User:ShkurteRexhepaj/sandbox

Kuptimi per bazat biologjike

Receptorët ,efektorët

Gjithë moria e sjelljeve,gjithe veprimtaria mendore ka nje bazë biologjike të pamohueshme.Studiues të ndryshem, në mënyrë eksperimentale kanë aprovuar që bazën bë tiologjike e përbën veprimtaria e sistemit nervor në përgjithësi dhe e trurit në veqanti. Ndërsa studiues të tjerë treguan se veprimtaria e sistemit nervor dhe e trurit nuk duhen pare të shkëputura nga puna dhe veprimtaria e disa organeve të tjera, siq janë receptoret,efektoret. Organet më kryesore dhe më me rëndësi për jeten dhe veprimtarinë mendore normale të njeriut janë: receptorët efektorët dhe sistemi nevor. Receptoret jane ato organe ndijore, shqisore te formuara nga grupe qelizash receptore të specializuara për të kapur dhe per te regjistruara ngacmues te ndryshem qe vijne nga bota e jashtme ose dhe nga vete organizmi. Receptoret jane te llojeve dhe te natyrave te ndryshme. Duke marre per baze vendin apo pozicionin ne organizem, receptoret mund te grupohen ne: a.Esteroreceptorë, qe jane te vendosur ne siperfaqe te trupit dhe qe sjellin ngacmimet nga bota e jashtme ne organizem(te tille jane: receptoret e te parit, te degjuarit , te nuhaturit , te shijes , te lekures). b.Proprioreceptorë, qe jane te vendosur ne muskuj, tendina , kyqe( nyej), veshin e brendshem. Japin informacion për lëvizjen e trupit ne hapesire, ekuilibrin e tij, pozicionin e trupit, te pjeseve te tij dhe me ndryshimet qe ndodhin gjate levizjeve etj. c.Interoreceptorë, qe ndodhen ne pjeset e brendshme te organizmit dhe sherbejne per te percjelle informacionin qe lidhet me punen dhe menyren e funksionimit te organeve te brendshme( psh. zemres, stomakut, veshkave). Zhvillimi dhe funksionimi normal i receptoreve te ndryshem ben te mundur qe organizmi, si teresi, te vendose dhe te ruaje raporte te drejta me mjedisin rrethues, qe proceset mendore te jene me te sakta , me te qarta e me te plota. Ndermjet receptoreve ka lidhje dhe bashkeveprim. Efektorët jane organe te ndryshme me natyre komplekse, si nga struktura anatomo-fiziologjike, ashtu edhe per nga funksioni dhe rendesia e tyre per organizmin ne teresi dhe per sjelljen ne veqanti. Me ane te efektoreve organizmi realizon levizje dhe ndryshime ne organizem, por edhe ploteson nevojat e veta per lendet kimike dhe keshtu behet efikas. Per kete arsye keto organe quhen efektore. Ekzistojne dy lloje te efektoresh: muskujt dhe gjendrat. Te njeriu dallohen tre lloje muskujsh: Llojin e pare e perbejnete ashtuquajturit muskuj te lemuar, qe gjenden ne muret e organeve te brendshme dhe te eneve te gjakut. Me to kryhet levizje e organeve te brendshme. Llojin e dyte e perbejne muskujt e gjate ose skeletore qe gjenden ne kembe e ne duar. Me keto behet levizja e pjeseve te trupit. Llojin e trete te muskujve e perben muskuli i zemres. Nje grup i veqante efektoresh qe ndikon drejteperdrejte ne sjelljen e pergjithshme te njeriut dhe ne jeten e tij psikike jane gjendrat endokrine te cilat formojne ate qe quhet sistem endokrin.

2. Sistemi endokrin

Gjendrat, si organe te brendshme qe ndodhen ne pjese te ndryshme te organizmit , mund te jene ekzokrine , me sekrecion te jashtem dhe endokrine , me sekrecion te brendshem. Puna dhe funksioni i gjendrave endokrine eshte mjaft I rendesishem per veprimtarine e organizmit. Sistemi endokrin eshte nje rrjet I komunikimit kimik ne trupin e njeriut dhe korrieret e tij jane substance kimike te quajtura hormone, qe prodhohen nga gjendrat endokrine dhe sekretohen ne rjedhjen e gjakut. Sistemi endokrin ndervepron ngushte me sistemin nervor dhe ndikon ne rritjen fizike, metabolizmin, riprodhimin dhe ne procese tjera fiziologjike. Gjendrat endokrine me te rendesishme jane: a.)Pitutare eshte nje nga gjendrat endokrine me te rendesishme per organizmin, pasi luan rolin e laboratorit kimik qendror, prandaj shpesh quhet edhe “ motor I organizmit”. Ndodhet ne pjesen e prapme te kokes, afer hipotalamusit , me madhesi sa kokrra fasules. Kjo prodhon dhe hedh hormone qe ndikojne per funksionimin e te gjitha gjendrave te tjera. Sekreton hormonin e ritjes, hipofizes, qe ndikon ne zhvillimin fizik. Kur sekreton me teper hormon sesa ka nevoje organizmi , shfaqet gjigantizmi( crregullimi qe sjell ngacmueshmeri te tepruar ne rritje, dobesim te kujteses, apati te pergjithshme). Dhe, ne te kunderten, kur kjo gjender prodhon hormone ne sasi te pamjaftueshem gjate femijerise shkakton shkurtesi(crregullesi qe sjell ngadalesim apo frenim ne rritje, agresivitet ne sjellje etj). b.) Tiroidi. Ndodhet ne pjesen e poshtme te qafes. Prodhon hormonin e quajtur tiroksine, i cili rregullon veprimtarine metabolike te organizmit. Ndihmon ne stabilizimin e nevojave energjetike te organizmit dhe ne stabilizimin e gjendjeve emocionale. Kur tiroksina prodhohet me shumice shpejtohet metabolizmi I organizmit dhe kemi ate qe quhet hipertiroidizem. Mungesa e tiroksines ose hipertiroidizemit zvogelon metabolizmin, gje qe sjell obesitet, ulje te rrahjes se zemres, ul djerset, letargji fizike(gjendje gjumi), problem ne inteligjence. Efekte demtuese ka sidomos te femijet e vegjel dhe, ne qofte se nuk trajtohet mire, krijon vonese mendore dhe fizike. c.) Gjendrat adrenale. Jane nje qift gjendrash endokrine qe ndodh mbi veshka. Cdo adrenal perbehet nga dy rajone: njeri I jashtem qe quhet korteks dhe i brendshmi, medulla. Medula adrenale prodhon hormonin epinephrine ose adrenaline dhe norepinefrine (noradrenaline).Qe te dyja luajne rol ne veprimin e trupit ndaj stresit. Hedhja e adrenalines rrit rrahjet e zemres dhe presionin e gjakut, cliron me teper sheqer ne gjak e shton frymemarrjen, si dhe rrjedhjen e gjakut ne muskuj . Te gjitha keto ndrshime te pergadisin per te iu pergjigjur situatave te rrezikshme, te veshtira e kercenuese. d.) Gjendrat seksuale ( ose gonade). Hormonet e ketyre gjendrave ndihmojne per rritjen, por edhe ne aktivitetin e pergjithshem te organizmit. Se bashku me hipofizen keto gjendra ndihmojne edhe per rregullimine karakteristikave te tjera te organizmit duke perfshire gjatesine e trupit, peshen e tij, indin yndyror dhe eshteror. Gjendrat seksuale prodhojne disa lloje hormonesh seksuale. Te femrat hormoni estrogjen ndikon zhvillimin e karakteristikave fizike gjinore dhe rregullon ciklin menstrual. Te meshkujt hormone testosteronit ndikon tek karakteristikat fizike gjinore dhe ne motivacionin seksual.

Sistemi endokrin nuk eshte i shkeputur nga sistemi nervor, SN. Te dyja sistemet jane te nderlidhura ngushtesisht e ne menyre te thelle dhe se truri ka detyren perfundimtare per te mbajtur balancen e duhur. Shkurt truri eshte mjeshtri i qendres se kontrollit te trupit.