User:Shaheed Udham Singh Sunam/sandbox

<!-- ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ

•	ਨਾਮ— ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ (ਜੰਮੂ, ਕੰਬੋਜ਼) •	ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ— ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ •	ਜਨਮ ਮਿਤੀ— 26 ਦਸੰਬਰ 1899 •	ਜਨਮ ਸਥਾਨ— ਸੁਨਾਮ, ਜ਼ਿਲ•ਾ ਸੰਗਰੂਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ। •	ਜੱਦੀ ਘਰ— ਮੁਹੱਲਾ ਪੀਲਬਾਦ, ਨੇੜੇ ਪਟਵਾਰ ਖਾਨਾ, ਸੁਨਾਮ। •	ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ— ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ ਸੀ) •	ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ— ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਢੋਟ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਂ ਨਰੈਣ ਕੌਰ ਸੀ) •	ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾ ਨਾਂ— ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ (1897-1917) •	ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿੱਤਾ— ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਓਵਰਸੀਅਰ ਕੋਲ ਨੀਲੋਵਾਲ ਨਹਿਰ 'ਤੇ ਬੇਲਦਾਰ, ਫਿਰ 1905 ਤੋਂ 1907 ਈ. ਤੱਕ ਉੱਪਲੀ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ ਨੰਬਰ- 70/2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ 81/5(ਸੁਨਾਮ-ਸੰਗਰੂਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਇਨ) 'ਤੇ ਬਤੌਰ ਗੇਟ ਮੈਨ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। •	ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ— ਸੰਨ 1905 ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। •	ਪਿਤਾ ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ— ਅਕਤੂਬਰ, 1907 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। •	ਯਤੀਮ ਖਾਨੇ ਦਾਖਲ— ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਲ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਯਤੀਮ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭਰਾ  ਲਗਦੇ ਰਾਗੀ ਚੈਂਚਲ ਸਿੰਘ ਸੁਨਾਮ ਨੇ 24 ਅਕਤੂਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੈਂਟਰਲ ਯਤੀਮ ਖਾਨਾ (ਪੁਤਲੀ ਘਰ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੜ•-ਲਿਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਾਰ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਤਾਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉ ਸਕਣ। •	ਯਤੀਮ ਖਾਨੇ ਦੇ ਦਾਖਲਾ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ— ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ- 121, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ- 122 •	ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ— ਯਤੀਮ ਖਾਨੇ ਵੱਲੋਂ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਕਤਾ ਸਿੰਘ/ਮੁਕੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਉਰਫ਼ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। •	ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ— ਸੰਨ 1917 ਵਿੱਚ ਨਮੋਨੀਆ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। •	ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ— ਸੰਨ 1918 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। •	ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ— ਯਤੀਮਖਾਨੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸਕੂਲੀ ਪੜ•ਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਤਬਲਾ ਵਾਦਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸੰਗੀਤ, ਤਰਖਾਣਾ, ਲੁਹਾਰਾ, ਪੇਂਟਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। •	ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ— ਯਤੀਮਖਾਨੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜਦਿਆਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲੜਦਿਆਂ, ਡਾ. ਸੈਫ਼-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਕਿਚਲੂ, ਡਾ. ਸਤਿਆ ਪਾਲ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਮਾਸਟਰ ਮੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਿਤ ਹਰੀ ਚੰਦ ਆਦਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਜ਼ਬਾ ਜਾਗ ਪਿਆ। •	ਜਲਿ•ਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ— ਡਾ. ਕਿਚਲੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਸਤਿਆਪਾਲ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਰਹੇ 20,000 ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਲਿ•ਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, 13ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮੀ 4.30 ਵਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। •	ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ— ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ, ਪੰਜਾਬ। •	ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ— ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਰਨਲ ਡਾਇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ 90 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲਿ•ਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰ ਅਮਨ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਸਿਰਫ਼ 10 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ 1650 ਗੋਲੀਆਂ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀਆਂ। •	ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ— ਇਸ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਂਝ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ 369 ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, 1200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ 42 ਬੱਚੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ। •	ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ— ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਨੌਜਵਾਨ ਉਧਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਦਾ ਖ਼ੁਦ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਸੀ। •	ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ— ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਖੂਨੀ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਡੁੱਲੇ ਖੂਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਣਖ ਝੰਜੋੜੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਖੂਨ ਖੌਲ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਡੁੱਲ•ੇ ਖੂਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਇੱਕ ਭੀਸ਼ਮ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਮੇਰਾ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਮੈਂ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾਂਗਾ। •	ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼— ਇਸ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਸਰਾ, ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਡੈਟਰੀਓਟ ਆਦਿਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। •	ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ— ਸੰਨ 1924 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। •	ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸੀ— ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਇੰਨਰ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਹੇ ਗਦਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ ਲੈ ਕੇ 27 ਜੁਲਾਈ, 1927 ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ (ਵਾਇਆ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਕਰਾਚੀ) ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ। •	ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ— ਕਿਸੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਦੀ ਗੁਪਤ ਇਤਲਾਹ 'ਤੇ ਗਦਰੀਆਂ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਗਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਤ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 30 ਅਗਸਤ 1927 ਸ਼ਾਮੀ 7 ਵਜੇ ਸਿਟੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਪੁਲਿਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਤਿੰਨ ਪਿਸਤੌਲ ਅਤੇ 150 ਕਾਰਤੂਸ ਬ੍ਰਾਮਦ ਹੋਏ। ਉਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ (ਕੋਤਵਾਲੀ) ਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ਼ਨ 20, ਆਰਮਜ਼ ਐਕਟ 11.78 ਤਹਿਤ ਐੱਫ. ਆਈ. ਆਰ. ਨੰਬਰ 327/139 ਦਰਜ਼ ਕਰਕੇ ਅਡਿਸ਼ਨਲ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੀ. ਸੀ. ਐੱਸ. ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1 ਅਕਤੂਬਰ, 1927 ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਬਾ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਕੈਦ ਉਸਨੇ ਮੁਲਤਾਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਮੀਆਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ• ਵਿੱਚ ਕੱਟੀ। ਜੇਲ• ਵਿੱਚ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਚਮਕ, ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਧੂਤ, ਸ਼ੇਰ ਜੰਗ ਅਤੇ ਪੰਡਤ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਲ• ਵਿੱਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਗੇੜਨ ਤੇ ਮੁੰਜ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਲ• ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। •	ਕੈਦ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ— ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਕੱਟਣ ਪਿੱਛੋਂ 23 ਅਕਤੂਬਰ, 1931 ਨੂੰ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇਲ• 'ਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। •	ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ—ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਫੌਰਨ ਬਾਅਦ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਹੁਸੈਨੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਜੇਲ• ਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਪੁਲਿਸ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿਛੋਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਿਰ ਕੱਢ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। •	ਆਖ਼ਰੀਵਾਰ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਫੇਰੀ— ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਮਈ 1932 ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਸੁਨਾਮ ਆਇਆ ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਸ. ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ, ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਆਸ ਕੌਰ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਲਵਾਈ, ਰਾਮਜੀ ਦਾਸ ਸਯਾਹ ਸੁਨਾਮੀ, ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ (ਖੋਜਾ), ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸਰਹੱਦੀ, ਇੰਦਰ ਭੂਸ਼ਨ ਭਟਨਾਗਰ, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। •	ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ— ਸੰਨ 1933 ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਲਈ ਰਣਨੀਤੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। •	ਨਵਾਂ ਪਾਸਪੋਰਟ— ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨ•ਾਂ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਚ 1933 ਨੂੰ ਉਹ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਪਾਸਪੋਰਟ (ਪਾਸਪੋਰਟ ਨੰਬਰ- 52753) ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। •	ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਵਾਨਾ— ਇਸੇ ਪਾਸਪੋਰਟ 'ਤੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਮਾਈਕਲ ਉਡਵਾਇਰ ਦੀਆਂ ਨਾਪਾਕ ਪੇੜਾਂ ਨੱਪਦਾ ਸੰਨ 1934 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। •	ਰੂਸ ਯਾਤਰਾ— ਸੰਨ 1936 ਵਿੱਚ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਗਰਾਡ, ਮਾਸਕੋ, ਪੋਲੈਂਡ, ਲੈਟਵੀਆ ਅਤੇ ਐਸਟੋਨੀਆ ਜਾ ਕੇ 25 ਜੂਨ 1936 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੁਆਰਾ ਫੇਰ ਬਰਲਿਨ, ਕਾਲੌਜਨੀ, ਪੋਲੈਂਡ, ਲੈਟੀਆ ਅਤੇ ਗੀਗਾ ਜਾ ਕੇ ਸੰਨ 1938 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੰਦਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਦਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। •	ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪਤਾ— ਸ.ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ, 8 ਮੌਰਨਿੰਗਟਨ ਟੈਰੇਸ, ਰੀਜੈਂਟਸ, ਪਾਰਕ, ਲੰਦਨ, ਐੱਨ. ਡਬਲਿਊ-1 ਸੀ। •	ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਜਿਸ਼ਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਨੰਬਰਲੂ— ਈ. ਏ. ਸੀ. ਕੇ. /305/7 ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੰਘ । •	ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਬਦਲੇ ਨਾਂ— ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬਾਣੇ ਤੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਉਦੇ ਸਿੰਘ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਊਧਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਬਦੂ ਸਿੰਘ, ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੰਘ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ, ਯੂ. ਐੱਸ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਫਰੈਂਕ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਆਦਿਕ। •	13 ਮਾਰਚ, 1940 ਵਾਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਸੂਚਨਾ—12 ਮਾਰਚ, 1940 ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਲੰਦਨ ਸਥਿੱਤ ਇੰਡੀਆ ਆਫਿਸ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟਰ ਲੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ 13 ਮਾਰਚ, 1940 ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮੀਂ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਕੈਕਸਟਨ ਸਟਰੀਟ, ਵੈਸਟ ਮਿੰਨਸਟਰ ਸਥਿੱਤ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਦੇ ਟਿਊਡਰ ਰੂਮ ਵਿੱਚ, ਈਸਟ ਇੰਡਿਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ- ਸਰ ਪਰਸੀ ਸਾਇਕਸ, ਲਾਰਡ ਜੈਟਲੈਂਡ (ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਕਟਰੀ ਆਫ ਸਟੇਟ-1935 ਤੋਂ 1940), ਸਰ ਫਰੈਂਕ ਬਰਾਊਨ, ਸਰ ਲੂਈਸ ਡੇਨ (ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ, ਪੰਜਾਬ-1908 ਤੋਂ 1912), ਲਾਰਡ ਲਮਿੰਗਟਨ (ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ, ਬੰਬਈ-1903 ਤੋਂ 1907), ਸਰ ਮਾਇਕਲ ਓਡਵਾਇਰ (ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ, ਪੰਜਾਬ- ਦਸੰਬਰ 1912 ਤੋਂ 26 ਮਈ 1919 ਤੱਕ) ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। •     ਇਸ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨੂੰ ਪੜ• ਕੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕੀ ਸਾਲਾਂ ਦੋਂ ਸੁਲਗਦਾ ਰੋਹ ਪਰਚੰਡ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜੁੰਡਲੀ ਕੋਲੋਂ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਹੈ। •	ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਦਾ ਕਤਲ— 13 ਮਾਰਚ, 1940 ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਸ਼ਾਮੀ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੀਲਾ ਧਾਰੀਦਾਰ ਕੋਟ-ਪੈਂਟ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੈਟ ਪਹਿਣ ਕੇ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਿਸਤੌਲ ਛੁਪਾਕੇ ਬੜੀ ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਨਾਲ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਝਕਾਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਅੱਗ ਉਗਲਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖੂਨ ਖੌਲ ਉੱਠਿਆ। ਮੀਟਿੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਣਖੀ ਸੂਰਬੀਰ ਨੇ ਪਿਸਤੌਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਤਾੜ-ਤਾੜ ਕਰਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ (75 ਸਾਲ) ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਗੋਲੀਆਂ ਲਾਰਡ ਜੈਟਲੈਂਡ (64 ਸਾਲ) ਦੀ ਖੱਬੀ ਵੱਖੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀਆਂ। ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਲੂਈਸ ਡੇਨ (84 ਸਾਲ) ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ। ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਲਾਰਡ ਲਮਿੰਗਟਨ (79 ਸਾਲ) ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਘਟਨਾ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਲੋ-ਪਲੀ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। •	ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼— ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉੁਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਖਲੋਅ ਕੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। •	ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੀ— ਅਗਲੇ ਦਿਨ 14 ਮਾਰਚ, 1940 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9.30 ਵਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਅ ਸਟਰੀਟ, ਪੁਲਿਸ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੀਫ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਰੌਬਰਟ ਡਿਊਮਟ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 21 ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਲੈ ਕੇ ਬਰਿਕਸਟਨ ਜੇਲ• ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 21-22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਸ ਓਲਡ ਬੈਲੇ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਕਰੀਮੀਨਲ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਤਾਜ ਬਨਾਮ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ। •	ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ— ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਅਤੇ ਲੰਦਨ ਰਹਿੰਦੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਮੱਲ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ, ਮਿਸਟਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬੂ ਕਰਮ ਚੰਦ ਚੀਮਾ, ਬਾਬਾ ਕੋਨਲੇ, ਸ. ਕਾਬਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਵਕੀਲਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇ 'ਤੇ ਕੋਈ ਖ਼ਰਚਾ ਨਾ ਕਤਾ ਜਾਏ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੀ ਸੌ ਵਾਰ ਵੀ ਮਰਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। •	ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਕੀਲ— ਮਿਸਟਰ ਸੇਂਟ ਜੌਹਨ ਹੁਚਿਨਸਨ, ਮਿਸਟਰ ਕੇ. ਸੀ., ਮਿਸਟਰ ਆਰ ਈ. ਸੀਟਨ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਵੀ. ਕੇ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੈਨਨ ਸਨ। •	ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ— ਮਿਸਟਰ ਜੀ. ਬੀ. ਮੈਕਲਿਊਰ, ਮਿਸਟਰ ਸੀ. ਹੰਮਫਰੇ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਜਾਰਡਨ ਸਨ। •	ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ— 5 ਜੂਨ, 1940 ਨੂੰ ਓਲਡ ਬੈਲੇ ਦੀ ਕਰੀਮੀਨਲ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਮਿਸਟਰ ਐਟਕਿਨਸਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂਰੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਹੱਥੋਂ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮੈਂਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਰਣ ਤੇ ਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੰਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਗੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣਗੇ। 25 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਅੱਠ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪੋਲ ਖੋਲ•ਦਾ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਨਾਹਰੇ ਲਗਾਏ- ਇਨਕਲਾਬ- ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ- ਮੁਰਦਾਬਾਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੁੱਤੇ-ਮੁਰਦਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ- ਅਮਰ ਰਹੇ। ਸਮੁੱਚੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਐਟਕਿਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਸ.ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੈਟਨਵਿਲ ਜੇਲ• ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। •	ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪੀਲ— 15 ਜੂਨ, 1940 ਨੂੰ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। •	ਅਪੀਲ ਖ਼ਾਰਜ਼- 15 ਜੁਲਾਈ, 1940 ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਆਫ ਕਰੀਮੀਨਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੱਜਾਂ ਮਿਸਟਰ ਹਮਫਰੇ, ਮਿਸਟਰ ਹਿਲਬਰੀ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਬਰੂਮ ਜੈਨਸਨ ਦੀ ਜਿਊਰੀ ਨੇ ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਦੀ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪੀਲ ਖ਼ਾਰਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੰਦਨ ਕਾਉਂਟੀ ਦੇ ਹਾਈ ਸ਼ੈਰਿਫ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 31 ਜੁਲਾਈ, 1940 ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। •	ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ੀ ਲਈ ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ— ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਿਜ਼ ਮੈਜਿਸਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ। ਇਸ ਉੱਤੇ 365 ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਸਨ। ਰਹਿਮ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਤੜਪ ਉੱਠਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਮ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਣਾ ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅਣਖ਼ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਹੈ। ਪਰ ਹਿਜ਼ ਮੈਜੇਸਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। •	ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ— ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਵਾਰੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। •	ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ— ਅੰਤ 31 ਜੁਲਾਈ, 1940 ਦਿਨ ਬੁੱਧਵਾਰ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਲੰਦਨ ਦੀ ਪੈਟਨਵਿਲ ਜੇਲ• ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਪੂਤ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। •	ਮ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਮੰਗ— ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸ. ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਆਦਿਕਾਂ ਨੇ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੇਲ• ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਕਿ ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾਹ ਸਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰੈਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭੜਕਾਹਟ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਜ਼ੇਲ• ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। •	ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ— 31 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਪਿੱਛੋਂ 11 ਵਜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਲਕੜੀ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪੈਟਨਵਿਲ ਜ਼ੇਲ• ਦੇ ਆਹਾਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਮਦਨ ਲਾਲ ਢੀਂਗਰੇ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਯੂ. ਐੱਸ. (ਊਧਮ ਸਿੰਘ) ਕੁਰੇਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। •	ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸੁਨਾਮ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ— ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ, 19 ਜੁਲਾਈ, 1974 ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਦੀ ਪੈਟਨਵਿਲੇ ਜੇਲ• 'ਚੋਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਾਲਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰੱਖਣ ਪਿੱਛੋਂ 23 ਜੁਲਾਈ 1974 ਨੂੰ ਅਸਥੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਾਸਕੇਟ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੈਨ-ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ, ਚੰਡੀਗੜ•, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸੰਗਰੂਰ ਆਦਿ ਜ਼ਿਲਿ•ਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 31 ਜੁਲਾਈ, 1974 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਲੰਪਿਕ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਜਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਅਸਥੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਾਸਕੇਟ ਨੂੰ ਸੁਨਾਮ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਊੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਬਣਾਈ ਚੰਦਨ ਦੀ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਖਾਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੋਲ ਗੂੰਜਦੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ- ਸ਼ਹੀਦੋ ਕੀ ਚਿਤਾਓਂ ਪਰ ਲਗੇਂਗੇ ਹਰ ਬਰਸ ਮੇਲੇ ਵਤਨ ਪਰ ਮਰਨੇ ਵਾਲੋਂ ਕਾ ਯਹੀ ਬਾਕੀ ਨਿਸ਼ਾਂ ਹੋਗਾ। 2 ਅਗਸਤ, 1974 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਅੰਗੀਠੇ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਲ ਚੁਗੇ ਗਏ। 11 ਅਗਸਤ, 1974 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪਾਕੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਸੁਨਾਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸੁਨਾਮ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ' ਰੱਖਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ 26 ਫਰਵਰੀ, 2006 ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਾਇਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰੈਵੇਨਿਊ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਨਾਮ ਨਗਰ ਦੇ ਮੁਹੱਲਾ ਪੀਲਬਾਦ ਸਥਿਤ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਸੂਚਨਾ ਨੰਬਰ- 12/14/2000-4 ਯ ਸ/1803, ਮਿਤੀ 1 ਸਤੰਬਰ, 2000 ਰਾਹੀਂ ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਉਲੰਪਿਕ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਸੁਨਾਮ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ, ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 27 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਾਟ ਉਸਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਲਈ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਗਿਆਨੀ ਜੰਗੀਰ ਸਿੰਘ ਰਤਨ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਸੁਨਾਮ) ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਕਬੋਂਜ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸੁਨਾਮ, ਜਿਲ•ਾ ਸੰਗਰੂਰ, ਪੰਜਾਬ, ਇੰਡੀਆ ਮੋਬ- 9855062868 -->