖት እንዲሁም ስነልቦና ያለው የማሕበረሰብ አማኝ በአንድ ጥላ ስር ለማስተዳደር የቻለችው በእውነት ወንጌል በመስበክ ወይስ ወንጀል በመስራት ነበር? በማለት ብዙ ጥያቄዎች ተነሱ። ውድ ትግራውያን ሊቃንተ ቤተክርስትያን አትግደል ብላችሁ ለማስተማር ግድያን ከሚደግፍ ሲኖዶስ ሕብረት ሊኖራችሁ አይገባም።በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም አሳብህ በፍጹምም ኃይልህ ጌታ አምላክህ አምልክ ብላችሁ ለማስተማር በፍፁም አሳቡና በፍፁም ኃይሉ የምድር ነገስታትን ከሚያመልክ ሲኖዶስ ፈቀቅ ማለት የግድ ነው፤ሰንበት ስለ ሰው ተፈጥሮአል እንጂ ሰው ስለ ሰንበት አልተፈጠረም እንደተባለ ሁሉ ሲኖዶስ ስለ ህዝበ ክርስትያን ተፈጠረ እንጂ ህዝበ ክርስትያኑ ስለ ሲኖዶስ አልተፈጠረም።የትግራይን ህልውና የማይገደው የኢትዮዽያ ሲኖዶስ ከእንግዲህ ህልውናውን ወይም መኖሩን እውቅና መስጠት አይገባንም፤የኢትዮዽያ ሲኖዶስ እና የሌላ ሃገር ሲኖዶስ ለኛ ለትግራውያን ምን ልዩነት አለው?፤የእግዚአብሔር ህልውና አለማወቅ ኃጢአት ነው ፤የማይወክልህ ሲኖዶስ ህልውና አለማወቅ ግን ኃጢአት አይደለም።የኢትዮዽያ ሲኖዶስ ለነገስታት ንጉስ እየሱስ ክርስቶስ መገዛት ሲኖረው ለዓለም ነገስታት ተገዥ ሁነዋልና።ስለ እመቤታችን ስለ ድንግል ማርያም እየሰበከ የደናግላን መደፈር የማይገደው ሲኖዶስ ነው፣ስለ እመቤታችን ስደት ሲሰብክ ስለ ትግራውያን ስደት የማይመለከተው ሲኖዶስ ነው።የሰው ልጅ በእግዚአብሔር አምሳል ተፈጠረ ብለው እያስተማሩ በሰው ላይ እልቂትና ጥፋት የሚደግፍ ስብስብ ነው።አታመንዝር ተብሎ በተሰጠ ትእዛዝ አማኞችን ሲሰብኩ የትግራይ እናቶች ለአመንዝራ ወታደሮች ተላልፈው ሲሰጡ ድጋፍ የሚሰጥ ስብስብ ፋይዳው ምንድን ነው?ስለዚህ በእግዚአብሔርም ላይ ስላአመፀ መንፈስ ቅዱስ ሊመራው አይችልም።ብዙ አማንያን በዚህ ሲኖዶስ ተሰናክለዋል።በቤተ ክርስትያንዋ የሚገኙ የወንጌልን ትምህርት ያልጠገቡ ነገር ግን ነጠላን ተሸፍነው ሾልከው ከገቡ ተመሳሳይ (Highcopy)ቄሶች፣ዲያቆናት፣ሰባክያን እና ዻዻሳት በሰማነው እና ባየነው ክፋት እነኝህ ተኩላዎች እንጂ የበጎች ጠባቂ አለመሆናቸው አስመስክረዋል፤ታድያ ውድ የትግራይ ሊቃውንት ሆይ ከእነዚህ ተኩላዎች ጋር ምን ህብረት አላችሁ? ወ.ዘ.ተ.የሚሉ በስፋት የሚነሱ ጥያቄዎች ነበሩ። ውድ አባቶች በአባታችሁ በቅዱስ እስጢፋኖስ የተፈፀመ ግፍና ጭካኔ ሳታወግዙ እናንተም ህልውና ሊኖራችሁ አይችልም፤ለምን ቢባል እናንተም የእነ ቅዱስ እስጢፋኖስ ልጆች በመሆናችሁ ተመሳሳይ የበደል ፅዋ መቅመሳችሁ አይቀርም፣ሁሌም የአባትህ ገዳይ በአንተ ላይ ሊራራ አይችልምና፤በማለት በደቂቀ እስጢፋኖሳውያን የደረሰ ግፍና መከራ በቁጭት የሚያነሱ ሰዎችም ተነሱ። ውድ ሊቃውንተ ቤተክርስትያን ከቅብዓትና ከፀጋ ስብስብ ከሆነችው ከዚህች ቤተክርስትያን እንዴት ታብራላችሁ? እነዚህ ተኩላዎች በዚህ ዘመንም በዋልድባ የትግራይ ተዋህዶ ተከታይ መነኩሴዎችላይ ያደረጉት ጭካኔስ ስለ ምን አታወግዙም? በእውነቱ ይህ የብርሃንና የጨለማ ልዩነት ይዞ መቆየቱስ ለምን ይጠቅመናል? የሚል ጥያቄም ወደ ሊቃውንቱ ጀሮ ከጎረፉ ጥያቄዎች አንዱ ነበሩ። II. የግምገማው አስፈላጊነት ወደ ዋናው ምዕራፍ ከመግባታችን በፊት የዚህ ግምገማ አስፈላጊነት በጥቂቱ ማብራራት ተገቢ ነው።በጥቅምት ወር 2013 ዓ.ም በትግራይ መንግስትና በኢትዮዽያ መንግስት መካከል በተፈጠረው ልዩነት ወደ ጦርነት ተገባ።ለትግራይ ህዝብ ጦርነት በዓመታት ልዩነት የሚያጋጥመው የተለመደ ሰው ሰራሽ የጠባሳ ምዕራፍ ነው፤ከቅርብ ጊዜ ብንጀምር በ1991 ዓ.ም ከኤርትራ ጋር በነበረው ጦርነት በትግራይ ምድር ነበር፣ለ 17 ዓመታት በደርግ ዘመነ መንግስት የተካሄደው ጦርነትም 15 ዓመት እንዲሁ በትግራይ ምድር ነበር፣ይሁዳ ነኝ ብሎ ራሱ ከሰየመ ሃይለስላሴ ዘመንም የጣልያን ወረራና የቀዳማይ ወያነ ውግያዎችን ጨምሮ በርካታ ጦርነቶች ተካሂደዋል፣ነፍጠኛው ሃይለስላሴ ከእንግሊዝ የጦር አውሮፕላን ተበድሮ ትግራይን በጨፈጨፈበት ጊዜም ብዙ የትግራውያን ሂወት ጠፍተዋል፤የየውሃንስ ሞት ተከትሎ የመጣ ጨፍጫፊው የሚኒሊክ መንግስትም በትግራይ ዘር ማጥፋት በሚባል ደረጃ ብዙ ሰው ጨፍጭፏል፣ወንዶች ህፃናትም ጭምር እንደ ሃገራቸው ልምድ ሰልበዋል፤ነፍጠኞች በዘመነ ደጃች ውቤ ትግራይ ላይ የፈፀሙት ግፍና በደል ለመስማትም የሚከብድ ነው፤ምላስ መቁረጥ፣ወደ ጀሮ የተቆላ ዓተር አስገብቶ ዱዳ ማድረግ ወ.ዘ.ተ፤አገዎች በትግራይ ላይ የፈፀሙት ግፍና በደልም በአንዳንድ የታሪክ መፃሕፍት ተጠቃሽ ሁኖ እናገኘዋለን ፤ብዙ ጦርነትና ብዙ በደል ማንሳት ቢቻልም ለታሪክ ተመራማሪዎች መተው ይሻላል። በመግብያው ላይ እደጠቀስኩት በዘመነ ትግራይ ጀኖሳይድ በቤተክርስትያን ዙርያ ብዙ ጥያቄዎች ተነስተዋል፤ የእነኝህ ጥያቄዎች መነሻ፣ታሪክና ትርክት ለማወቅ የተለያዩ ፅሑፎች ማየትና መገምገም ያስፈልጋል።አባቶቻችን የገደለ አሁንም ገደለን፣እናቶቻችን በእንግሊዝ ጦር አውሮፕላን ገበያ ላይ የጨፈጨፈ አሁንም በአረብ ድሮን ጨፈጨፈን፣ወንድሞቻችን የሰለበ ሚኒሊክ አሁንም አረደን፣በዘመቻ ሽዋ ወደ ትግራይ የነበረ ዝርፍያና ግድያ በተመሳሳይ መልኩ ተደገመ። ታድያ በዚህ ዘመን ምን አዲስ ነገር ተፈጠረ? በቤተክርስትያን ይሁንታ፣ፀሎትና፣ምርቃት ትግራይ ላይ ጦርነት ታወጀ።መጀመርያ ይህን ነገር ሲሰማ ብዙ አማኝ ተበሳጨ፣የኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ጦርነቱ ማውገዝ ባትችልም ስለምን ደገፈች? ብሎ የሚጠይቅ ሰው በዛ፣ብዙ አማኝ ከጦርነቱ ይልቅ በእምነት ተቋማት አዘነ፣ራሴን ጨምሮ ይህቺ ቤተክርስትያን ከቶ ምንድን ናት? ብለን ጠየቅን፣የትግራይ ህዝብ እንዲጨፈጨፍ በሞራልና በገንዘብ ያገዘች ይህቺ ቤተክርስትያን ተመልሳ ኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን የሚል ትኬት ቁረጥ ትለኝ ይሆን? ብለን ራሳችንን ጠየቅን።ሰዎች በግል አቋማቸው ክርስቶስ እንዳለው የቄሳር ለቄሳር  ብለው ፖለቲካ ለፖለቲከኞች የሚል አቋም ያላቸው ምእመናን/ናት ቤተክርስትያንዋ እንዴት ልታስተናግዳቸው ነው? የቤተክርስትያንዋ አማኞች የማንም ፖለቲካ ደጋፊ ባይሆኑም የሚከተሉት የእምነት ተቋም (ቤተ ክርስትያን) ፖለቲከኛ ከሆነ አማኙም በተዘዋዋሪ ማበሩ አይቀርምና፤መፅሓፉ ቅዱስ ለሁለት ጌቶች መገዛት የሚቻለው ማንም የለም ይላል ታድያ ቤተክርስትያንዋ ባንድ በኩል የነገስታትና የሹመኞች መሳርያ(tool) ሁና ስታገለግል በሌላ በኩል የነገስታት ንጉስ እየሱስ ክርቶስን እንዴት ማገልገል ትችላለች?፣በገዢዎችና የምድር ነገስታት ፍቅር ተገዝታ በፍፁም ልብዋ ለነሱ የምትገዛ ይህቺ ቤተክርስትያን ከዚህ በኋላ እንደ እግዚአብሔር ቃል አምላክህን በፍጹም ልብህ በፍጹም ነፍስህም በፍጹም አሳብህም ውደድ  ብላ ልታስተምር ሞራል ይኖራት ይሆንን? በ 2013 ዓ.ም በነበረው የትግራይ ዘር የማጥፋት ዘመቻ ብዙ ግፍ ተፈፀመ፤ቤተ እግዜአብሔር በመድፍ ተመታ፣ቄሶች በቤተክርስትያን ውስጥ ታረዱ፣አማንያን በቤተክርስትያን ተገደሉ፣ብዙዎች በመሬታቸው ታረዱ፣እናቶችና ልጃገረዶች ተደፈሩ፣ልጆች በራብ አለቁ ነገር ግን ስለነዚህ በደልና ግፍ የሚያፅናና የእምነት ተቋም የለም፤የሞቱት የአባ እስጢፋኖስ ልጆች ናቸውና፣የታረዱት የአባ ኤዎስጣጢዎስ ልጆች ናቸውና፣የተጨፈጨፉት የአባ ፊሊጶስ ዘደብረ ቢዘን ልጆች ናቸውና በዚህች ቤተ ክርትያን እንደ ባዕድ ተቆጠሩ። ህዝብ ሲያዝን የሚያፅናና የእምነት ተቋም ያስፈልጋል፤የትግራይ ህዝበ ክርስትያንም ሲያዝን የሚያፅናናው ሲሳሳት የሚገስፀው፣የእግዚአብሄር መንገድ የሚያስተምረው ከፖለቲካ ነፃ የሆነ የራሱ የእምነት ተቋም ማበጀት የግድ ይለዋል። ስለዚህም በቤተመንግስት ካህናት ከምትመራ የሽዋ ቤተክርስትያን ተላቆ የራሱ የትግራይ ተዋህዶ ሲኖዶስ ማቋቋም ተገቢ ነው።ይህን ለማድረግም የሽዋ ቤተ ክርስያንዋ ለዘመናት በትግራይና በትግራውያን ያደረሰችው ግፍና በደል ወደ ኃላ ተመልሶ በመገምገም ይህ እምነት ለቀጣይ ትውልድ እንዳይተላለፍና እኛ ትግራውያንም የራሳችን ቤተክርስትያን ስንቀልስ ተመሳሳይ ፖለቲካዊ ስህተት እንዳይፈፀም ይህ ታሪካዊ ግምገማ እንደ ግብአትም ጭምር የሚያገለግል ይሆናል።የዱሮውን ዘመን አስብ፥ የብዙ ትውልድንም ዓመታት አስተውል፤አባትህን ጠይቅ፥ ያስታውቅህማል፤ሽማግሌዎችህን ጠይቅ፥ ይነግሩህማል  ተብሎ እንደተፃፈ በትግራውያን ሊቃውንት፣በተዋህዶ እምነትና በትግራይ ቤተክርስትያን ስለ ደረሰው መከራ፣ እንዲሁም ለዘመናት በስመ ቤተክርስትያን የተደረጉ ግድያዎችና ጭፍጨፋዎች ለማወቅ አባቶቻችን የፃፉትን መፃህፍት በመጠየቅ በሽዋ የቤተመንግስት ካህናተ ደብተራ የተፈፀሙ ዘግናኝ ተግባራት መገምገሙ ተገቢ ነው። እግዚአብሔር ሙሴን ˝በዚያም ቀን፦ ከግብፅ በወጣሁ ጊዜ እግዚአብሔር ስላደረገልኝ ነው ስትል ለልጅህ ትነግረዋለህ˝ እንዳለው ከሽዋ ቤተክርስትያን በወጣን ጊዜ እኛም ለልጆቻችን እግዚአብሔር ስላደረገልን ከዚች ፀረ-ትግራውያን ከሆነች የሽዋ ቤተክርስትያን ወጣን ብለን እንናገራለን። ሌላው የዚህች ቤተክርስትያን ጉድና ጭካኔ በዓለም ለሚገኙ የክርስትያን ሕብረት ተቋማትን በማስረዳት ላደረገችው ኢክርስትያናዊ ግፍና በደል ከመፅሓፍ ቅዱስ አንፃር ታይቶ በየጊዜው የተደረጉ ጭፍጨፋዎች የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ኃላፊነት ወስዳ ማውገዝ ወይም እንደለመደችው ቅዱስ ስራ ነው ብላ አቋምዋን እንድትገልፅ ተፅእኖ መፍጠር የሁሉም ትግራውያን እንዲሁም በክርስቶስ ክርስርትያን ተብለው የሚጠሩ አማንያን የቤት ስራ ሊሆን ይገባል፤ያን ጊዜ ቤተክርስትያንዋ ለሁለት ጌቶች መገዛት የሚቻለው ባርያ ማንም የለም፤ወይም አንዱን ይጠላልና ሁለተኛውንም ይወዳል፥ ወይም ወደ አንዱ ይጠጋል ሁለተኛውንም ይንቃል  እንደተባለ ወይ ለንጉስ ዘርዓያዕቆብና ተከታዮቹ ትገዛለች ወይም ለነገስታቱ ንጉስ ለእየሱስ ክርስቶስ ትገዛለች፤ይህ ሳይደረግ ትግራይ የራስዋ ሲኖደስ በሚኖራት ወቅትም ቢሆን ከዚህች የገዳም ጉንዳጉንዶ መነኩሴዎች ከበላች የሽዋ ቤተክርስትያን ህብረት እንዳይኖራትም ለማሳሰብ ጭምር ነው። III. የቤተክርትስያን አሰራር መመርመር ሐጢአት ነውን? “ከእግዚአብሔር ሆነው እንደ ሆነ መርምሩ፤ብዙዎች ሐሰተኞች ነቢያት ወደ ዓለም ወጥተዋልና” አብዛኞቻችን አንድ የተለመደ አባባል እንላለን ይህም ብዙ አትመራመሩ የሚል ነው፤ነገር ግን መመርመር ነውር ነውን?መፅሓፍ ቅዱስ ግን ሳንመረምር ማመን እንዴለለብን ያስቀምጣል፤ሳንመረምር ሐሰተኞች ማወቅ አንችልምና፤ወዳጆች ሆይ፥ መንፈስን ሁሉ አትመኑ፥ ነገር ግን መናፍስት ከእግዚአብሔር ሆነው እንደ ሆነ መርምሩ፤ብዙዎች ሐሰተኞች ነቢያት ወደ ዓለም ወጥተዋልና በማለት መመርመር እንዳለብን ያስረዳናል። ሌላው በዮሐንስ ራእይ ላይ እንዲህ ይላል ሥራህንና ድካምህን ትዕግሥትህንም አውቃለሁ፤ክፉዎችንም ልትታገሥ እንዳትችል፥እንዲሁም ሳይሆኑ፥ሐዋርያት ነን የሚሉቱን መርምረህ ሐሰተኞች ሆነው እንዳገኘሃቸው አውቃለሁ ይላል።ስለዚህ ሐዋርያዊ ተልዕኮን ሳይዙ ሐዋርያ ነን ለሚሉና ክርስትያናዊ መርህ ሳይከተሉ ክርስትያን ነን ለሚሉ፣በሐሰተኞች ስብስብ የሚመራ የሽዋ ቤተክርስትያን መርምረን ያለፈውንና ያሁኑ ስህተታቸው ይፋ ማድረግ ይኖርብናል፤ስለዚህ ያልናችሁ ስሙ፣እኛ አንሳሳትም ሲኖዶሱ መንፈስ ቅዱስ ስለሚመራው እኛን መመርመር ተገቢ አይደለም ሐጢአትም ነው ለሚሉ አስመሳዮች እንደ ቃሉ መልስ መስጠት ያስፈልጋል። ኃጢአትስ የትግራይ ንስሐአባት አይኑራችሁ ብለው ከሚያውጁ አረማውያን  ጋር መኖር ነው፤ኃጢአትስ ጁንታዎች ጠፉ እያሉ ከሚዶልቱ የቄስ ፖለቲከኞች መተባበር ነው፤ኵነኔስ የትግራይ ህዝብና ገዳማቱ በመድፍ ሲመቱ እንዲሁም ቄሶችና ምእመኖች በቤተ መቅደስ ሲያልቁ በከፍታ ከሚጓዙ የሰይጣን ዲያቆናትና ሙሃዘ ጥፋት ከሆኑ አጋንንት አብረህ ስጋሃ ወደሙ መቀበል ነው፤ኃጢአትስ ከዓረብ፣ከሱማሊ፣ከፋኖና ከኤርትራተባብረህ እንደ ሽዋ ቤተክርስትያን በጎችህ መጨፍጨፍ ነው፤ኃጢአትስ ስለ እመቤታችን ድንግል ማርያም እያስተማሩ የደናግል መድፈር አለማውገዝ ነው፤እንደ እኔ ትልቁ ኵነኔ ነው የምለው ከማይመስልህ ጋር አብሮ መኖር ነው፤ለዚህም ነው የዚህች ቤተክርስትያን ሥራና ተግባረ መገምገም የግድ የሚሆነው። የትግራይ ሊቃውንተ ቤተክርስትያን ከድሮ ጀምረው ስለዚህ ጉዳይ አልታገሉም ማለት አይደለም፤ይልቁንስ የሽዋ እምነት ላለመቀበል ብዙ ትግል አካሂደዋል፤ብዙ መስዋዕትነትም ከፍለዋል ።በአሁኑ ጊዜም አባቶች እንዲሁም ምእመናን/ት በሲኖዶሱ መንፈሳዊ ጥያቄ ማንሳት ይቅርና በታችኛው መዋቅር በሃገረ ስብከትና በአጥብያም ጭምር ቤተ ክርስትያንዋ ከመንቀፍ አፋቸውን መዝጋት ይመርጣሉ፤ምክንያቱ በቤተክርስትያንዋ የተደበቀ መልአከ ሞት በመፍራት ነው፤አንድም ነጠላ ለብሰውና ሻሽ ጠምጥመው ሃሌሉያ ከሚሉ የተኩላ ማህበርተኞች ማህበረ ዳንኤል ክብረትን በመስጋታቸው ነው፣አንድም እንደእኔ ጥልቅ እውቀት የሌለው አማኝ ይሰናከላል በማለት አፋቸው ሸብበው ኑረዋል፤የተቃወሙም አገር ጥለው ሸሽተዋል። አሁንም ስለዚህ ነገር በትግራይ ህዝብ ስለ ደረሰ በደል ስለምን ትናገራላችሁ ብለው ፊታቸው ለሚያጠቁሩ ቃየናውያን ግን መልካም ብታደርግ ፊትህ የሚበራ አይደለምን? መልካም ባታደርግ ግን ኃጢአት በደጅ ታደባለች ፈቃድዋም ወደ አንተ ነው እንላቸዋለን። በብዙዋቻችን ዘንድ ሲታይ ቤተ ክርትስያን መተቸት ወይም ስለ ስህተትዋ መናገር ሐጢአት ሊመስለን ይችላል ለዚህም እንደ ምክንያት በዘልማድ የያዝነው አባባል አለ፤ይህም በቤተክርስትያን ዘንድ ብዙ አትመራመር የሚል የቆየ አባባል ነው፤ይህም ስለ በደል ወይም ስለ ሐጢአት ከመፅሓፍ ቅዱስ እይታ ባለመመልከታችን ይመስለኛል።ታድያ ሊቃውንት ስለ በደል ወይም ስለ ሐጢአት መፅሐፍ ቅዱስን በማጣቀስ የፃፉት ምን እንደሚል እንመልከት። በመጀመርያ ስለ በደል ወይም ስለ ኃጢአት ያለው ትርጉም ማየት ያስፈልጋል ምክንያቱም መጠየቅ የምንፈራው የእግዚአብሄር ፍርሃት በማሳደራችን በጥያቅያችንም ወደ ሐጥያት እንዳንገባ ነውና፤ስለዚህ ኃጢአት፣ኵነኔ ወይም በደል ጠንቅቀን ማወቅ ይኖርብናል፤አለዚያ ግን ጠላቶቻችን ኃጢአት ነው እያሉ ሌላ የእልቂት ድግስ እንደሚደግሱልን ማወቁ ተገቢ ነው። እዚህ ላይ ስለ በደል ወይም ስለ ሓጢአት ከተፃፉ ፅሑፎች የአንድ ትልቅ አባት ብፁእ ወቅዱስ አቡነ ሺኖዳ ሣልሳዊ ፅሑፍ ማንሳት አስፈላጊ ስለ መሰለኝ እንደሚከተለው ወደ አማርኛ መልሼ አቀርበዋለሁ።ብፁእ ወቅዱስ አቡነ ሺኖዳ ሣልሳዊ የግብፅ ኮፕቲክ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን ፓትርያርክ አስር ፅንሰ-ሐሳብ(TEN CONCEPTS) በሚል ርእስ ስለ በደል ወይም ስለ ሐጢአት(THE CONCEPT OF SIN) በሰፊው ፅፈዋል።ብፅኡነታቸው ቅዱስ ቃሉን በመጥቀስ ከፃፉት የሐጢአት ትርጉም በሚገባ ይገልፃል፤ፅሑፋቸው ሐጢአትን ወይም በደልን በተመለከተ እነደሚከተለው ይላል። I.	ኃጢአት እግዚአብሔርን መቃወም ነው የኃጢአት ትለቁ ነገር እግዚአብሔርን መቃወም ነው፤ለዚህም ዳዊት በፀፀት ˝አንተን ብቻ በደልሁ፥ በፊትህም ክፋትን አደረግሁ፥አለ(መዝሙር 51:4)።ስለ ኃጢአተኞችም ዳዊት በእነርሱ ፊት አንተ የለህም፣አንተ እንደምታያቸው፣እንደምትሰማቸውና እንደምትመለከታቸው አያስቡም እና፤ኃጢአተኛ እውቀት እንደጎደለው የሚያደርገውም አለማወቁ ነው፤የሚያነቃው ይፈልጋል፣ወደ አእምሮው የሚመልሰው ስራውንም የሚያሳየው ይሻል ። II. ኃጢአት የእግዚአብሔር ህልውናን አለማወቅ ነው የእግዚአብሔር ህልውና የሚሰማህ ከሆነ በእርሱ ፊት ያለ ሀፍረት ሐጢአትን አታደርግም፣በዮሴፍን ጭንቅላት የነበረም ምናልባት ይህ ነው፣ለዚህም ነው "ይህ ትልቅ ጥፋት በእግዚአብሄር ፊት እንዴት አደርጋሎ? ያለው"፤ስለዚህ ኃጢአት ስትሰራ ከሁሉም በፊት እግዚአብሔርን መበደል ነው፤ትቃወመዋለህ፣አትታዘዘውም፣ታምፃለህ።መንፈስ ቅዱስ ታሳዝናለህ፣በልብህ የእርሱ መኖርያ ታሪክሳለህ… ይህ ሁሉ የሚሰማህ ኃጢአት ስትሰራ ነውን ወይስ ንሰሓ ስትገባ?፤ወይስ የኃጢአትህ ክብደት ሳትረዳ እንደቀላል ወይም እንዳላስቀያሚ ነገር ታነሳዋለህ፤ልክ እንደ በሽተኛ ስለ በሽታው ተጠይቆ እንደሚመልሰው፣በሽታው ካንሰር ወይም ኤድስ ቢሆንም ቀለል አርጎ እንደሚመልሰው ። III. ኃጢአት ዓመፅ ነው(1ኛ ዮሐንስ 3:4) ። ኃጢአት የእግዚአብሔር ትእዛዛት መጣስና ችላ ማለት ነው።የእግዚአብሔር ህግ፣ክብርና አባትነት መተላለፍ ነው፤ለዚህም ነው ኃጢአት ሁለት ገፅታ ያለው ከእግዚአብሔር እና ከሰው አንፃር በተመለከተ። ከእግዚአብሔር አንፃር ሲታይ፣ኃጢአት በእግዚአብሔር ላይ ማመፅ ነው በእግዚአብሔር ማመፅና አለመታዘዝ ነው።ተመልከት ይህ ያደፈና የቆሸሸ ጥራዝነጠቅነትና አመፅ ሰማይንና ምድርን በፈጠረ በእግዚአብሐር ላይ ነው።ኃጢአት በእግዚአብሐር ላይ የሚደረግ የቆሸሸ ትምክህተኝነትና ዓመፃ ነው፤ትምክህተኞች የእግዚአብሄር ትዕዛዝ ከመተላለፋቸው በፊት ልባቸውን ያደነድናሉ፤ለዚህም ነው ትምክህትና ትዕቢት ኃጢአት የሆነው።ልክ በመፅሐፈ ምሳሌ" ትዕቢት ጥፋትን፥ ኵሩ መንፈስም ውድቀትን ይቀድማል" (ምሳሌ 16:18) ተብሎ እንደተፃፈ፤ምንም እንኳን ሰው ትዕቢትና ትምክህት ቢጥሉትም ትሑት የሆነ ሰው፣ራሱን ወደ ቆሻሻ ዝቅ የሚያደርግ ግን አይወድቅም፤ነገር ግን ትዕቢተኞች ታይተው ይወድቃሉ ። IV. ኃጢአት የእግዚአብሔር ፍቅር ማጣት ነው ይህን በተመለከተ ሃዋርያው ቅዱስ ዮሃንስ እዲህ ብሏል "ዓለምን ወይም በዓለም ያሉትን አትውደዱ፤በዓለም ያለው ሁሉ እርሱም የሥጋ ምኞትና የዓይን አምሮት ስለ ገንዘብም መመካት ከዓለም ስለ ሆነ እንጂ ከአባት ስላልሆነ፥ ማንም ዓለምን ቢወድ የአባት ፍቅር በእርሱ ውስጥ የለም።" (1ኛ ዮሐንስ 2:15-16 ) ይላል።በሰው ፊት ሁለት መንገዶች አሉ ዓለምን ማፍቅር ወይም የእግዚአብሔር ማፍቅር፤ሓጢአተኛ ከእግዚአብሔር ፍቅር ይልቅ ዓለምን ይወዳል፣ወይም ከእግዝአብሔር አብልጦ እራሱን ይወዳል፤በእርግጥም ወደ ጥፋት መንገድ እየተመራ እራሱን ይወዳል፣በሌላ አገላለፅ ኃጢአት የእግዚአብሔር ፍቅር ማጣት ነው፤ምክንያቱ ኃጢአተኛ እግዚአሔር አይታዘዝም በእርሱ ላይም ያምፃልና። V.	ኃጢአት ከእግዚአብሔር ጋር መጣላት ወይም አለመስማማት ነው ይህ በሐዋርያው ቅዱስ ያዕቆብ ምስክርነት የተረጋገጠ ነው፤ዓለምን መውደድ ለእግዚአብሔር ጥል እንዲሆን አታውቁምን? እንግዲህ የዓለም ወዳጅ ሊሆን የሚፈቅድ ሁሉ የእግዚአብሔር ጠላት ሆኖአል (የያዕቆብ መልእክት 4:4)።ጠላትነት የሚል ቃል ቢከብድ እንደ ሃጢአተኞች "አለመስማማት" በሚል እንተካውና እናስታርቀው፤ለዚህም ነው ሃዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ እንዲህ ያለው እግዚአብሔር በክርስቶስ ሆኖ ዓለሙን ከራሱ ጋር ያስታርቅ ነበርና፥ በደላቸውን አይቆጥርባቸውም ነበር፤በእኛም የማስታረቅ ቃል አኖረ።"እንግዲህ እግዚአብሔር በእኛ እንደሚማልድ ስለ ክርስቶስ መልክተኞች ነን"፤ከእግዚአብሔር ጋር ታረቁ ብለን ስለ ክርስቶስ እንለምናለን (2ኛ ቆሮንቶስ 5:19-20)።ኃጢአተኛ ከሆንክ በእውነት ከእግዚአብሔር ጋር መታረቅ ያስፈልጋሃል። አለመስማማት ሲባል ከእግዚአብሔር መለየት ነው ብርሃንም ከጨለማ ጋር ምን ኅብረት አለው?(2ኛ ቆሮንቶስ 6:14)፤እግዚአብሔር ብርሃን ነው፣ኃጢአተኞች ግን ከብርሃን ይልቅ ጨለማ ስለ ሚወዱ በጨለማ ይኖራሉ ተግባራቸውም የክፋት ነውና።"ክፉ የሚያደርግ ሁሉ ብርሃንን ይጠላልና፥ ሥራውም እንዳይገለጥ ወደ ብርሃን አይመጣም (ዮሐንስ 3:19-20)።በኃጢአቱ የጠፋውን ልጅ የአባቱን ቤት ትቶ ወደ ሩቅ አገር ሄደ(ሉቃስ 15:13)፤ኃጢአተኛም በተመሳሳይ መልኩ በልቡ፣በአእምሮውና፣በምግባሩ ከእግዚአብሔር ይለያል፤ለዚህ ዓይነት መለየት እግዚአብሔር እንዲህ ይለዋል "...ልቡ ግን ከእኔ በጣም የራቀ ነው "(ማር 7:6)።በእንደዚህ ዓይነት መለየት መኖር ማለት ኃጢአተኛው ከእግዚአብሔር ጋር መተባበር አልፈለገም ማለት ነው!! ስለዚህ በኃጢአት ውስጥ ስትኖር ከእግዚአብሔር ጋር ያለህ ህብረት ታቆማለህ ከመንፈስ ቅዱስ ጋርም ግኑኝነት አይኖርህም።

VI. በኃጢአት ቅዱሱን የእግዚአብሔርን መንፈስ እናሳዝናለን(ኤፌሶን 4:30) ከመጀመርያ በሰፊው ታሪኩን ስንመለከት የኃጢአት ምክንያት መፅሐፍ ቅዱስ እንዲህ ይላል "እግዚአብሔርም ሰውን በምድር ላይ በመፍጠሩ ተጸጸተ፥ በልቡም አዘነ” (ዘፍጥረት 6:6)። እግዚአብሔር በአምሳሉ በፈጠረው አዘነ፣በፊቱ ጥፋትና ርኵሰት አድርጓልና፤ኃጢአት ስንሰራ የእግዚአብሔርን መንፈስ ብቻ አናሳዝንም ነገር ግን መቃወምና አለመታዘዝም ይኖረናል፤ዲያቆኑ ቅዱስ እስጢፋኖስ በሰማዕትነቱ ለአይሁድ እንዲህ ብሎዋል "እናንተ ሁልጊዜ መንፈስ ቅዱስን ትቃወማላችሁ፤አባቶቻችሁ እንደ ተቃወሙት እናንተ ደግሞ።"(የሐዋርያት ሥራ 7:51)

VII. ኃጢአተኛ የእግዚአብሔርን መንፈስ ከሱ የራቀ ይመስለዋል መፅሐፍ ቅዱስ ስለ ንጉስ ሳኦል "የእግዚአብሔርም መንፈስ ከሳኦል ራቀ፥ ክፉም መንፈስ ከእግዚአብሔር ዘንድ አሠቃየው" (ሳሙኤል ቀዳማዊ 16:14) ይላል፤የእዚአብሔር መንፈስ ከሰው ሲርቅ ምንኛ ከባድ ነው!! ይህ እንዲህ ከባድ ከሆነ በመደንገጥ ' የእግዚአብሔርም መንፈስ ከእኔ ከራቀ እንዴት ይሆን?' ልትል ይሆናል ነገሩ እኔ ላመቻችልህ፣ልንገርህ የእግዚአብሔርም መንፈስ ካንተ አልራቀም ነገር ግን አንተ ከእግዚአብሔር መንፈስ ርቀሃል፤ነገር ግን በሁለቱም ጉዳይ በአንተና በእግዚአብሔር መንፈስ መለያየትና መራራቅ አለ ማለት ነው። VIII. ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ስለ ኃጢአት በተለይም ስለ ዝሙት የተናገረው ኃይለ ቃል ቃሉ እንዲህ ይላል"ሥጋችሁ የክርስቶስ ብልቶች እንደ ሆነ አታውቁምን? እንግዲህ የክርስቶስን ብልቶች ወስጄ የጋለሞታ ብልቶች ላድርጋቸውን? አይገባም " (1ኛ ቆሮንቶስ 6:15)፤ይህ ማለት ሰው በኃጢአት የእግዚአብሔር መቅደስ ያረክሳል፤ስለዚህ ሐዋርያው እንዲህ ይላል "የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ እንደ ሆናችሁ የእግዚአብሔርም መንፈስ እንዲኖርባችሁ አታውቁምን?ማንም የእግዚአብሔርን ቤተ መቅደስ ቢያፈርስ እግዚአብሔር እርሱን ያፈርሰዋል፤የእግዚአብሔር ቤተ መቅደስ ቅዱስ ነውና፥ ያውም እናንተ ናችሁ" (1ኛ ቆሮንቶስ 3:16-17) IX. ስለዚህ ኃጢአት ሰርቻለሁ ስንል ስለ ቃላቶቹ ማሰበ ይኖርብናል ያኔ ምን እንደሚመስሉ እንረዳለን፤ ስታስተውላቸው ቅድም ካነሳናቸው ኃጢአቶች ተወራራሽነት አላቸው፤በዝርዝር ከተነሱ ጉዳዮችስ ይመሳሰላሉ?እንዲሁም ኃጢአት ሌላ ትርጉም ያመለክታል። ኃጢአት በእግዚአብሔር ልጅ ላይ የሚታይ ድፍረት ነው በእውነት የእግዚአብሔር ልጅ ከሆንክ፣በአምሳሉና በመልኩም የተፈጠርክ ኃጢአትን አትሰራም፤ሐዋርያው ቅዱስ ዮውሃንስ እንዳለው "ከእግዚአብሔር የተወለደ ሁሉ ኃጢአትን አያደርግም… ኃጢአትን ሊያደርግ አይችልም።"፣"ክፉውም እንዳይነካው"(1ኛ ዮሐንስ መልእክት 3:9፣5:18)።ቅዱስ ዮውሃንስ ስለ እግዚአብሐር እንዲህ ብሏል "ጻድቅ እንደ ሆነ ካወቃችሁ ጽድቅን የሚያደርግ ሁሉ ከእርሱ እንደ ተወለደ እወቁ።" (1ኛ የዮሐንስ መልእክት 2:29)። ኃጢአተኛ ኃጢአትን ሲፈፅም የእግዚአብሔር ልጅና አምሳያ መሆኑ ያውቃልን?ወይስ በዛን ጊዜ ለዚህ ልዩ መብትና ባህርይ ይማረካልን?ሐዋርያው ስለዚህ እንዲህ ይላል "የእግዚአብሔር ልጆችና የዲያብሎስ ልጆች በዚህ የተገለጡ ናቸው፤ጽድቅን የማያደርግና ወንድሙን የማይወድ ሁሉ ከእግዚአብሔር አይደለም" (1ኛ የዮሐንስ መልእክት 3:10)። ስለዚህ ሓዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ ኃጢአተኞች እንዲህ ሲል ይገስፃል"ዲቃላዎች እንጂ ልጆች አይደላችሁም "(ዕብራውያን 12:8)። X.	ኃጢአት በእግዚአብሔርን አለመታመን ነው ኃጢአተኛ በሚሰራው ኃጢአት ከእግዚአብሔር ጠላቶች ጋር ያብራል ይህም ከሰይጣንና ከሰራዊቱ፣ከእግዚአብሔር ጠላቶች፤እግዚአብሔር አይሁድን ሲገስፅ እንዳለው" የአብርሃም ልጆች ብትሆኑ የአብርሃምን ሥራ ባደረጋችሁ ነበር… እናንተ ከአባታችሁ ከዲያብሎስ ናችሁ የአባታችሁንም ምኞት ልታደርጉ ትወዳላችሁ" (ዮሐንስ 8:39-44)።የውሃንስ መጥምቅ በተግሳፅ ትምህርቱ እንዲህ ብሏል "እናንተ የእፉኝት ልጆች!" (ማቴዎ 3:7)፤ማለት የፈለገው የዲያብሎስ ልጆች ናቸሁ ነበር። XI. ኃጢአት ጌታ ክርስቶስን እንደመስቀል ነው

ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በዚህ ጉዳይ እንዳለው "አንድ ጊዜ ብርሃን የበራላቸውን ሰማያዊውንም ስጦታ የቀመሱትን ከመንፈስ ቅዱስም ተካፋዮች ሆነው የነበሩትን …በኋላም የካዱትን እንደገና ለንስሐ እነርሱን ማደስ የማይቻል ነው፤ለራሳቸው የእግዚአብሔርን ልጅ ይሰቅሉታልና ያዋርዱትማልና "(ዕብራ 6:4-6) ። ክርስቶስ በመስቀሉ ከተሸከመው በቀር ማንኛውም ኃጢአት ይቅር ሊባል አይገባም፣ስለዚህ ኃጢአት ስተሰራ በክርስቶስ መስቀል ላይ ሸክም ስትጨምር እሱ ወደ ጠጣው መራር ጠብታ መጨመርህ ነው። XII. ኃጢአት ስትሰራ በክርቶስ መስቀል ላይ ከፍተኛ ጥላቻ እያሳየህ ነው የዓለምን ሁሉ ኃጢአት የተሸከመው በደሙ እኛን ለማዳን ነው (1ኛ የዮሐንስ መልእክት 2:2)፣ከነዚህም ኃጢአቶች ደግመን ደጋግመን አሁንም የምንሰራው ነው።እንግዲህ ሐዋርያው ቅዱስ ጳውሎስ በፍርሃት የተናገረው ስማ "የሙሴን ሕግ የናቀ ሰው ሁለት ወይም ሦስት ቢመሰክሩበት ያለ ርኅራኄ ይሞታል፤የእግዚአብሔርን ልጅ የረገጠ ያንንም የተቀደሰበትን የኪዳኑን ደም እንደ ርኵስ ነገር የቆጠረ የጸጋውንም መንፈስ ያክፋፋ፥ እንዴት ይልቅ የሚብስ ቅጣት የሚገባው ይመስላችኋል? (ዕብራውያን 10:28-29)" ። XIII. የኃጢአት አስፀያፊነት ለማወቅ እነዚህ ቃላቶች አስብ: በእግርህ የእግዚአብሔር ልጅ መርገጥ…የቃል ኪዳን ደም ግምት ውስጥ አስገባ…የጸጋ መንፈስ መስደብ…የእግዚአብሔር ልጅ እንደገና መስቀልና ማዋረድ፤በእውነት በእግዚአብሔር አለመታመንና በጥምቀት ያገኘነው ጸጋ መካድ ነው፣ሐዋርያውም እንዳለው "ከክርስቶስ ጋር አንድ ትሆኑ ዘንድ የተጠመቃችሁ ሁሉ ክርስቶስን ለብሳችኋልና" (ገላትያ 3:27)።ወይስ ይሁዳ ብቻ ነው ክርስቶስ የከዳ ብለህ ታሰባለህ?አይደለም፣እያንዳንዱ ኃጢአት የሰራ ክርስቶስ የከዳ ነው፣ጥምቀቱንና ቅብዓ ቅዱሱን የከዳ ነው፣ከኃጢአት የምንድንበት ቅዱስ ደሙም የከዳ ነው (1ኛ ዮሐንስ 1:7). XIV. ኃጢአት ከሰው አንፃር ሲታይ : ኃጢአት ከሰው አንፃር ሲታይ መለኮታዊ ገፅታ ማጣት ነው የተፈጠርነው በእግዚአሔር መልክና አምሳል ነው፤ምንም እንኳን ያ መልክ በማጣታችን አያቶቻችን ቢወድቁም፣በሓዲስ ኪዳን ጸጋ ተመለሰልን፤ይሁን እንጂ በየጊዜው ኃጢአት በመስራታችን እናጣዋለን፣ምክንያቱም ኃጢአተኛ በእግዚአብሔር መልክ ሊሆን አይችልም፣እግዚአብሔር ቅዱስ ነውና። XV. ኃጢአት ለራስህ ከእግዚአሔር እንደመለየት ነው እናንተም የወይን ቅርንጫፎች ናችሁ በእዚህ እሰከ ታመናችሁና የወይኑ ፈሳሽ በእናንተ ውስጥ እሰከፈሰሰ ትኖራላችሁ ፍሬም ታፈራላችሁ፣እግዚአብሔር ያመቻችሃል ብዙ ፍሬም ትሰጣለህ፤ነገር ግን በኃጢአት ምክንያት ቅርንጫፍ በወይኑ ግንድ ባይኖር፣ወደ ውጭ ይጣላል ወደ እሳትም ይገባል (ዮሐንስ 15:1-6) ።ኃጢአት ስንፈፅም ለህገወጦች በእግዚአብሔር የተባለ የሚያስፈራ ቃል እንጋለጣለን "ከቶ አላወቅኋችሁም፣ከእኔ ራቁ።" ማቴ (7:23)።አስደናቂ የሚያደርገው ደግሞ ይህ ቃል እንዲህ ላሉት ህዝብ መሆኑ ነው "ጌታ ሆይ፥ በስምህ ትንቢት አልተናገርንምን፥ በስምህስ አጋንንትን አላወጣንምን፥ በስምህስ ብዙ ተአምራትን አላደረግንምን?" እግዚአብሔር አላውቃችሁም ብሎ ሲናገር እንዴት ያሳምማል!! ለሞኝ ቆነጃጅት ተመሳሳይ ቃላት በእግዚአብሔር ተብሏል፣"እውነት እላችኋለሁ፥ አላውቃችሁም አለ (ማቴ 25:12) "።ደጁም ተዘጋ ከውጭም ተዋቸው፣ልባሞቹ ቆነጃጅት ግን ሰርጉ ላይ ተካፈሉ። XVI. ኃጢአት በሰው ተፈጥሮ አለመታመን ነው የአዳምና የሄዋን ሁኔታ ከመውደቃቸው በፊት አስበው፤በሚደንቅ ይውህና፣ቅንነትና ንፅህና ነበሩ፤ነገር ግን ኃጢአት ልባቸውና እይታቸው ቀየረው፣"ሴቲቱም ዛፉ ለመብላት ያማረ እንደ ሆነ፥ ለዓይንም እንደሚያስጎመጅ፥ ለጥበብም መልካም እንደ ሆነ አየች "(ዘፍጥረት 3:6)።

ዛፉ በአትክልት ስፍራው ነበረ፣ሄዋንም ተወዳጅ መሆኑ ከቶ አላየችም፣አሁን ገና ኃጢአት ዛፉን የምትመለከትበት መንገድ ቀየረው፤መጎምጀትን በልቧ ተከለ ለነበረ ንፁህ ተፈጥሮዋም አልታመነችም፣ሰው በጎና ክፉ ወደሚባለው ሁለት ምርጫ ገባና የሚፈቀድና የማይፈቀድ አወቀ፤ቅንነቱን አጠፋ፣በስጋ ምኞትን አወቀ፣በዓይን አምሮት ስለ ገንዘብም መመካትንም (1ኛ ዮሐንስ 2:16)።ስጋ ስለ መንፈስ ይቀናል፣መንፈስም ስለ ስጋ፣ሁለቱም አንዱ ላንዱ ተቃራኒ ናቸው (ገላትያ 5:1-7)።ዓለምን ወይም በዓለም ያሉትን አትውደዱ፤በዓለም ያለው ሁሉ እርሱም የሥጋ ምኞትና የዓይን አምሮት ስለ ገንዘብም መመካት ከዓለም ስለ ሆነ እንጂ ከአባት ስላልሆነ፥ ማንም ዓለምን ቢወድ የአባት ፍቅር በእርሱ ውስጥ የለም።

እመነኝ የፊትህ መልክም በኃጢአት ይቀየራል… መልክ፣ፈገግታ፣የድምፅ ቃና እና ባጠቃላይ የሰው ሁኔታ ይቀየራል፤ለዚህም ነው ሐዋርያው እንዲህ ብሎ የመከረን "በልባችሁ መታደስ ተለወጡ" (ሮሜ 12:2)።ለብዙ ጊዜ ያላገኘሀው ጓደኛህ ብታገኝና እርሱም በኃጢአት አየኖረ ቢሆነ፣እርሱን እያየህ ለራስህ እንዲህ ትላለህ "ከዚህ በፊት የማውቀው ሰው አይደለም፣ሁለመናው ተቀይሯል፣ፊቱም ጭምር" XVII. ኃጢአት መሸነፍ፣ውድቀትና ድክመት ነው… ምንም እንኳን ኃጢአተኛ በብዙ ነገር በዚህ ዓለም ግቡ ቢመታ እንደእውነት ግን ወድቋል፤ንጉስ ሳኦል ዳዊትን በበረሃ ሲይዘው ኃይለኛ አልነበረም ነገር ግን በራሱ ቅንዓት ነው፤በመጨረሻም መሸነፉ አወቀ ድምፁን ከፍ አድርጎ አለቀሰ፣ዳዊትም "እኔ ክፉ በመለስሁልህ ፋንታ በጎ መልሰህልኛልና አንተ ከእኔ ይልቅ ጻድቅ ነህ" (ሳሙኤል ቀዳማዊ 24:16,17) አለው።ኃጢአተኛ ኃጢአትን መታገል ያቃተው ደካማና በክፋት የተሸነፈ ነው፣ስለ ምኞቱ በኃጢአት የተሸነፈ ነው፤በእግዚአብሔር መልእክት ለሰባቱ አብያተ ክርስትያናት እንደተጠቀሰ ለእግዚአብሔር ተስፋ አይበቃም (ራእይ 2:3) ፤እንዲህ ያለ ሰው የተሸነፈ ነው፤ይህም ከውጭ በሚገጥመው ኃጢአት ብቻ ሳይሆን በልቡም ጭምር በጸና ኃጢአትም የተሸነፈ ነው። በመጨረሻም፣ኃጢአት ሞት ነው ... በሰርዴስም ወዳለው ወደ ቤተክርስቲያን በመልአኩ ከተፃፈው የበለጠ መልካም አገላለፅ አላገኙሁም፤"ሥራህን አውቃለሁ ሕያው እንደ መሆንህ ስም አለህ ሞተህማል "(ራእይ 3:1) ።እግዚአብሔር ስለ ጠፋውና ስለ ተፀፀተ ልጁ ተመሳሳይ ብሏል፣“ይህ ልጄ ሞቶ ነበርና ደግሞም ሕያው ሆኖአል፤ጠፍቶም ነበር ተገኝቶአልም፥ሉቃ"( 15:24). ።የሐጥያት ትርጉም እንዲህ በሰፊው ካየን እያንዳንዱ ስራዎቻችን እላይ ከተዘረዘሩት ጋር በማነጻፀር ልንገመግመው ይገባል። ማጠቃለያ ዓመፀኞችን ጠላሁ፥ሕግህን ግን ወደድሁ አሁንም የዚህ ፅሁፍ ዋና ቁመነገር የእግዚአብሔር ህግ መቃወም ሳይሆን ዓመፀኞችን መቃወም ነው።ዓመፀኛ መቃወም ኃጢአት አይደለም።ታድያ እውነቱ ይህ ከሆነ ከጥንት ፀረ ትግራይና ፀረ ተዋህዶ የሆነች ይህች ሽዋ ሰራሽ ቤተክርስያን መመርመር እንዴት ኃጢአት ይሆናል? &የትግራይ መነኩሴዎች ደቂቀ እስጢፋኖስን ከነ አባታቸው ቅዱስ እስጢፋኖስ እንደ ደሮ አርዳና በልታ ተአምር የምትል ቤተክርስትያን መጠየቅ እንዴት ኃጢአት ይሆናል? &በተለያየ ጊዜ የቅብዓትና የፀጋ አማኞች በማነሳሳት በተዋህዶዎች ላይ በተደረገ ዘግናኝ ጭፍጨፋ ሳይበቃት ባጠቃላይ በትግራውያን ተዋህዶዋች ቂም የቋጠረችና አሁንም ያልበረደላት ይህች ሽዋ ሰራሽ ቤተክርስያን ታሪክዋን መፈተሽስ እንዴት ኃጢአት ይሆናል?&ትግራዋይ በአፄ ሃይለስላሴ ላይ አምፀሃልና በቤተ ከርስትያን እንዳትቀበር ብላ አዋጅ ላስነገረች ይህች ሽዋ ሰራሽ ቤተክርስያን መጠየቅ እንዴት ኃጢአት ይሆናል? &የዋልድባ ትግራውያን መነኩስዎች ጭፍጨፋ አይታ እንዳላየች በዝምታ ድጋፏን የምትገልፅ ቤተክርስትያን መጠየቅ እንዴት ኃጢአት ይሆናል?&ጦርነት ደግፈው በለው ግደለው ከሚሉ የምድር ነገስታት ጋር ያበረ ሲኖዶስ መቃወም እንዴት ኃጢአት ይሆናል? ከተቃውሞ አንፃር ሲገለፅ ኃጢአት እግዚአብሔርን መቃወም ነው ሲሉ ብፁእ ወቅዱስ አቡነ ሺኖዳ ያስረዳሉ።የጥበብ መጀመሪያ እግዚአብሔርን መፍራት ነው  እንጂ ሲኖዶስን መፈራት አይደለም።ታድያ ይህ ሲኖዶስ ዓመፀኛ ነው የምንለው ካለ ምክንያት አይደለም በሚድያ እየወጡ ጁንታው ሰለ ተደመሰሰ ደስ ይበላችሁ ብለው የሚያቅራሩ ቀሳውውስትና፣የዓለም ሚድያ የአክሱምን ጭፍጨፋ በተውኔት መልክ ሰለምን አቀረበ?በአክሱም የሞቱ ቀሳውስት ራሳቸው ሙተናል ካላሉን በተውኔት መልክ በሚድያ የቀረቡ ተወካዮች ክርስትያን አይደሉም ብለው የክርስትና እምነት ሰጪና ከልካይ የሚመስሉ ዲያስፖራ ዻዻሳትን የማያወግዝ ሲኖዶስ አይወክለንም። የፓትርያርኩ ርእሰ ሊቃነ ዻዻሳት የሆኑት ብፁእ ወቅዱስ አቡነ ማትያስ ስለ ትግራይ ጦርነት አስከፊነት እንዳይናገሩ በመከልለከል ሲኖዶስ የጦርነቱ ተባባሪነቱን ገልጿል፤ትግራውያንን አይወክልም የምንለውም በምክንያት ነው ይህ ሲኖዶስ ከወራሪዎች ጋር በማበር ሴቶች ሲደፈሩ ድመፃቸው እንዳይሰማ አፋቸው በመያዝ ያክል የተባበረ ነውረኛ ሲኖዶስ አድርገን እንቆጥረዋለን። ኃጢአት በእግዚአብሔር ላይ የሚደረግ የቆሸሸ ትምክህተኝነት መሆኑ በማብራራት ትምክህተኞች የእግዚአብሔር ትእዛዝ ከመተላለፋቸው በፊት እንደ ኢትዮዽያ ሲኖዶስ ልባቸውን እነደሚያደነድኑ ብፁእ ወቅዱስ አቡነ ሽኖዳ ያስረዳሉ፤ባጠቃላይ ጦርነት የሚደግፍና ግድያ የሚያበረታታ ሲኖዶስ የእግዚአብሔር ህግ ጥሷል፤መንፈስ ቅዱስም አስቀይሟልና መንፈስ ቅዱስ ሊመራው አይችልም ። ስለዚህ የኃጢአት ወይም የበደል ትርጉም እላይ በስፋት እንደተገለፀ ከሆነ በእኛ በትግራውያን ላይ እየደረሰ የመጣና አሁንም እየደረሰ ያለው በደል እንዳንናገር በአፋችን ለመያዝ ለሚሞክሩ እዲሁም መጠየቅና መንቀፍ ኃጢአት ነው በማለት የበደል ወይም የኃጢአት ትርጉም አጣመው ለሚነግሩን ጠማማዋች ወደ ጎን ትተን ስለ ደረሰብንና እየደረሰብን ስላለ ነውር መናገርና መፃፍ የግድ ይለናል።ለዚህም ሐዋርያው እንዳለው እግዚአብሔር የኃይልና የፍቅር ራስንም የመግዛት መንፈስ እንጂ የፍርሃት መንፈስ አልሰጠንምና ያየነው ግብዝነት ለመንቀፍ አንፈራም፤ግብዝነት መንቀፍ ራሱ ኃጢአት ስላልሆነ። IV. የዚህ ፅሑፍ ዓላማ የዚህ ፅሑፍ ዋና ዓላማ በትግራውያንና በተዋህዶ እምነት ላይ የደረሰ ሰይጣናዊ ስራ በመገምገም እንደእኔ በውስጣቸው በዙ ጥያቄ ይዘው ነገር ግን ሳይተነፍሱ ውስጣቸው ሲቆረቊረቸው በአርምሞ ለኖሩ ሰዎች እንደማነቃቅያ ይሆን ዘንድ ነው። ይህ ማን ገደለሽ ነፍሴ በሚል ርእስ የተፃፈ ታሪካዊ ግምገማ በዋናነት የሚዳስሰው በትግራይ ህዝብና ሊቃውንት በቤተክርስትያን ላይ ስለተደረገ ኢክርስተያናዊና ጭካኔ የተሞላበት ድርጊት ወደ ኃላ ተመልሰን በመፈተሽ ያለፈውን የግፍና የመከራ ጊዜለመቃኘት ነው። አንድም ስነ መለኮታዊ ልእልና የነበራቸውና ርትዕ ይዘው ሲሞግቱ የነበሩ የትግራይ መነኮሳት  በሽዋ ነገስታት ሲጠቁና ሲገደሉ በቤተ መንግስት ካህናት የምትመራ ቤተክርስትያንም ድጋፏ የሰጠችበት ሁኔታ ለመገምገም ነው። ሌላም የቤተክርስትያንዋ ታሪከ ከመፃሕፍት ጋር እያጣቀሱ በማየት ዛሬ የደረሰን ግፍና መከራ ትናንት ሁነን ለማየት ጠቃሚና ተገቢ በመሆኑ ነው። ሌላው ራሳቸው የክርስትና መለክያ አድርገው የሚቆጥሩ ትምክህተኞች የትግራይን ንዋየ ቅዱሳን መዝረፍና ታቦታት ወደ እነርሱ መውሰድ(መፍለስ) ለብዙ ጊዜ የተጠናወተባቸው በሽታ ነው፤ለዚህም ሽዋወያን ገብርኤል ቁልቢን ከሐውዜን ዘርፈው መውሰዳቸው ሳያንስ በአክሱም ፅዮን ላይ የመቋመጣቸው ነገር እንቅልፍ የሚነሳ ሰይጣናዊ ምኞታቸው ሲሆን በዘመነ አፄ ዘርዐ ያቆብ ካደረጉት ትግራውያን ሊቃውንትና የትግራይ ቤተክርስትያን ለማዳከም የተሰራ ሴራ ጋር የተያያዘ ለዘመናት በማያቋርጥ ደበና ተንኮል የኖሩበት ሁኔታ ለመፈተሽ ነው።

የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ከጠላቶቻችንና በእምነት ከማይመስሉን የውጭም ጠላቶች ጭምር ከዓረቦች፣ከሶማልያ እንዲሁም ከኤርትራ በመወገን እንዲሁም ከፋኖና ከአማራ ሚሊሻና ሽፍቶች ጋር በማበር ስቀለው ብላለች፤ይህ ሳይበቃትም ቤተክርስትያንዋ ከወራሪ ሃይሎች ጋር በማበር በዋልድባ ገዳም ይኖሩ የነበሩ ስለ ህዝባቸውና ስለ ዓለም ሲፀልዩ የቆዩ ትግራውያን አበው መነኩሴዎች በዚህች ቤተክርስትያን ይሁንታና ዕውቅና ባገኘ በሚመስል መልኩ እንዲጨፈጨፉ ተደርገዋል።ለዚህም ቤተክርስትያንዋ ምንም ትንፍሽ ሳትል ጉዳዩ እንዳላየች በአርምሞ ያለፈችበት ሁኔታ ቤተክርስትያንዋ በተዋህዶ ብሎም በትግራውያን የነበራት ታሪካዊ ቁርሾ መፈተሹ የግድ ይላል። በመጨረሻ ገዳዮቻችን ወደ ፍርድ የምናቀርብበት ጊዜ እሩቅ እንደማይሆን ሁሉ ለደረሰን መንፈሳዊና ሞራላዊ ውድቀት ተጠያቂ የሆነችው ይህች በቤተ መንግስት ካህናተ ደብተራ የምትመራ የሽዋ ቤተክርስትያን ያለንና የነበረው ያደፈ ሕብረት አቁመን፥ቤተክርስትያንዋ ሕገ ወንጌልን ተከትለን ድል በማድረግና የሃይማኖት ነፃነታችን ስናውጅና ሃገረ ትግራይ ከዚች የእምነት ስብስብ ወጥታ የራስዋ ሲኖዶስ ስታቋቁም ይህ ግምገማ እንደ ግብአትም ሊጠቅም ይችላል። V.	ኃይማኖትና መንግስት የሽዋ ነገሥታት ኃይማኖተኞች መስለው የሚታዩት ለማስመሰል ካልሆነ በተግባር ግን አብዛኞቹ የአመንዝሮች ስብስብ ስለ መሆናቸው ብዙ የታሪክ ድርሳናት ይነግሩናል፤ለምሳሌ ንጉሥ ዓምደፅዮን በትንሹ ሁለት ሴቶች ነበሩት፣ንጉሥ ሰይፈ አርዕድና ንጉሥ ዳዊት እያንዳንዳቸው ሶሥት ሶሥት ሚስቶች እደነበራቸውና፣የቤተ ክርስትያን ሊቅ ተብሎ የሚጠራ አፄ ዘርዓያቆብም በሚገርም መልኩ አምስት ሴቶች ነበሩት በማለት ፕሮፌሰር ሰማንታ ያስረዳሉ ይህም የእስልምና ተከታይ የነበረች የሀድያ ንጉስ ልጅ ንግስት እሌኒን  ጨምሮ ነው።ይሁን እንጂ  እየገደሉ አትግደል፣እያመነዘሩ አታመንዝር በማለት ፍፁማን ክርስትያን ለመሆን ይሞክራሉ። የሃይማኖት ጉዳይ በተለያዩ መንግስታት ምን ይመስል እንደነበር ማየቱ ግን አስፈላጊ ነው።ይህም የሆነበት ምክንያት የሃይማኖት መሪዎች ሁለት ዓይነት በመሆናቸው ነው። አንዱ መንፈሳዊነትን ብቻ በመያዝ መንፈሳዊ መርሆችን ተከትሎና መንፈሳዊ መፃሕፍትን፣ሓዲስ፣ብሉይ፣መጽሓፈ ሲኖዶስ ዘሓዋርያትን፣ሥርዓተ እንጦንስ ወመቃርስን፣ሃይማኖተ አበውን ወ.ዘ.ተ እያጣቀሰ መንፈሳዊ አካሄድን የሚሄድ ሲሆን ሌላኛው ደግሞ በስጋዊ መፃሕፍት ሊቅ የሆነና ፍትሐ ነገስት፣ዓውድ ነገስት፣ዐቃቤ ርእስ፣መድፍነ ፀር፣ልሳነ ሰብእ ወ.ዘ.ተ እያለ በጥንቆላና በድግምት እራሱን እያሞኘ የሃይማኖት ካባ በመልበስ ከወገብ በላይ ታቦት ከወገብ በታች ጣኦት እንዲሉት በእግዚአብሔር ስም እየነገደ ለአጋንንትና ለቤተመንግስት አመንዝሮች እንዲሁም ለወሽሞቻቸው እራሱን ሲያስገዛ የኖረ ነው። አንደኛው በሐዋርያት ሕግና ስርዓት ቀድሶና መንኩሶ ለሁለት ጌቶች መገዛት አይቻልም በማለት ለሕገ-እግዚአብሔር ብቻ የሚገዛ።ቀዳሽና ተኳሽ የመሆን የተደበላለቀ ስሜትን የሚነቅፍ።ጋሻ መሬት ሳይኖረው ወንጌልን እየተመገበ የሚኖር።በግብር የሚሰበሰብ ሃብት የሌለውና በራሱ ድካም አፍርቶ የሚበላ።የበጎች ጠባቂነቱን የተረዳና ከተኩላዎች የራቀ።የቤተ መንግስት ትርፍራፊ እየለቀሙ ቤተእግዜአብሔርን ማገልገል አይቻልም ብሎ የሚያምን። የሚያምን።ምንኩስናና ንግሥና ለያይቶ የሚያይ፤በነገስታት እና በወተፍ ነቃይ ካህናተ ደብተራና መነኩሴዎች የሚጠላ፣የሚገደል፣የሚታሰርና የሚፈታ፤ልክ እንደ ሐዋርያት የዚች ዓለም መከራና ስቃይ ሲሚፈራረቁበት የሚኖር ነው። ሌላኛው ልክ እንደ እልፍኝ አስከልካይ በቤተመንግስት ውስጥ ተቀምጦ ጮማ እየቆረጠና ጠጅ እየጠጣ፣ጋሻ መሬት ተሰጥቶት እህል እየሰበሰበ፣ሕገ አምላክ ሳይሆን ሕገ መንግስቱን እየጠበቀ፣ፈሪሃ እግዚአብሔርን ሳይሆን ፈሪሃ ንጉስን እንዲኖራቸው አማንያንን እየሰበከ፣ሃይማኖትን ሰበብ በማድረግ የመጨቆኛ መሳርያ ሁኖ ነገስታትና ውሽሞቻቸውን እንዲገለገሉበት የሚያደርግ፣የምእመናን ጠባቂ ሳይሆን የንጉሶች ጠባቂ በመሆን ለምእመኑና ለሌሎች ሊቃውንተ ቤተክርስትያን ተኩላ ሁኖ የሚበላ፣በየገዳማቱ ለሚገኙ መነኮሳንና አማኙ ማሕበረሰብ ከመንግስት እኩል የሚያስተዳድር ሻሽ የጠመጠመ ወይም ቆብ ያጠለቀ ቄስ/መነኩሴ/ መሳይ ፖለቲከኛና የካህን መሪ ሲሆን ይህም ኦርቶዶክስ የሚለው ኦርቶ-ፖለቲክስ የሚል ትርጉም እንዲሰጠው ያደረገ፣ቀዳሽም ተኳሽም፣ምንኩስናም ንግሥናም እያማረው የሚኖር ስግብግብና ልክ እንደ እነ ዳንኤል ክብረትና የዘመኑ የቤተመንግት ጳጳሳት ግራ የተጋባ ጎራ ሲሆን፤ይህም በሽዋ መነኩሴዎች የተለመደና ረዠም ዕድሜ ያስቆጠረ ጎራ ነው። መንግስትን በመገልበጥ የሚታወቁ የሽዋ መነኩሴዎች ስርወ መንግስት ከ ዛግዌ ወደ ሽዋ ማለት ከአፄ ነአኩቶ ለአብ ለአፄ ይኩኖ አምላክ በመስጠት የመጀመርያው የሽዋ ንጉሰ ነገስት አነገሡ።አፄ ይኩኖ አምላክም ለተዋለለት ታላቅ ውለታ ቤተ ክርስትያን ሲሶ ስልጣነ መንግስት እንድትጨብጥና ተክለሃይማኖትም የሲሶ ስልጣነ መንግስት አስፈፃሚ ባለ ሟል እጨገ ዘደብረ ሊባኖስ ተብለው ታላቁን የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን መንፈሳዊ ስልጣን ሲጨብጡ መምህራቸው አባ እየሱስ ሞዓም የቤተመንግስቱን የዓቃቤ ሰዓትነት ስልጣን ይዘው ግንባር ቀደም የመንፈሳዊና ስጋዊ ካቢኔ አባላት ለመሆን ሲበቁ ከዚህ ጊዜጀምሮ የኢትዮጵያ ነገስታት እጅና ጓንት ሆነው ሃገሪቱን መምራትና ማስተዳደር እንደጀመሩ ይነገራል ።በመቀጠልም የትግራይ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ሊቃውንት በመጨፍጨፍ ትግራውያን የኦርቶዶክስ አማኞች በሽዋ እምነት፣ልምድና ባህል ቅኝ ግዛት ስር እንዲወድቁና ከሽዋውያን በአንድ እምነት ስር እንዲተዳደሩ ተደርገዋል።ይህም በአፄ ዘርዓ ያዕቆብ ዘመነ መንግስት እንደነበር ታሪክ ያስረዳል።ይህ የሃይማኖት አሃዳዊነት ታደሰ ታምራት እንዲህ በማለት ይገልፁታል፥ የሃይማኖት ወጥነት(አንድ ዓይነትነት) ከዘርዓ ያዕቆብ ከፍተኛ ምኞት አንዱ ነበር፤ይህም ቤተ ክርስያንዋ በራሱ የግል አቅጣጫ በመስጠት እንደሆነ ተገነዘበ፤የቤተክርስትያን ጠቅላላ አስተዳደር እንደ መንግስት ጉዳይ በማየትና የተለያዩ ድንጋጌዎች በማውጣት የህዝቡ ሃይማኖታዊ ተግባሮች ለመቆጣጠር ነበር  ይላል። በዚህ ምክንያት በያንዳንዱ ምዕራፍ የነበረው የሃይማኖት ሴራ ለመቃኘት ይረዳ ዘንድ ነገረ ሃይማት በእያንዳንዱ የነገስታት ዘመን ለመገምገም ተሞክሯል። VI. የፀሓፊው የዕውቀት ደረጃ /knowldage limitation/ እኔ የቤተ ክርስትያን ሊቅ አይደለሁም፤በስርዓተ ቤተክርስትያን ዲቁና ወይም ሌላ የክህነት መዓረግ የለኝም፤የቴኦሎጂ ምሩቅም አይደለሁም፤እኔ ምእመናን ተብለው ከሚጠሩ አማንያን ወይም የእምነቱ ተከታዮች ጎራ ነኝ።ስለዚህ ውድ አንባብያን የፀሓፊው የእውቀት ደረጃ በዚህ መልኩ ልትገነዘቡት ይገባል። VII. የግምገማው ፅንሰ ሓሳብ/conceptual scope/ ትግራውያን እና የተዋህዶ እምነት ከታሪክና ከሰው ህሊና ለመፋቅ በስመ ቤተክርስትያን የተፈጸመ ሰይጣናዊ ድርጊት በማተኮር በ2013 ዓ.ም ከነበረው ጀኖሳይደ ጋር ያላቸው ተመሳሳይነት ለመዳሰስ ተሞከረ እንጂ ጥልቅ ጥናት አለመሆኑ አንባብያን ሊገነዘቡት ይገባለ።በዚህ ግምገማ “የሽዋ ቤተክርስትያን” ተብሎ የተደጋገመበት ምክንያት ቤተክርስትያንዋ በደቂቀ እስጢፋኖስ ተንተርሰው የተፃፉ የዘር ማጥፋት ፅሑፎች እስካላስወገደች አምናበት የምትቀበለው ተደርጎ ስለ ተቆጠረ ነው:: VIII. የጊዜ ገደብ /Temporal scope/ ከ1270 እስከ ዘመነ ብልፅግና 52 የሚሆኑ የሃገር መሪዎች እናገኛለን፤ይህም በጊዜ ርዝማኔ ሲታይ ከ 6 ወር እስከ 46 ዓመት ያሰተዳደሩ መሪዎች ነበሩ።ከ1270 ዎቹ ጀምሮ ሃይማኖትና ፖለቲካ የተቆራኙበት ዘመን መሆኑ ይታወቃል፤በዚያን ግዜ የነበሩ መሪዎች ስለጣናቸው መለኮታዊ ገፅታን ለማላበስ በክርስትና ሃይማኖት ተቋም ላይ ሳይቀር የተለያዩ ከቤተክርስትያን ስርዓት ውጪ የሁኑ ሕጎችና አሰራሮች ጨምረዋል ከእዚህም በአብዛኛው ተፅእኖ የፈጠሩ መሪዎች ስንመለከት ለብዙ ዘመናት ስልጣን ላይ የቆዮ ናቸው፤ሁኖም ግን ከ10 ዓመት በታች የመሪነት ዘመን የነበራቸው በሃይማኖት ሰበብ ብዙ ችግር የፈጠሩ መሪዎችም ነበሩ።በመሆኑም  ዘመነ መሳፍንትን ሳይጨምር በተጠቀሰው የጊዜ ገደብ ውስጥ ከ10 ዓመት በላይ ያስተዳደሩ መሪዎች ብዛት 24 ሲሆኑ ከ10 ዓመት በላይ ሲመሩ ከነበሩ መሪዎች 10ሩን በመውሰድና ከ 10ዓመት በታች ከመሩ 28 መሪዎችም 8 በመውሰድ ጠቅላላ በ18 የመሪዎች ዘመን ለመዳሰስ ተሞክረዋል።ከ 1270 እስከ ዘመነ ብልፅግና ያለውን ጥቂቶቹ ግን አንኳር የሆኑትን ሃይማኖታዊ ክንዋኔዎች በማንሳት ለመዳሰስ ተሞክረዋል። IX. የወደፊት ጥናት /Future Assesment/ ወደፊት የሚደረጉ ጥናቶች ማተኮር የሚገባቸው በገድላት፣ተአምራት፣ድረሳናት፣ራእዮች፣መልክኣ ወ.ዘ.ተ የመሳሰሉ መፃሕፍትን መመርመር ይገባል።በተለይ ከአክሱም ዘመነ መንግስት በኋላ ማለት ከ 912 ወዲህ ያለውን ወይም ከ10ኛ ክፍለ ዘመን በኋላ የተፃፉ መፃሕፍት በማን እንደተፃፉ፣ለምን እንደተፃፉ፣መቸ እንደተፃፉ፣የት እንደተፃፉ፣እንዴት እንደተፃፉ፣ምን መልእክት እንዳላቸው፣ከመፅሓፍ ቅዱስ ጋር ያላቸው ቁርኝት ወይም ተቃርኖና እንዲሁም የእነዚህ መፃህፍት ማንነትና ምንነት በማስረጃና በመረጃ በጥንቃቄ በመመርመር ከሌሎች መፃሕፍት ጋር በማነፃፀር እውነታውን መፈለግ። X.	ለግንዛቤ /Things to be consider/ ይህ ግምገማ የተካሄደው የኢንተርኔትና ስልክ አገልግሎት በተቋረጠበት፣ላይብራሪዎች በተዘጉበት፣የድሮን ደብዳብና የመድፍ ድምፅ በሚሰሙበት ወራት የተሰራ በመሆኑ እንደተፈለገው ማጣቀሻዎች ሊገኙ አልቻሉም። XI. ቋንቋ /language/ ይህን ፅሑፍ ሳዘጋጅ በአማርኛ ቋንቋ የፃፍኩበት ዋና ምክንያት በቋንቋው ችሎታ ኑሮኝ ሳይሆን በትግራይና በትግራውያን ሊቃውንተ ቤተክርስትያን፣እምነታቸው እንዲሁም በትግራይ ህዝብ ላይ ለዘመናት ሲደርስ የነበረ በደል፣ግፍና የታሪክ ስርቆት ሁሉም ኢትዮዽያዊ እንዲያውቀው በማሰብ ነው።ለሚፈጠረው የቋንቋ አጠቃቀም እንከን ግን አማርኛ የገዢዎቼ ቋንቋ እንጂ ቋንቋየ ስለ አይደለ ነውር አይሁንብኝ። ለልኡል እግዚአብሔር ከአፅናፍ እስከ አፅናፍ ክብርና ምስጋና ይሁን። ሠራዊተ እስጢፋኖስ 2014 ዓ.ም - መቐለ ምዕራፍ ፩ I.	ነገረ ሃይማኖት ከዘመነ አግብአ ጽዮን እስከ ሰይፈ አርዕድ (1273-1352) የነገስታት ዘመንና ኃይማኖት በማዛመድ ለማብራራት ሲሞከር ብዙዎች ሃይማኖትና ፖለቲካ በምን ተገናኙ? የቄስ ካድሬም ኣለ እንዴ? ወ.ዘ.ተ ብለው ሊጠይቁ ይቸላሉ፤መልሱ ግን አዎን ነው።የቄስ ካድሬ ስንል በድሮ ካህናተ ደብተራ ማለት በቤተመንግስት የመነኮሰ፣የቤተመንግስት ቀዳሽና ወዳሽ ሲሆን “ቤታችን በሰማይ ነው እያለ” ለራሱ ጋሻ መሬት ሲካፈል የኖረ የቄስ ሹመኛ ማለት ነው።ታድያ ይህ ባለ ሲሶ መንግስት ቀዳሽና ፈራጅ የካህናት ስብስብ ፍፁም መናኝ የካህናት ማህበር ሲፈጠር ከሰይጣን በላይ አምርሮ ይቃወማል። ለመሆኑ ከ1273-1352 በነበረው ዘመን የትግራይ ተዋህዶ እምነት ምን ዓይነት ተጋድሎ አሳለፈች? በዛን ዘመን ተፅእኖ ከፈጠሩ የትግራይ ካህናት እነማን ነበሩ? ትግራውያን ካህናትስ በዛን ዘመን ምን ይመስሉ ነበር? ምን ዓይነት በደልስ ደረሳቸው? የሚለውን እንመልከት። በነገስታት ይሰጥ ከነበረው ሥጋዊና መንፈሳዊ ሹመት በተፃራሪው መንፈሳዊ ሕይወት ብቻ ተከትለው ገዳማትን እየመሰረቱና መነኮሳትን እያሰለጠኑ ስብከተ ወንጌልን በማስፋፋት ብቻ ተወስነው ይኖሩ የነበሩ ቅዱሳን በትግራይ አከባቢ ብቅ ብቅ ማለት ጀመሩ፤ከነዚህ እውቅ ቅዱሳን መካከል ከታላቁ የቆርቆር ደብረ ማርያም ገዳም የወጣ የአቡነ ዳንኤል ደቀ መዝሙር አቡነ ኤዎስጣጢዎስ፣አባ ሳሙኤል ዘደብረ ሃሌ ሉያ፣አባ መድሃኒነ እግዚእ ዘደብረ በንኮል፣አባ ፊሊዾስ ዘደብረ ቢዘን፣አባ መርቆሪዎስ ዘደብረ ድማህ የተባሉ ቅዱሳን ከአፄ አምደጽዮን ዘመነ መንግስት ጀምረው እስከ አፄ ዳዊት ድረስ በኢትዮጵያ ቤተክርስትያን ታሪክ ታላቅ ሚና የተጫወቱ ቅዱሳን ናቸው በማለት ግርማ ኤልያስ ፅፏል። 1.1.	አባ ኤዎስጣጢዎስ እና ቤተ ኤዎስጣጢዎስ (1273-1352) 1.1.1.	አባ ኤዎስጣጢዎስ በሓምሌ 21 ቀን 1265 ዓ.ም በእንደርታ ወረዳ ከመቀለ በሰሜን ምስራቅ በሚገኝ  ፅራዕ በተባለ ቦታ ማዕቀበ እግዚእ የተባለ ህፃን ተወለደ።ማዕቀበ እግዚእ ልጅ ሳለ የገርዓልታ ደብረ ማርያም ቆርቆር አቦት ወደ ነበሩ  አጎቱ  አባ ዳንኤል ጋር ተልኮ መሰረታዊው የምኩስና ትምህርት ካጠና በ 15 ዓመቱ ኤዎስጣጢዎስ ተብሎ መነኮሰ በማለት ዊኪፒድያ ያስረዳል። በተመሳሳይ መልኩ ግርማ ኤልያስም ማአርገ ምንኩስናና አስኬማ በደብረ ዳሞ ተቀብለው ብዙ መናንያንና መነኮሳት ካፈሩ የገርዓልታው ቆርቆር ደብረ ማርያም አባት አባ ዳንኤል ዘገርዓልታ የተባሉ ፍፁም መናኝ መነኩሴ ከዚያ ሰማይ ጠቀስ ዓለታማውና ገደልማው ተራራ ላይ ካለው ቆርቆር ደብረ ማርያም የተባለ ገዳም ከመሰረቱ  የገርዓልታ ሊቅ ተምረው ከወጡ ሊቃውንት አባ ኤዎስጣጢዎስ አንዱ ናቸው ሲል ፅፏል። በመላው ትግራይ እየዞረ ብዙ ገዳማትን በመመስረት ታላቅ ድረሻ ያለው አቡነ ኤዎስጣጢዎስ ከልጅነት እስከ አስራ አምስት አመት እድሜው ድረስ ከአጎቱ ከአቡነ ዳንኤል ጋር እየተማረ በቆርቆር ደብረ ማርያም ገዳም የኖረና በአስራ አምስት አመቱ ከመነኮሰ በኋላም የራሱ ገዳም መስርቶ በፅራዕ ደብረ ፀራቢ በተባለ ገዳም ሰባት አመት፣በሰሓርቲ ማይ ቁርቁር በተባለ ገዳም ሰባት አመት፣በመንበርታ አከባቢ ዘአቡር በሚባል ገዳም ሰባት አመት፣በአንባ ሰነይቲ ደብረ በርበሬ በተባለ ገዳም አስር አመት፣በሰብአ ሰራዌ ቆሓይን ደብረ ማርያም በተባለ ገዳም ሰባት አመት እየተዘዋወረ አዳዲስ ገዳማትን እየመሰረተ ሲያስተምር በብዙ መቶ የሚቆጠሩ ቅዱሳን መነኮሳት በማፍራት እነርሱም በበኩላቸው ብዙ ገዳማትን መስርተው በሺዎች የሚቆጠሩ መነኮሳት እንዲያፈሩ ትልቅ አስተዋፅኦ የነበራቸው ትግራዋይ ቅዱስ አባት ነበሩ። ሌላው ፀሓፊ አባ ኤዎስጣጢዎስ ከአጎታቸው የገርዓልታው አቡነ ዳንኤል ጋር የቤተክርስትያን ትምህርት አጥንተው በገርዓልታ ማሕበር ምንኩስናቸው እንደ ተቀበሉና ከዛም ገርዓልታን ለቀው ከብዙ ተማሪዎቻቸው ጋር በመሆን የራሳቸው ገዳም በሰራየ አንዳቋቋሙ፤እዛ እንዳሉም አቡነ ያዕቆብ እስከመጡበት ጊዜ በብርታት ትምህርታቸውን ማስተማር እንደቀጠሉ ይነገራል።ከዛ በኋላ ሃገራቸውን ለቀው ወደ ግብፅ በመሄድ በጊዜው ከነበሩ ፓትርያርክ ቤንጃሚን (1327-39) በማግኘት ጉዛቸው ወደ ቆዽሮስና አርመንያ እንዳደረጉ።በዛው በአርመንያም 14 ዓመት ቆይተው ዕረፍታቸው እንድ ሆነ ታደሰ ታምራት Church and state in Ethiopia 1270-1527 በሚል መፅሐፋቸው ባጭሩ ያስረዳል ። እኝህ ታላቅ አባት ላደረጉት መንፈሳዊ አስተዋፅኦ በተለያየ መፃህፍት ስማቸው ተጠቅሶ እናገኛቸዋለን።የኢትዮዽያ ቤተ ክርስትያን ሥርዓተ ሰንበት መሥራች መነኩሴ ኤዎስጣጢዎስ በኢትዮዽያ ሰሜኑ ክልል ከነበሩ ጠንካራ አስተማሪዎች ሆነው እንደተነሱ የታሪክ ተመራማሪ ላዺሶ ጌ.ድሌቦ ያስረዳሉ። አቡነ ኤዎስጣጢዎስ በኢትዮጵያ ሳሉ አስተምረው ካመነኮሷቸው በብዙ መቶዎች የሚቆጠሩ መነኮሳት መካክል ለቅድስና የበቁና እነርሱም የየራሳቸው ገዳማት መስርተው ታላቅ አስተዋፅኦ አድርገው ካለፉት እውቅ ቅዱሳን መካከል I.	አባ አብሳዲ ዘደብረ ማርያም ዘሰራየ II. አባ መረቆሪዎስ ዘደብረ ድማህ ዘሰራየ III. አባ ገብረ መስቀል ዘማይ ቁርቁር በሰሓርት IV. አባ ፄዋ ወንጌል ዘአቡር በመንበርታ V.	አባ ገብረ አምላክ ዘሽማና በእንደርታ VI. አባ ማትያስ ዘአድእቄ በሓማሴን VII. አባ ባኪሞስ ዘደብረ ፀራቢ በፅራእ VIII. አባ ገብረ እየሱስ ዘድብሳን ወዘአንባ ማርያም ዘእንፍራንዝ IX. አባ ማቴዎስ ዘደብረ በርበሬ ወ ዘደብረ በኩር X.	አባ ማቴዎስ ምቱር ልሳን ዘግብፅ ዘአመኮሶ አቦሆሙ ለአባ በርቶሌሜዎስ ጳጳስ ዘኢትዮጵያ XI. አባ ፊቅጦር ቆሞስ ዘደብረ በግዕ ዘምድረ ሽዋ XII. አባ ማርቆስ ዘደብረ እስጢፋኖስ XIII. አባ ማቴዎስ ወልደንጉስ አርመንያ የተባሉ ዋና ዋናዎቹ ናቸው በማለት ከላይ የተዘረዘሩትን ቅዱሳን ጠቅሶ ኣባ ኤዎስጣጢዎስ ለቤተክርስትያንዋ ዘር በመዝራት የነበራቸው ትልቅ ሚና ግርማ ኤልያስ ያስረዳል። አቡነ ኤዎስጣጢዎስ ወይም አቡነ ማዕቀበ እግዚእ ከሃገራቸው የወጡበትና ለስደት የዳረጋቸው ምን ምክንያት ነበራቸው? ወደው ወይስ ተገደው? ወ.ዘ.ተ ብለን ስንጠይቅ አሁንም የሽዋ ቤተክርስትያን ከበስተጀርባ እናገኛታለን። አቡነ ኤዎስጣጢዎስ የተለያዩ መንፈሳዊ ትምህርት በመስጠት፣ብሉያትንና ሓዲሳትን ጠንቅቀው የተረዱ ፍፁም መናኝ ተብለው ቢታወቁም ወደ ክስና ክርክር የዳረጋቸው ዋናው ነገር ግን ቅዳሜ ይከበር ዘንድ አጥብቀው በመከራከራቸው ነው ሲሉ የተለያዩ ፀሐፊዎች ያስረዳሉ።ነገር ግን የቅዱሱ ቅዳሜ ይከበር የሚል ሐሳብ ከምን የተነሳ ነው ብለን መመርመሩም ተገቢ ነው።መፅሐፉ ስለ ቅዳሜ(ሰንበት) መከበር በጥብቅ ቢያዝም ትግራውያን መነኮሳት ግን ይህን ቅዱስ ቃል በመጠበቃቸው ነውር ሆነባቸው፤ለመሆኑ በመፅሐፍ ቅዱስ ስለ ቅዳሜ መከበር ምን ይላል? እግዚአብሔርም የሠራውን ሥራ በሰባተኛው ቀን ፈጸመ በሰባተኛውም ቀን ከሠራው ሥራ ሁሉ ዐረፈ ።እግዚአብሔርም ሰባተኛውን ቀን ባረከው ቀደሰውም እግዚአብሔር ሊያደርገው ከፈጠረው ሥራ ሁሉ በእርሱ ዐርፎአልና ።ስድስት ቀን ሥራን ሥራ ሰባተኛው ቀን ግን ለእግዚአብሔር የተቀደሰ የዕረፍት ሰንበት ነው በሰንበት ቀን የሚሠራ ሁሉ ፈጽሞ ይገደል ። እግዚአብሔር ሰማይንና ምድርን በስድስት ቀን ስለ ፈጠረ፥ በሰባተኛውም ቀን ከሥራው ስላረፈና ስለ ተነፈሰ፥ በእኔና በእስራኤል ልጆች ዘንድ የዘላለም ምልክት ነው ።ስድስት ቀን ትሠራለህ፥ በሰባተኛውም ቀን ታርፋለህ በምታርስበትና በምታጭድበት ዘመን ታርፋለህ ።ስድስት ቀን ሥራ ይደረጋል፥ ሰባተኛው ቀን ግን ለእግዚአብሔር የዕረፍት ሰንበት የተቀደሰ ቀን ይሆንላችኋል የሚሠራበትም ሁሉ ይገደል ።እግዚአብሔር ሰንበትን እንደ ሰጣችሁ እዩ ስለዚህ በስድስተኛው ቀን የሁለት ቀን እንጀራ ሰጣችሁ ሰው ሁሉ በስፍራው ይቀመጥ፥ በሰባተኛው ቀን ማንም ከስፍራው አይሂድ አለው ።ሰባት ቀንም ለእግዚአብሔር የእሳት ቍርባን አቅርቡ በሰባተኛው ቀን የተቀደሰ ጉባኤ ነው የተግባር ሥራ ሁሉ አትሥሩበት   ይላል።መፅሐፉ ስል ቅዳሜ(ሰንበት) ይህን ሁሉ ቢያስረዳም ትግራውያን መነኩሴዎች እነ አቡነ ኤዎስጣጢዎስ ግን በዚህ ጉዳይ ቅዳሜን መከበር አለባት ስላሉ ብቻ በሽዋውያን ሴራ ተከሰሱ ብዙ መከራና እንግልትም ደረሰባቸው። በመጨረሻም እኝህ ኤዎሰጣጢዎስ የተባሉ ታላቅ ትግራዋይ ሊቅ ቅዳሜን መከበር በተመለከተ መፃሕፍትን ጠቅሰው በማስረዳት ለኢትዮጱያ ቤተክርስትያን እንዲሁም ለግብፅ ቤተክርስትያን ትልቅ ትምህርት የሰጡ ጭምት መንፈሳዊ አባት ናቸው። 1.1.1.1.	ኤዎስጣጢዎስን ለማጥቃት ሽዋውያን ከግብፅ ቤተክርስትያንና ስለ መተባበራቸው አቡነ ኤዎስጣጢዎስ ኢትዮዽያን ለቀው የወጡበት ዋና ምክንያተም በሃገሪቷ የነበረ የሃይማኖት አለመግባባት መሆኑና በዚህም ምክንያት ከሃገር ከመውጣታቸው በፊት በተቃዋሚዎቻቸው የግድያ ሙከራ ተደርጎባቸው እንደ ነበር ታደሰ ታምራት ፅፏል። ይህ በአቡነ ኤዎስጣጢዎስ የነበረ ክስም በዋናነት በሽዋ ካህናት አቀነባባሪነት የተሴረ ደባ እንደነበርና ኋላም ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን በአማራ ተወስደው እስከማሰር የደረሰ ብዙ ግፍና መከራ የተቀበሉበት ሁኔታ መኖሩም የታሪክ ድርሳናት ያስረዳሉ።አቡነ ኤዎስጣጢዎስ በኢትዮዽያውያን አቀነባባሪነት በግብፅ አገር ክስ ቀርቦባቸው እንደነበርና ክሱም በዋናነት የሚያጠነጥነው የቅዳሜ መከበር የሚል እንደነበር ታደሰ ታምራትን ጨምሮ ብዙ ፀሐፊዎች ይስማሙበታል።አቡነ ኤዎስጣጢዎስ ክሱን ተቀብለው ዓሰርቱ ትእዛዛትን በመጥቀስና ሐዋርያዊ ቀኖናን በማመሳከር ሲሞግቱ ካገርህ ሰዎች ጋር ተስማማ ብለው የተናገሩአቸውን የግብፁን ዻዻስ እንዲህ በማለት አምርረው ተቃወሟቸው፥ ˝እኔ ወደ እናንተ ሃገር የመጣሁት ለሌላ አየደለም በዚህ ዓለም እረፍት ላላገኘሁበት ለእግዚአብሔር ቃል ብሞት ይሻለኛል፤በኢትዮዽያም እንደ እኛ ቅዳሜንና ሌሎች የዕረፍት ቀናት ሻር አሉኝ አልተቀበልኳቸውም፤እዚህም የዕረፍት ቀናትን ሳታከብር ከኛ ጋር በፀሎት አንድ ሁን ትሉኛላችሁ˝ በማለት ጠንከር ያለ መልስ መስጠታቸውም ይነገራል።አቡነ ኤዎስጣጢዎስ በግብፅ የነበራቸው ቆይታ መልካም ስላለነበረ ሲያሳድዱቸው ወደ እየሩሳሌም እንደአቀኑም ፀሐፊው ጨምሮ ያብራራል። መፅሐፉ ክርክርም በሆነ ጊዜ ለመፍረድ ይቁሙ እንደ ፍርዴ ይፍረዱ በበዓላቴ ሁሉ ሕጌንና ሥርዓቴን ይጠብቁ፥ ሰንበታቴንም ይቀድሱ ይላል።ነገር ግን ሰዎች በሚከራከሩበት ጊዜ ከእግዜአብሔር ቃል ይልቅ የሰዎች ፊት ይመለከታሉ ጠማማ ፍርድም ይፈርዳሉ፤በበሩም አደባባይ የችጋረኛውን ፍርድ የምታጣምሙ እናንተ ሆይ፥ በደላችሁ እንዴት እንደ በዛ፥ ኃጢአታችሁም እንዴት እንደ ጸና እኔ አውቃለሁና  የተባለውን ዘንግተው ጠማማ ፍርድን ይፈርዳሉ።

አቡነ ኤዎስጣጢዎስ ከኢትዮዽያ ሲወጡ የኤዎስጣጢዎስ ማሕበረሰብ የመምራት ሓላፊነት ከደቀመዝሙሩ አንዱ ለነበሩ አባ አብሳዲ ሰጡዋቸው።ነገር ግን የአቡነ ኤዎስጣጢዎስ ከማህበሩ ጋር አለመኖር ማሕበረሰቡ እንዲዳከም አደረገ፤በአባታቸው ስደት ምክንያት መነኩሴዎቹ መበታተን ጀመሩ።አብሳዲ የተቀሩት የማሕበሩ አባላት በመጠበቅ ከባድ ሓላፊነት ነበራቸው፤የአብሳዲ ትግል ፍሬ ማፍራት የጀመረውም ኤዎስጣጢዎሳውያን ጓደኞቹ ከውጭ በተመለሱበት ወቅት ነበረ።ከአባታቸው  ጋር ወደ አርመንያ ተጉዘው የነበሩ ባኪሞስ፣ማርቆስና ገብረእየሱስ የአቡነ ኤዎስጣጢዎስን ዕረፍት ተከትሎ ወደ ሃገራቸው ተመለሱ፤በአርመንያ ከኤዎስጣጢዎስ ማህበር የተቀላቀለው አርመንያዊው መነኩሴም አብሯቸው ወደ ኢትዮዽያ መምጣቱንና በማሕበሩ ንቁ ተሳትፎ እንደነበረውም ይነገራል ። የቅዱሳኑ ገድል እንደሚያመለክተው ሁሉም የኤዎስጣጢዎስ አባላት በአብሳዲ ስር ተሰብስበው ቋሐይን በሚባል ደብረ ማርያምን አቋቋሙ።ሌላ ተጨማሪ ማሕበርም በቋቋምና የገዳማውያን ማሕበር በመመስረት አንድ ላይ ሰባቱ የኤዎስጣጢዎስ ደቀመዝሙር ተብለው ተሰየሙ።በበጌምድር እንፍራንዝ በሚባል ከኖረው ከገብረእየሱስ በቀር ሁለቱ ማሕበራት በሰሜን ትግራይ ሲኖሩ የተቀሩት አራቱ ማሕበራትም በሰራየና በሐማሴን ነበሩ፤በዚህ ምክንያት ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን አሰፋፈራቸው በሰሜኑ የሃገሪቷ ክፍል ሊበዛ ቻለ።ይህ ሃይማኖታዊ እንቅስቃሴ ለቤተኤዎስጣጢዎስ ትልቅ ውህደትን ፈጠረላቸው፤በጊዜው የነበሩ ገዢዎችም ትኩረታቸው በእነሱ ሆነ ሲሉ ፀሓፊው ያስረዳሉ። ይህ የትግራውያን ሃይማኖታዊ ትግል በሽዋዎች ዘንድ ትልቅ ትኩረት ሊያገኝ የቻለው ለምን ይሆን?በኢትዮዽያ የሃይማኖት ነፃነት ሊገደብ የቻለበት ምክንያት ምን ይሆን?በዚያን ወቅት የትግራይ ሃይማኖታዊ ቀኖና ወይም ትውፊት በምን መልኩ ተጎድቶ ይሆን? ወ.ዘ.ተ የሚሉ ጥያቄዎች ማንሳት አስፈላጊ ነው።ይህንና ሌሎች ጥያቄዎች በአዕምሮአችን ይዘን እንቀጥል። ሸዋዎች ኤዎስጣጢዎሳውያን ለማሰቀጣት ስለ ቅዳሜ መከበር ክርክር ማንሳታቸው አላቋረጡም።ነገር ግን ትግራውያን መነኩሴዎችም ቢሆኑ የንጉሶች ሸንጎ አላሸበራቸውም ይልቁንስ በማስረጃ ለመመጎት በመንፈስ በረቱ።በኤዎስጣጢዎሳውያንና በሽዋዎች በእነ አንዋሮስ የተፈጠረ አዲስ ልምድ ጥሩ ነገርን ይዞ የመጣ ይመስላል።ሁለቱም የገዳሙ አበምኔት በንጉስ ዓምደፅዮን ችሎት ፊት ቀርበው ስሜት በተሞላበት መንገድ ስለ ቅዳሜ ያደረጉት ውይይት ለንጉሱ ቀረበ፤ንጉሱም የሽዋ ተከታዮቻቸውን ሰበስቦ በአንተ የሃይማኖት ግጭት ምክንያት ግዛቴን እንዲከፋፈል አድርገሃል በማለት አንዋሮስን ቀጣው ። ቀጥሎም በኢተዮጱያ ቅዳሜን በተመለከተ የነበሩ አለመግባባቶች ከ14ተኛ ክፍለ ዘመን በፊት ሊሆን እንደሚችል ያስቀምጣል።አቡነ ሳውሪስ ለግብፁ ፓትርያሪክ ሰርል ሁለተኛ በፃፉት ፅሑፍ ኢትዮዽያውያንን በብሉይ ኪዳን ሕገ ይገዙ ዘንድ፣እንዲሁም ከግዝረትና  ከዘመድ ጋብቻ  እነዲቆጠቡ ጥብቅ ማሳሰብያ እንዲፃፍላቸው ሲጠይቁ የቅዳሜን ሁኔታም ሳያሳስባቸው እንዳልቀረ ያስረዳል  ።ነገር ግን የአለክሳንደርያ ቤተክርስትያን ራስዋ በዚህ ጉዳይ ግልፅ አቋም እንዳልነበራትም ጭምር ያስቀምጣል።ቅዳሜን በተመለከተ ትልቅ ክብርን የሚያትቱ ፅሑፎች በዓረብኛ ተፅፈው በግብፅ ቤተክርስትያን ራስዋም ጭምር እንደሚገኝም ይጠቁማል። ነገር ግን ግብፃውያን ራሳቸው ቅዳሜን በተመለከተ ምክንያታዊ ሆነው ለመመጎትም ለማስረዳትም ግራ ተጋብተው እንደነበር ለአቡነ ኤዎስጣጢዎስ ከሰጡት ፍርድ መረዳት ይቻላል።ለዚህም ይመስላል ፀሐፊው የግብፅ ቤተክርስትያን ውሳኔው ለማስተላለፍ አጥጋቢ ባይሆንም በኢባን አል ዓሰል የተፃፈ ቀኖና መጠቀም ይችሉ እንደነበር እንዲህ በማለት ያስረዳሉ፥˝ኢባን አል ዓሰል በ1238 በሰበሰባቸው ቀኖናዎች የቅዳሜን መከበር የአይሁድ ህግ ነው በሚል በግልፅ ተወግዟል፤ከዚህ ጊዜ ጀምሮ የግብፅ ቤተክርስትያን ዻዻሳት ውሳኔው ለማስተላለፍ እንደ ማስረጃው ሊጠቀሙት ይችሉም ነበር˝ በማለት ያስረዳል ምንም እንኳን በቤተኤዎስጣጢዎሳውያን ዘንድ የኢባን አል ዓሰል ቀኖናዎች ከእግዚአብሔር ቃል በአንድ ሚዛን አስቀምጦ ለማሸነፍ ቂልነት ቢመስልም። እንደ ክርስትያን ግን የኢባን አል ዓሰል የቀኖና ትእዛእ ወይስ የእግዚአብሔርን ትእዛዝ መከተል ይሻላል?የኢባን አል ዓሰል ቀኖና ለምን ሕገ-ኦሪትን በሚፃረር መልኩ ተፃፈ?ብለን ብንጠይቅ መፅሐፉ በብሉይ ለእናንተ ያዘዘውን የአምላካችሁን የእግዚአብሔርን ትእዛዝ ምስክሩንም ሥርዓቱንም አጥብቃችሁ ጠብቁ  ይላል፤በሐዲስም ሰማይና ምድር ያልፋሉ፥ ቃሌ ግን አያልፍም   ይላል።የዚህ የቅዳሜን ጉዳይ ሊቃውንት ከምን አንፃር እንደሚመለከቱት ግን የራሳቸው ምክንያት ይኖራቸው ይሆናል። 1.1.2.	ቤተ-ኤዎስጣጢዎስ በ12ኛ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ትግራይ ውስጥ ስለ ነበረና ለረጅም ጊዜ የቆየ ስነ መለኮታዊ የዕውቀት ትምህርት በመምራት በግምባር ቀደምትነት ይጠቀሳሉ።ስለ ኤዎስጣጢዎሳውያን ጥልቅ የሆነ መረጃ ለማግኘት አሁንም ተጨማሪ ፅሑፎች ማንበብ ያስፈልጋል።በ1270ዎቹ የነበረው የእምነት እንቅስቃሴ ስንመለከት ትግራውያን አባቶች የነበራቸው ትልቅ ሚናና ተጋድሎ እንዲሁም የስነ መለኮት ዕውቀት ከኢትዮዽያ አልፎ ሌሎችም ያስደነቁ ነበሩ። ዶ/ር ላዺሶ በዘመኑ የክርስትና እና የሰሜን የኦሪት ሃይማኖቶች ጥምር እድገት፥መስተጋብርና መወራረስ የትምህርትና የድርጅት ሁኔታዎች የፈጠሩ በማለት ከጠቀሱዋቸው ዘጠኝ ከፍተኛ የገዳም መነኮሳትና መምህራን የቤተ ኤዎስጣጢዎስ መነኩሴዎችና የጉንዳጉንዲ ገዳም መነኩሴው እስጢፋኖስ በማሰቀመጥ በመጀመርያ ደረጃ የሚታወሱ ታላላቅ አባቶች ናቸው በማለት እንደሚከተለው ዘርዝረው ፅፏል ። 	በትግራይ የሥርዓተ ኦሪት እንቅስቃሴ መሥራች መነኩሴው ኤዎስጣጢዎስ ከ1273-1352+ 	በሰራየ የኤዎስጣጢዎስ ደቀመዝሙርና የደብረ ማርያም ገዳም መስራች አባ አብዲሳ 	በእንፍራንዝ ደምብያ የኤዎስጣጢዎስ ደቀመዝሙርና የደብረሰን ገዳም መስራች አባ ገብረ እየሱስ 	መነኩሴው ቆዝሞስ በደምብያ ከደብረ ወይና ገዳም በአፄ ዳዊት ዘመን 1382-1412 ለሰሜን የስርዓተ ኦሪት አስተማሪ 	በሐማሴን የኤዎስጣጢዎስ የስርዓተ ኦሪት ትምህርትና እንቅስቃሴ መሪና የደብረ ቢዘን ገዳም መስራች መነኩሴ ፊሊጶስ 1323-1406+ 	በ15ኛው ምዕተ ዓመት መጀመርያ በአጋመ የጉንዳጉንዲ ገዳም መሥራች መነኩሴ እስጢፋኖስ ከነ ተከታዮቻቸው 1.1.2.1.	በአማራ ተቃውሞ በሐይቅ ገዳም ስለ ታሰሩና ስለ ተገረፉ ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን የገዳም እስርቤት ሲባል አሁን ላለን ትውልድ አዲስ ነገር ሊሆንብን ይችላል።ምክንያቱም መነኩሴ በገዳም ታሰረ ሲባል ግራ የሚያጋባ ነው።ገዳም ብሎ እስር ቤት፥መነኩሴ ብሎ እሱረኛ ለማገናኘትም ይከብዳል ነገር ግን በኢትጱያ ካሉ ቦታዎች አንዱ የሆነው ግሸን የልኡላን እስርቤት እንደነበር የታሪክ ሙሁራን ይገልፃሉ። አባቶቻችን ቅዱሳን አበው ትግራውያን መነኩሴዎች ግን በአማራ ፊተውራሪነት በገዳም መታሰራቸው በታሪክ እናገኘዋለን።ወደ ሸንጎ አሳልፈው ይሰጡአችኋል በምኵራብም ትገረፋላችሁ ምስክርም ይሆንባቸው ዘንድ ስለ እኔ በገዥዎችና በነገሥታት ፊት ትቆማላችሁ ተብሎ እንደተፃፈ በትግራይ መነኩሴዎች ላይ ይፈፀም ነበር። በበሩ አደባባይ የሚገሥጸውን ጠሉ፥ እውነትም የሚናገረውን ተጸየፉ ተብሎ እንደተፃፈ እነኝህ ትግራውያን ሊቃውንት ቃሉን ይዘው ሲገሥፁና እውነትም ሲናገሩ ተጸየፉዋቸው። በዘመነ አፄ ዳዊት የተፈፀመ ነውር ስንመለከት፥ የታላቁ ገዳም መስራችና የአባ ኤዎስጣጢዎስ ልጅ የሆነው አባ ፊሊዾስ ቀዳሚት ሰንበት መከበር አለባት ብሎ ደቀ መዛሙርቱን በማስተማሩ በዘመነ ሽምግልናው በ70ኛው ዓመቱ ወደ አፄ ዳዊት ቤተ መንግስት ተጠርቶ በጳጳሱ አቡነ በርቶሌሜዎስ አማካይነት የተፈፀመበትን ግፍና መከራ እንዴት እንደ ነበር ከሞተ በኋላ በደቀ መዛሙርቱ የተፃፈለትን ገድል ያትታል።ንጉሡና ጳጳሱ  ስለ ቀዳሚተ ሰንበት እንወያይ ዘንድ በቶሎ እንድትመጣ ብለውሃል የሚሉ መልእክተኞች ወደ ገዳም ደብረ ቢዘን መጥተው ሲወስዱት ለመከራ መጠራቱን ያወቀው አባ ፊሊዾስ ከእኔ ጋር ሰማእትነትን ለመቀበል የምትከተሉኝ እነማን ናችሁጓ? ብሎ ሲጠየቃቸው አንድ መቶ ሃያ ደቀ መዛሙርቶቹ መምህራቸውን የሚሸከሙበት ቃሬዛ አዘጋጅተው ተሸክመውት ለብዙ ወራት ከተጓዙ ከአማራ ሃገር ደረሱ።ጳጳሱ አቡነ በርቶሌሜዎስ አቡነ ፊሊዾስን ከፊቱ አቁሞ አንተ ለምንድን ነው አዲስ ትምህርት የምታስተምረው በማለት አሁንም ቀዳሚተ ሰንበትን እንደ ተራ ቀናት ቆጥረህ ሻራት ቢለውም አቡነ ፊሊዾስ ግን መፃሕፍትን የጠቀሰ ጳጳሱን ተከራከረው።ይህን አባት በመፃሕፍት መርታት ያልቻለው ጳጳስ ንጉሱ ዘንድ መልእክተኛ ልኮ ካሳወቀ በኋላ አቡነ ፊሊዾስን ትኩስ የበሬ ቁርበት አምጡሉኝ በማለት ከእግሩ እስከ ራሱ እንደ ከበሮ በመገነዝ እንደ ሱሪና እጀ ጠባብ እርጥብ ቆዳ በሰውነቱ በመስፋት በጠራራ ፀሓይ ላይ እንዲወረውሩት ወታደሮችን አዘዛቸውና፥ወታደሮቹም አቡነ ፊሊዾስን አጋድመው በአዲስ ቁርበት ጠርዘው እርጥቡ ቆዳ በሰውነቱ ላይ እንዲደርቅ አደረጉ፤አብረዉት ለነበሩ 120 ደቀ መዛሙርቱም ቀንበር በአንገታቸው ላይ አሰገብተው በጅራፍ እየተገረፉ ሃገር ለሃገር እንዲዞሩ አደረግዋቸው ሲል ግርማ ኤለያስ ፅፎታል። ቤተ እግዚአብሔርና ቤተመንግስት ለይተው በውል ባልተረዱ የሽዋ መነኩሴዎች ከነገሥታት ጋር በማበር በየጊዜው ብዙ ግፍና መከራ በትግራውያን ሊቃውንት አድርሰዋል።ይህ ከነገስታት ጋር በመቆም ትግራውያን ሊቃውንት የማጥቃት ሴራቸው ከኢትዮዽያ አልፎ የግብፅ ቤተክርስትያንም በመደለልና በማስተባበር ዘመቻቸው አጠናክረው የቀጠሉበት ሁኔታም ነበር። ሌላው ፀሓፊም በአማራ ፀረ ኤዎስጣጢዎሳውያን እንቅስቃሴ ይመሩ ከነበሩ ካህናት በሐይቅ ገዳም አቃቤሰዓት የነበሩ ሰረቀ ብርሃን ይመራ ነበር።ይህ ዓቃቤ ሰዓትም የንጉስ ዳዊት የቅርብ ጓደኛ ስለነበር በዚ ምክንያት በሸንጎ በሚደረጉ ሃይማኖታዊ ክርክሮች በጊዜው ለነበሩ ዻዻስ አቡነ በርተሎሜዎስ በመደገፍ በኤዎስጣጢዎሳውያን መሪዎች በእነ ፊሊጶስንና ተከታዮቹን  ጫና ያሳድሩ ነበር።ኤዎስጣጢዎሳውያን የዻዻሱ ትእዛዝ ባለመቀበላቸው ምክንያት መሪያቸው የነበረ የደብረ ቢዘኑ መነኩሴ አባ ፊሊጶስ በሐይቅ ገዳም እንዲታሰር የአማራው ተወላጅ ሰረቀ ብርሃን ትእዛዝ አወረደ።ፊሊጶስ ለአራት አመታት በአማራ ታሰረ፤ በጊዜው በተከታዮቹ ስለ ተፈጠረ አለመግባባት ተያይዞ በተለይ በሽማግሌው ማትያስና የባርባራው ዘካርያስ ጠቅሶ የቅድሱ ገድል ያነሳል።በኤዎስጣጢዎሳወያን መሪዎች የነበረ አለመግባባት የመጣም በጊዜው ከነበሩ አስተዳደሮች ጋር ተስማመቶ በሰላም ለመኖር በሚል ሐሳብ ነበር።ይህ አለመግባባት በተለይ በደብረ ቢዘን በነበሩ የፊሊጶስ ተከታዮችና በሽማግሌው ማትያስ ወደ መጨቃጨቅ ቢያመራም ነገር ግን በአጠቃላይ ሲታይ አለመግባባቱ እዚህ ግባ የሚባል አልነበረም፤አብዛኞቹም በያዘው የኤዎስጣጢዎስን ትምህርት የፊሊጶስ ተከታዮች ነበሩ።ፊሊጶስ በአማራ በነበረው ቆይታ ለቤተ ኤዎስጣጤዎስ አዲስ መድረክ ከፈተ፤በጊዜው ከነበሩ ተፅዕኖ ፈጣሪዎች ብዙዎቹ የሱ ተከታዮች ሆኑ።የደብረ ሐይቅ ዓቃቤ ሰዓት ሰረቀብርሃን በ 1403 ዓ.ም መሞታቸውን ተከትሎ በጊዜው የነበሩ ግብፃዊ ዻዻስም ተሰሚነታቸውን አጡ።እንጨት ባለቀ ጊዜ እሳት ይጠፋል ጆሮ ጠቢ በሌለበትም ዘንድ ጠብ ጸጥ ይላል  እንደተባለ የዓቃቤ ሰዓቱ ሞት ተከትሎ ፊሊጶስ ከእስር ይለቀቅ ዘንድ ወደ ሐይቅ ገዳም ትእዛዝ መምጣቱንና በዚህ ጊዜ ፊሊጶስ በአማራ ክብርና አድናቆት ማግኘቱ፤የኤዎስጣጢዎሳውያን ድጋፍም እንዳደገ   ታደሰ ታምራት ያስረዳል። የኤዎስጣጢዎሳውያን ተጋድሎ በፖለቲካና በሃይማኖት ትልቅ ተፅዕኖ የፈጠረ እንደነበረም ይነገራል፤ይህም ንጉስ ዳዊት በቤተ ኤዎስጣጢዎስ የነበረው ፖሊሲ እንዲቀይር ማስገደዱም ግልፅ እውነት መሆኑ ፀሐፊዎች ያስረዳሉ ። ከታሪክና ከሰው አዕምሮ መፋቅ በኢትዮዽያ ገዢዎችና በኢትዮዽያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን አመራሮች ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን እስከ 14ተኛ ክፍለ ዘመን ሲወገዙ ከቆዩ በኋላ የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ኦርቶዶክስ ናቸው በማለት ዕውቅና ሰጠቻቸው  ሲል ኢንሳይክሎፖድያ ቢሪታኒካ ያስረዳል። የቅዳሜን መከበር ከቤተክርስትያን ስርዓት እንዳይፋቅ ትልቅ ተጋድሎ ያደረጉ ኤዎስጣጢዎሳውያን ለቤተክርስትያንዋ ታላቅ ውለታ የዋሉ ቢሆኑም ነገር ግን ቅዳሜን ይከበር በማለታቸውና በሌሎች የስላሴ ትምህርታቸው ከሽዋውያንና በሽዋ በምትዘወር ቤተክርስትያን ብዙ ውግዘት፣ትችትና መከራ በትግራውያኑ ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን በመድረሱ ከታሪክና ከሰው ህሊና እንዲፋቁ ቢደረጉም የአማራ ተወላጆች እንደ እነ አባ ጊዮርጊስ ዘጋስጫ የቅዳሜን ስለ መከበር በተመለከተ ልክ እንደ ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያን ተመሳሳይ አቋም ይዘው ብዙ ክብርና ሞጎስ ሲቸራቸው እናያለን። ሌላው መጥፎ ስራቸው ከታሪክና ከሰው ህሊና ለመፋቅ በሚመስል መልኩ ዐቃቤ ሰዓት ሰረቀ ብርሃን በሊቅነታቸው ሲሞካሹ ይስተዋላል።የመንግስት እሽከር በመሆን ትግራውያን የቤተ ኤዎስጣጢዎስ መነኩሴዎች በማሰርና በማሰቃየት የሚታወቁና ቤተ ኤዎስጣጢዎሳውያንን ተከራክረው መርታት ያልቻሉ እኝህ ዐቃቤ ሰዓት ሰረቀ ብርሃን የሚባሉ የቤተመንግስት መነኩሴ ታላቅ ሊቅ  የሚል ተቀጥያና ሽፋን ተሰጥቷቸው በገድላት ጭምር ስማቸው ተጠቅሶ በቤተክርስትያንዋ ሲሰራጭ ይስተዋላል ይህም የአይጥ ምስክር ድምቢጥ ያስመስለዋል። በ1337-1450 በቤተክርስትያን ትምህርት ሁለት ተፃራሪ ኃይሎች መኖራቸውና እነሱም በሰሜን ኢትዮዽያ የነበሩ እዎስጣጢዎሳውያን የሚባሉ የትግራይ መነኮሳት እና በደቡብ ኢትዮዽያ በሸዋና በቤተ አማራ የነበረና ከግብፅ ቤተክርስትያንና ከነገስታቱ ጋር የቀረበ ግንኙነት የነበረው የደብረ ሐይቅና ደብረ ሊባኖስ መነኮሳት እንደነበሩ በመጨረሻም የአማራ መነኮሳት ፣የግብፅ ቤተክርስትያንና በጊዜው የነበረ የኢትዮዽያ ሰሎሞናዊ መንግሥት ውግዘትና እስራት በመቋቋም ኤዎስጣጢዎሳውያን በድል አጠናቀቁ ይላል።ይህ ድል ግን ትግራውያን መነኩሴዎች ቤተ-እዎስጣጢዎሳውያንና እምነታቸው ከታሪክና ከሰው ህሊና ከመፋቅ አላዳናቸውም።ቤተ ኤዎስጣጢዎስን በእስርና ብእንግልት ካጠፉ በኋላ ሽዋዎች የሚሞግት መንፈሰ ጠንካራና በስነ-መለኮት የበሰለ ሊቅ ቁጥር ተመናመነ። ይሀ ለሽዋዎች ታላቅ ዕረፍት ነው ምክንያቱም ክርስቶስና ተክለ ሃይማኖት በክብር እኩል ናቸው የተክለ ሃይማኖት ተቅማጥም ከክርስቶስ ደም ጋር እኩል ተቆጠረ  በሚሉና በሌሎች በድፍረት የተሞሉ የውሸት ትርክቶች በቤተክርስትያንዋ እንዲሞሉና ያለ ተቀናቃኝ የፈለጉትን ሰይጣናዊ ፅሑፍ በስመ ቤተ ክርስትያን እንዲፅፉ  ቢደረጉም በስመ ክርስትና የተፃፉ እንዲህ ዓይነት የማይረቡ ፅሑፎች በተለያዩ ፀሓፊዎች ሲተችና ሲወገዘ እንመለከታለን ፣ ። ምዕራፍ ፪ 2.	ነገረ ሃይማኖት በዘመነ አፄ ዘርዐያዕቆብ (1426-1460) 2.1.	የኢትዮዽያ ቤተክርስትያን ከሰማዕቱ እስጢፋኖስ ምን ተማረች? ...