User:Solang/sandbox

ជីវតាគ្វាន់ (周达观/周達觀)

លោក ជីវតាគ្វាន់ ជាសមាជិកគណ:ប្រតិភូចិននៃព្រះចៅអធិរាជឆេងត្សុង (成宗) ក្នុងរាជសន្តិវង្ស យន់ (元) ទៅប្រទេសកម្ពុជ្ជាក្នុងឆ្នាំគ.ស. ១២៩៦។ លោកបានស្នាក់នៅទីក្រុងអង្គរអស់រយពេលរវាងមួយឆ្នាំ។ លោកបានសង្កេតដ៏ហ្មត់ចត់ ហើយកត់ត្រាដោយផ្ចិតផ្ចង់នូវសភាពផ្សេងៗនៃប្រទេសកម្ពុជា អំពី ទឹកដី, ទេសភាព, ពពួកសត្វ, ពពួកភូតគ្រាម, ព្រមទាំងប្រពៃណីនិងទំនៀមទំលាប់គ្រប់យ៉ាង។ លោកបានសរសេរកំណត់ហេតុរបស់លោកជាឯកសារឈ្មោះថា ច្ហិនឡាហ្វុងទូជី (真臘風土記)។ កំណត់ហេតុរបស់លោកជីវតាគ្វាន់ជាឯកសារសរសេរឆ្នើមតែមួយ (ក្រៅពីសិលាចារឹក) ដែលបង្ហាញ៌ជាក់ស្តែងនូវសភាពត្រចេះត្រចង់នៃអារ្យធ៌រអង្គរ។

អំពីព្រះមហាក្រត្ស
===ដំណើរគណ:ប្រតិភូទៅប្រទេសកម្ពុជា===

នៅថ្ងៃទី២០ខែច័ន្ទគតិទី២នៃឆ្នាំប៊ិងស្ហេន (丙申) (គស១២៩៦) លោកជីវតាគ្វាន់បានធ្វើដំណើរជាមួយគណ:ប្រតិភូចិនចេញតាមសំពៅពីក្រុង វិនច្ហូវ (温州) ឆ្លងសមុទ្រឈីច្ហូវយំាង (七洲洋) (សមុទ្រ៧) នៅខាងកើតឆ្នេរកោះ ហៃណាន់ កាត់តាមសមុទ្រចាវជ្ហីយាំង (交趾洋) (សមុទ្រ តុងកឹង) ទើបទៅដល់ក្រុងចាម្ប៉ា (ក្រុងគីញ៉ុននៅប្រទេសវៀតណាមសព្វថ្ងៃ) នៅថ្ងៃទី១៥ខែច័ន្ទគតិទី ៣។ សំពៅបន្តដំណើរទៅដល់ច្ហិនភូ (真蒲) (សព្វថ្ងៃតំបន់បារៀនៅប្រទេសវៀតណាមផ្នែកខាងត្បូង) ដែលជាប្រទល់ដែននៃប្រទេសនេះ រួចឆ្លងកាត់សមុទ្រឃុនលុន (崑崙) (កោះត្រឡាច) ទើបទៅដល់មាត់ពាមទន្លេមេគង្គដែលមានដៃទន្លេជាងដប់។ មានតែច្រកទន្លេទី៤ទេ ទើបអាចចូលទៅបាន ពីព្រោះច្រកឯទៀតភាគច្រើនមានទឹករាក់ណាស់និងមានខ្សាច់ផង នាវាធំៗមិនអាចធ្វើដំណើរបានឡើយ។ គ្រប់កន្លែងលោកជីវតាគ្វាន់មើលទៅឃើញតែព្រៃវល្លិ៍ស៊ុបទ្រុប។ ពីមាត់ពាមនោះ សំពៅឡើងបញ្ច្រាសទឹក (រហូតដល់ចតុមុខ) ឆ្ពោះទៅទិសខាងជើងអស់រយ:កន្លះខែទើបទៅដល់ក្រុង កំពង់ឆ្នាំង។ ពីកំពង់ឆ្នាំង លោកជីវតាគ្វាន់ធ្វើដំណើរបន្តទៅទៀតតាមទូកតូចអស់រយ:១០ថ្ងៃទៀត កាត់ភូមិ ប៉ាន់លូឈុន (半路村) (ភូមិពាក់កណ្តាលផ្លូវ ­ មិនស្គាល់ឈ្មោះ) និងភូមិហ្វ៊ូឈុន (佛村) (ភូមិព្រះពុទ្ធ = កំពង់ព្រះ?) ចូលទៅបឹងទន្លេសាបទើបដល់កំពង់ចំណត។ ក្រុងអង្គរនៅចម្ងាយប្រហែល២០គ.ម.ពីកំពង់ចំណតនេះ។

===អំពីក្រុងអង្គរធំ===

លោកជីវតាគ្វាន់បានអធិប្បាយថាទីក្រុងមានបរិវេណប្រមាណ១០គ.ម. មានខ្លោងទ្វារចូលប្រាំ ផ្នែកខាងកើតមានខ្លោងទ្វារពីរ។ ទីក្រុងមានកំពែងក្រាស់មាំពាត់ជុំវិញ ហើយខាងក្រៅកំពែងមានស្នាមភ្លោះយ៉ាងធំ ដែលមានស្ពានឆ្លងកាត់ទៅចូលខ្លោងទ្វារ។ នៅសងខាងស្ពាននីមួយៗ មានទេវរូបធំៗជាថ្មចំនួន ៥៤ ដែលមានភាពដូចជារូបមេទ័ព។ បង្កាន់ដៃស្ពានធ្វើអំពីថ្ម ឆ្លាក់ទៅជារូបពស់។ ពស់និមួយៗមានក្បាលប្រាំបួន។ ឯរូបថ្មទាំង ៥៤នោះ សុទ្ធតែយកដៃចាប់ទាញខ្លួនពស់ហាក់ដូចជាមិនឲ្យពស់រត់រួច។ នៅខាងលើខ្លោងទ្វារ មានព្រះកេសពុទ្ធរូបថ្មបី (ខ្មែរសាមញ្ញហៅថា ក្បាលព្រហ្ម) មានព្រះភ័ក្រ្តទតទៅទិសទាំងបួន ហើយមួយអង្គដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលគេ មានទឹបមាសផង។ មានអ្នកយាមទ្វារប្រចាំការជានិច្ច។ គេមិនឲ្យសត្វឆ្កែឬជនមានទោសដែលត្រូវបានគេកាត់ម្រាមជើង ចូលតាមទ្វារនេះទេ។

===អំពីព្រះបរមរាជវាំង===

តាមលោកជីវតាគ្វាន់ ព្រះរាជវាំងមានបរិវេណរវាង២ ­ ៣គ.ម.នៅជិតខ្លោងទ្វារខាងជើងនៃទីក្រុង។ អាគារព្រះរាជវាំង បែរមុខទៅខាងកើតហើយស្ថិតនៅខាងជើងប្រាង្គមាសនិងស្ពានមាសមួយ។ ក្បឿងដែលប្រក់តួប្រាង្គកណ្តាលធ្វើអំពីសំណរ ឯអាគារផ្សេងទៀតសុទ្ធសឹងប្រក់ក្បឿងធ្វើពីដីដុត ព៌ណលឿង។ សសរនិងធ្នឹមទ្វារទាំងអស់សុទ្ធតែធំសម្បើម ហើយមានចម្លាក់ឬគំនូររចនារូបព្រះពុទួ្ធ។ កំពូលអគារទាំងនោះដូចជាមានភាពប្រកបដោយសីហវិលាស។ របៀងប្រាសាទនិងថែវ មានភាពយ៉ាងខ្វាត់ខ្វែងច្រើនជាន់ថ្នាក់ហាក់ដូចជាធំសម្បើមណាស់។

===អំពីពលរដ្ឋខ្មែរ=== លោកជីវតាគ្វាន់បានសរសេរថាអ្នកស្រុកទាំងអស់ចាប់តាំងពីស្តេចចុះទៅ ទាំងស្រីទាំងប្រុស សុទ្ធតែបួងសក់ទាំងអស់ ហើយគេលែងខ្លួនទទេស្អាត មានតែសំពត់មួយផ្ទាំងតូចវ័ណ្ឌជុំវិញខ្លួនរបៀបគេចងពុង។ បើត្រូវការចេញទៅណាមកណា គេយកក្រណាត់មួយផ្ទាំងទៀត ធំជាងមុន មករុំស្រោបថែមពីលើសំពត់ផ្ទាំងតូច។ ការស្លៀកពាក់នេះ មានល័ក្ខខ័ណ្ឌទៅតាមឋាន:រៀងខ្លួនក្នុងសង្គម។

===អំពីសាសនា=== លោកជីវតាគ្វាន់បានកត់សំគាល់ថាមានសាសនាបីបែប៖ ១. ពួកបណ្ឌិតជាអ្នកមានវិជ្ជាខ្ពស់ ពាក់ខ្សែ ក អំបោះស តែងបំរើរដ្ឋជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់។ ២. ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនានៅក្នុងវត្តអារាម កោរព្រះកេស គ្រងស្បង់ ចីវរ ពណ៌លឿង បញ្ចេញស្មាខាងស្តាំ ហើយនិមន្តដោយជើងទទេ ឥតពាក់ស្បែកជើងឡើយ។ ៣. តាបសស្លៀកពាក់ដូចអ្នកស្រុកធម្មតាដែរ តែមានជួតក្បាលខ្ពស់ដោយក្រណាត់ពណ៌ ស ឬពណ៌ ក្រហម។ ពួកតាបសមានវត្តដូចវត្តព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនាដែរ តែមានទំហំតូចជាង។ លទ្ធិពួកតាបសនេះ មិនសូវមានគេនិយមច្រើនដូចសាសនាព្រះពុទ្ធទេ។

===អំពីប្រតិទិន=== តាមលោកជីវតាគ្វាន់ ខែកត្តិកខ្មែរនៅឆ្នាំគ.ស.១២៩៦ត្រូវនឹងខែទី១០របស់ចិន ហើយខ្មែរយើងធ្វើ ពិធីចូលឆ្នាំនៅខែនោះឯង។ រាល់ខែ សុទ្ធតែមានពិធីបុណ្យអ្វីមួយ។ ថ្ងៃទាំងអស់នៃខែច័ន្ទគតិធំនិងខែច័ន្ទគតិតូចខុសគ្នាពីថ្ងៃចិន ប៉ុន្តែឆ្នាំអធិកមាសរបស់ខ្មែរត្រូវគ្នានឹងឆ្នាំអធិកមាសចិនដែរ គ្រាន់តែខ្មែរលើកខែខុសរបៀបចិន។ សត្វទាំង១២ក្នុងចក្ររាសីខ្មែក៏ដូចគ្នានឹងចក្ររាសីចិនដែរ។

===អំពីព្រះមហាក្រត្ស===

លោកជីវតាគ្វាន់បានសង្កេតឃើញថាមានតែស្តេចទេដែលអាចប្រើព្រះពស្រ្តមានផ្កាពាសពេញយ៉ាងល្អឆើតឆាយ។ ជុំវិញព្រះសូរង ទ្រង់ពាក់ខ្សែ ក គុជខ្យង។ នៅជុំវិញព្រះហស្តនិងកព្រះបាទ មានកងមាស ឯម្រាមដៃទ្រង់ពាក់ចិញ្ចៀនមាសហើយចិញ្ចៀនទាំងអស់សុទ្ធតែមានដាំត្បូងភ្នែកឆ្មា។ ពេលទ្រង់យាងចេញពីរាជវាំងម្តងៗ តែងកាន់ព្រះខ័នមាសមួយជានិច្ច។ ការយាងចេញម្តងណា តែងមានទ័ពសេះពីខាងមុខ មានអ្នកកាន់ទង់ជ័យ អ្នកទូងស្គរ និងអ្នកភ្លេង ដង្ហែរតាមក្រោយ។ មានស្រីស្នំ៤០០ឬ៥០០នាក់ កាន់ទៀនយ៉ាងធំៗ ហើយដើរជាក្រុមមួយប៉ែករបស់គេ។ ទោះបីនៅពេលថ្ងៃភ្លឺក្រឡែតក្តី ក៏គេអុជទៀននោះដែរ។ នៅក្នុងចំណោមស្រីស្នំទាំងនោះ មានខ្លះកាន់គ្រឿងភាជន៍មាស និងប្រាក់ និងគ្រឿងតុបតែងមានគំរូពិសេស។ មានស្រីស្នំមួយពួកទៀត កាន់លំពែង ខែល រៀបជាទ័ពក្នុង មួយក្រុម។ ក្នុងក្បួនដង្ហែ មានរទេះទឹមពពែ និងរទេះទឹមសេះ ទាំងអស់សុទ្ធតែមានតាក់តែងលំអដោយគ្រឿងមាស។ ពួកនាម៉ឺនសព្វមុខមន្ត្រី និងពួកញាតិវង្ស ជិះដំរីនៅខាងមុខ។ មើលពីចម្ងាយទៅ ឃើញសុទ្ធតែក្លស់ពណ៌ក្រហមច្រើនឥតគណនា។ បន្ទាប់មក ទើបដល់ព្រះមហេសីធំ តូច តាមលំដាប់ថ្នាក់ ជិះអង្រឹងស្នែង ជិះរទេះ ជិះសេះ ឬជិះដំរី សុទ្ធតែមានក្លស់ភាពស៊ែមមាសបាំង ដែលមានចំនួនមិនតិចជាងមួយរយទេ។ បន្ទាប់ពីនេះ ទើបដល់ព្រះរាជា ទ្រង់ឈរនៅលើខ្នងដំរី ព្រះហស្តកាន់ព្រះខ័នមាស។ ភ្លុកដំរីព្រះទីនាំង មានស្រោបចង្កំមាស។ មានក្លស់ ស ស៊ែមមាស (ស្វេតច្ឆត្រ) ចំនួនជាង ២០បើកនៅជុំវិញព្រះអង្គ។ ដងក្លស់ទាំងអស់ សុទ្ធតែជាដងមាស។ មានទ័ពដំរីជាច្រើននៅជុំវិញព្រះអង្គ ហើយមានទាហាននិងទ័ពសេះសម្រាប់ការពារព្រះអង្គ។ បើប្រសិនជាស្តេចយាងទៅណាជិតៗទេ ទ្រង់គង់លើគ្រែស្នែងមាសសែងដោយស្រីៗស្នំ។ បណ្តាជនតាមដងផ្លូវ ត្រូវលុតជង្គង់ ក្រាបក្បាលដល់ដី។

ក្នុងមួយថ្ងៃ ព្រះរាជាទ្រង់ទទួលសវនាការរដ្ឋពីរដង ប៉ុន្តែទ្រង់គ្មានព្រះលិខិតនីតិវិធី ដើម្បីធ្វើតាមទេ។ បើពួកមន្ត្រី ឬ បណ្តារាស្ត្រណាចង់ចូលគាល់ស្តេច គេត្រូវចូលទៅអង្គុយបត់ជើងផ្ទាល់នឹងដីជាជួរ រង់ចាំជាមុន។ មួយសន្ទុះក្រោយមក គេឮសូរសម្លេងតន្រ្តី រងំពីខាងក្នុង ហើយអ្នកនៅខាងក្រៅ ផ្លុំស័ង្ខដើម្បីទទួលស្វាគមន៍ព្រះរាជា។ ពេលបន្តិចមក មានស្រីស្នំពីរនាក់រូតវាំងននព្រះវរឡើង ក៏លេចឃើញស្តេចគង់ឈរ កាន់ព្រះខ័ននៅក្នុងស៊ុមមាស។ ពេលនោះទាំងមន្ត្រី ទាំងរាស្ត្រ សុទ្ធតែឱនក្បាល លើកដៃសំពះ។ លុះត្រាតែផុតសម្លេងស័ង្ខ ទើបគេអនុញ្ញាតឲ្យងើបក្បាលព្រមគ្នាបាន ហើយស្តេចក៏គង់ប្រថាប់ដែរ។ លុះទ្រង់ប្រស្រ័យការផ្សេងៗចប់ហើយ ស្តេចយាងត្រឡប់ទៅ ហើយស្រីស្នំពីរនាក់ក៏រូតរនាំងបិទដូចដើមវិញ ទើបអ្នកទាំងអស់គ្នាក្រោកឈរឡើង។