User:Sharqshunoslik2001/sandbox

Xitoy tilining morfologik tabiati Tilshunoslik yoki lingvistika tillarni oʻrganuvchi fandir. Tilshunoslikning amaliy va nazariy turlari mavjud boʻlib, nazariy tilshunoslik tilning strukturasi (grammatikasi) va uning maʼnosi (semantikasini) oʻrganadi. Grammatika — morfologiya (soʻzlarning tuzilishi va oʻzgarishi), sintaksis (soʻzlarning iboralarga va gaplarga biriktrilish qoidalari) va fonologiya (tilni abstrakt tovushlar yordamida oʻrganish) fanlarini qamrab oladi. Xitoyda xitoy tili, va umuman tilni o'rganish ikki ming yillikdan ortiq tarixga ega. Shu bilan birga to XIX asr oxirigacha tilshunоslik mustaqil yo'nalishda rivojlangan. Lekin shu bilan birga ayrim davrlarda unga Hindiston ilm-fani ta'sir ko'rsatib kelgan. Xitoy tilshunosligi o'zida dunyo tilshunosligida yunon-rim, qadimgi Hindiston va arab tilshunosligi (so'ngisi oxirigacha mustaqil hisoblanmaydi) qatorida mashxur uch yoki to'rt an'analarning birini mujassamlashtiradi. Xitoy tilshunosligi, xususan, Yaponiya va boshqa chegaradosh mamlakatlar tilshunosligiga ham ta'sir o'tkazgan. Ammo uning dunyoviy ahamiyati uncha katta emas: u yevropa ilm-faniga deyarli ta'sir o'tkazmagan (shu qatorda hind an'analari yevropa tilshunosligiga o'z ta'sirini o'tkazdi). Ammo xitoy tilshunosligi an'analari yevropa an'analaridan tarkibiy jihatdan farqli o'laroq til asosida rivojlanganlarning yagonasi hisoblanadi. Sharq tillarini tavsiflashda haligacha yevropa tillariga qaraganda xitoy an'anaviy usullari mos hisoblanadi (ya'ni, ma'lumotni yanada keng va yanada qisqa shaklda yetkazib berish). Qadimgi va o'rta asr Xitoyda til o'rganish bilan bog'liq bo'lgan filologiyaning uch tarmog'i mavjud bo'lgan. Ulardan birinchisi eng qadimgisi bo'lib, 训诂 sungu (sxolastika)； bu fan qadimgi so'zlarni izohlash, ularning ma'nosini tahlil qilish va yoki tarjima orqali, yoki qadimda mavjud bo'lgan, lekin keyinchalik unutilgan yoki o'zgargan predmetlar va hodisalarni tasvirlash bilan shug'ullanadi. Yana biri yozuvni o'rganish, iyerogliflarning tarkibini aniqlash va etimologiyasi bilan shug'ullanadi. Uchinchisi esa fonetika, ya'ni, aniqroq qilib aytganda fonologiya deb nomlanadi. Buning sababi esa uning faqat tilda mavjud fonetik o'zgarishlarni aniqlash bilan shug'ullanadi, lekin u tovushlarning jismoniy tabiati yoki ularni talaffuz qilishni deyarli o'rganmaydi. Fonetika qolgan ikki tarmoqga qaraganda kechroq rivojlangan bo'lsada, Xitoyda ancha oldinlab ketdi. Tilshunoslikning muhim tarmoqlaridan biri grammatika sxolastikadan XIII - XIX asrlarda asta - sekin ajralib chiqa boshlaydi. Xitoy tilshunosligida asosiy obyekt nutq emas, balki iyeroglif hisoblanadi. Iyeroglif yoziladi, o'qiladi va ma'noga ega bo'lib, bu uch aspekt uch har xil ilm-fan orqali o'rganilardi. Val Li xitoy tilshunosligining uch asosiy davrga bo'lib o'tadi: birinchi davrda faqat sxolastika rivojlangan bo'lib, ikkinchi davrda (eramizning V asrda) asosiy yo'nalish fonetika bo'lib qoldi, uchinchisida esa (Sin sulolasi davri, ya'ni XVII asr o'rtalaridan boshlab) har uch tarmoq rivojlana boradi52 . Fonetikani o'rganishda o'z navbatida uch bosqich ajratib o'tiladi: birinchisi fonetik lug'atlarning paydo bo'lishi bilan bog'liq bo'lsa, ikkinchisi - fonetik jadval, uchinchisi Van Lining uchinchi bosqichi bilan bo'g'liq va tarixiy fonetika sohasidagi tadqiqotlar bilan, ya'ni o'tgan davrlar xitoy tilida fonetik tizim elementlarini tiklash bilan izohlanadi. Yevropa tilida xitoy tilshunosligiga bag'ishlab yozilgan ilk umumiy tarix T.Uotterson qalamiga mansub; bu uning "Xitoy tili haqidagi esseylar"ining1 birini tashkil etadi; An'anaviy xitoy tilshunosligi haqidagi asosiy ma'lumotlar P.Shmidtning "Mandarin grammatikasi amaliyoti"ning lingvistik kirishda aks etadi. XX asrning 30-40 yillarida Xitoyda xitoy tilshunosligining alohida bo'limlariga bag'ishlangan juda ko'p kitoblar chop ettirilgan, ayniqsa fonetika sohasida, hamda o'zida so'roq adabiyotining tarixiy ko'rinishini mujassamlashtiradi. Ular orasida eng muhimlaridan 1935 yilda chop etilgan va keyinchalik Xitoyda qayta chop ettirilgan Van Lining "Xitoy fonetikasi" va Chan Shiluning "Xitoy fonetikasi tarixi"dir. 1953 yilda Lo Chaneyning Xitoy tilshunosligi tarixiga bag'ishlanagan bayoni chop etildi. Xitoy tili tarixini o'rganishga bag'ishlangan maqolalar to'plami yzpon kollektivligida yozilgan "Xitoy tilshunosligi ensiklopediyasi"ning (1957) besh bo'limini tashkil etadi. 1959 yilda ular Xitoyda bir necha bor qayta chop etilgan. Xitoy tilini o'rganish tarixi Xitoyda XIX asr oxirigacha xitoycha nashrdan chiqqan. Xitoyda lingvistikaga bag'ishlangan tadqiqotlarga Tsen Tsi Syanning tilshunoslikning umumiy tarixida alohida o'rin ajratiladi. Xitoy tilidagi morfema va sodda soʻzlar odatda bir boʻgʻinlidir. Boʻgʻin tarkibiga kiruvchi undosh va unli tovushlar (ularning soni haqida hanuz yagona fikr yoʻq) maʼlum bir tartibda joylashadi. Masalan, bir necha undosh tovush ketma-ket kelishi mumkin emas, biroq unlilar ketma-ket, oʻzaro birikib kelishi mumkin. Toʻliq tarkibli xitoy boʻgʻinida birinchi oʻrinda hamisha undosh tovush turadi, ikkinchi oʻrinda 1unli, undan keyin 2 unli, oxirida esa yarim (kuchsiz) unli yoki burun tovushi joylashadi. Qatʼiy tartibga qaramasdan Xitoy tilida boʻgʻin tarkibiga kiruvchi tovushlarning hammasi ham bir-biri bilan birika olmaydi, shuning uchun xitoy boʻgʻinlarining miqdori chegaralangandir. Putunxuada 414 boʻgʻin, ton (ohang—musiqiy ovoz) variantlarini hisobga olganda, 1324 boʻgʻin bor. Xitoy tilida ton (ohang), tovushga oʻxshab, maʼno farqlash vazifasini bajaradi. Agar bir boʻgʻin 4 xil ton bilan talaffuz etilsa, 4 ta har xil maʼnoli soʻz hosil boʻladi. Morfema odatda bir tarkibli hisoblanadi. Eski bir tarkibli so'zlarning bir qismi sintaktik jihatdan mustaqil emasdirlar, ya'ni ular murakkab yoki yasama so'zlar tarkibida qo'llaniladi. Xitoy tilida ko'p hollarda murakkab so'zni so'z birikmasidan ajratib olish juda qiyin. Xitoy tilida bir boʻgʻinli soʻzlarga nisbatan ikki boʻgʻinli soʻzlar koʻproq. Terminologiyaning rivojlanishi natijasida ikkidan ortiq boʻgʻinli soʻzlar ham koʻpaymoqda. Soʻz yasalishi soʻz qoʻshish, affiksatsiya va konversiya (bir soʻz turkumidan boshqa soʻz turkumiga oʻtish) orqali amalga oshiriladi. Soʻz yasash qoliplari soʻz birikmalari qoliplariga oʻxshash boʻlganligidan baʼzan yasama, qoʻshma soʻzlarni soʻz birikmalaridan ajratib olish qiyin. Xitoy tilida deyarli oʻzlashma soʻzlar yoʻq. Oʻziga xos morfologik va sintaktik xususiyatlarga ega. Xitoy tili asosan, yakkalangan (ba'zi manbalarda amorf deb ham beriladi) tillardan boʻlsada, ayrim hollarda agglyutinativ belgilar ham uchraydi. Xitoy tilida iyeroglifik yozuvdan foydalanadi. Xitoy iyerogliflari dunyodagi eng qadimiy yozuvlardan biri hisoblanib, dunyo tillari ichida o’zining yozuv belgilari soni bo’yicha birinchi o’rinda turadi. Belgilarning soni hozirgi kunda 85000 dan ortiq va ularning 6000 ga yaqini umumqo’llaniladigan iyerogliflar hisoblanadi. Xitoy iyerogliflari tarixi “Piktogramma”larga borib taqaladi. Piktogramma – bu biror narsa yoki hodisa ifodalangan belgili surat. Hozirgi kunga kelib bunday yozuv faqat 3400 yillik tarixga ega toshbaqa kosalarida saqlanib qolgan. Bundan shu ma’lum bo’ladiki, o’sha paytlardayoq ma’lum me’yorlarga asoslangan yozuv mavjud bo’lgan. Piktogrammalar to hozirgi davrga qadar o’zgarib, yozuv belgilariga aylangan. Toshbaqa kosalariga yozilgan yozuvlar davridan to hozirgi zamonaviy yozuvlarga qadar 10 xil yozuv turi mavjud bo’lgan. Ulardan asosiylari 5ta, bu usullar ham 2ga bo’linadi va 3tasi hozirda ham qo’llaniladi. 2tasi qadimiy yozuv hisoblanib, ularni faqatgina kalligrafiya san’atida uchratish mumkin. Quyida ularning 5tasiga to’xtalib o’tamiz: 1. 楷书 Kaishu – bu namunaviy yozuv usuli bo’lib, 1000 yildan beri qo’llaniladi va zamonaviy xitoy ieroglif yozuvida keng qo’llaniladigan asosiy usul hisoblanadi. Bu usul komputer shriftlari va tepografiyada ishlatiladi. Uning o’ziga xos xususiyati belgilarning aniq tartibidir, ya’ni ieroglifdagi har bir belgi aniq ko’rinib turadi va sekin yoziladi. 2. 新书 Sinshu – bu yozuv turiga “yuruvchi yoki yuguruvchi xat” nomi berilgan. Bu usulning o’ziga xosligi ieroglifdagi nuqta yoki boshqa belgilar bir-biriga birikkan holda ifodalanadi. Bu usul tez yozilishi bilan ham boshqa yozuv turlaridan farq qiladi. 3. 草书 Tsao shu – ushbu yozuv turi ham tez yozuv usuli bo’lib, bu usulda ko’pincha ba’zi bir belgilar tushib qolishi ham mumkin. Shuning uchun ham bu usuldagi yozuvlarni tushunish biroz qiyin.4. 装束 Juangshu – bu yozuv qadimiy bo’lib, “qayd etuvchi yoki ish yozuvi” deb nom olgan. U toshbaqa kosalari va turli hayvon suyaklariga bitilgan yozuvdir. Bu yozuv usulidagi belgilarda hech qanday ilgaklar bo’lmaydi. Bu usul faqat kalligrafiya va qadimgi san’at asarlarida saqlanib qolgan. 5. 隶书 Lishu – qadimda ma’lum bir davlat hodimlarining qayd etish usuli bo’lib, bunda ko’proq davlat ishlari olib borilgan. Bu usul Xan sulolasi davrida qo’llanilib, eramizdan avvalgi I asrning o’rtalarida mavjud bo’lgan. Bu shriftlarning barchasi hozirgi zamon komputer yozuvlari orasida keng tarqalgan. Morfologiya (形太学 xìngtáixué，词法 cífă) – so‘z haqida grammatik ta’limot, xitoy tili so‘zlariga xos bo‘lgan grammatik kategoriyalarning morfologik xususiyatlari tizimini o‘rganuvchi grammatikaning bo‘limi. Morfologik xususiyatlarga so‘zning ichki tuzilishi (tarkibi)ning xususiyatlari, shuningdek, so‘z yasash va shakllantirish usullari kiritiladi. Grammatik kategoriyalarga umumiy grammatik kategoriyalar (so‘z turkumlari) va ularga xos ba’zi bir kategoriyalar taalluqlidir. Xitoy tilidagi so‘zning asosiy turini ikki bo‘g‘inli so‘zlar, «binomlar» tashkil qiladi. So‘z - ma’no birliklari (morfemalar)ning umumiyligi hisoblanib, quyidagi belgilar bilan ta’riflanadi: «A) Bu yerda biz ma’noni ifodalovchi birliklar, alohida tushunchani ifodala oladigan majmua (kompleks)larni uchratamiz; B) Bu majmua (kompleks)lar umumiy fonetik shaklga ega (masalan, umumiy urg‘u); V) Mazkur majmua (kompleks)lar yagona (barcha kompleks uchun umumiy) sintaktik vazifada – gapning bitta bo‘lagi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin; G) Ushbu majmua (komplekslar) sintaktik va morfologik jihatdan qismlar bo‘yicha emas, balki butunlay shakllanadi, natijada shakllarning aniq bir yagonaligi (birligi)ni yaratadi». Xitoy tilida so‘z uning eng muhim birligi hisoblanib, leksik tizimida markaziy o‘rinni egallaydi va bo‘g‘in va morfema bilan murakkab munosabatda bo‘ladi. Xitoy tilidagi so‘zlar rus tili kabi bo‘g‘inlarga bo‘linadi. Biroq bu tillardagi bo‘g‘inlar bajarayotgan roli bir xil emas. Rus tilidagi hamma bo‘g‘in ham ma’noga ega bo‘lavermaydi, xitoy tilida esa har bir alohida olingan bo‘g‘in (etimologik bo‘g‘inlarga ajralmaydigan so‘zlar bundan mustasno) ma’noga egadir. Shunday qilib, xitoy tilidagi bo‘g‘in nafaqat tovush birligi, balki ma’noga ega bo‘lgan birlikdir. Demak, xitoy tilida bo‘g‘inlarga bo‘lish morfologik bo‘linishga mos keladi, shuning uchun morfemani ba’zida bo‘g‘in-morfema deb atashadi. Xitoy tili faktlarini tahlil qilib, aniq bir ma’noga ega, lekin sintaktik mustaqil bo‘lmagan so‘zning eng kichik (minimal) qismi (词素 císù) morfemasini ajratish maqsadga muvofiq.Nutqda mustaqil vazifaga ega bo‘lmagan ba’zi morfemalar aniq bir sintantik holat (sharoit)larda tilning mustaqil birligi sifatida ishlatiladi va shuning bilan bir bo‘g‘inli so‘z mavqei (statusi)ni oladi. 提 tí morfemasi – mavzu mustaqil qo‘llanilmaydi, shunga qaramasdan 这道提 不难 zhè dào tí bù nán. Bu mavzu qiyin emas iborasi to‘g‘ri hisoblanadi. Bu so‘zlar ba’zilarda 临时次 línshící – vaqtinchalik so‘zlar deb nomlanadi. Ba’zi morfemalar (asosan venyan tilidagi bir bo‘g‘inli so‘zlar) mustaqil sintaktik qo‘llanilish qobiliyatini yo‘qotgan bo‘lsa ham, frazeologik birliklar tarkibida alohida so‘zlar sifatida bemalol qo‘llanilishi mumkin. Xitoy tilida morfemalarning ikki turi mavjud: ma’noga ega (ma’noviy) morfemalar va yordamchi morfemalar. Yordamchi morfemalar o‘z navbatida so‘z yasovchi va shakl yasovchilarga ajratilishi mumkin.