User:Sukha Singh11/sandbox

ਭਰਤਮੁਨੀ
== ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਫ਼ਿਜ ਐਡਵਰਡ ਹਾਲ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੁਸਖਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਪਰ ਇਹ ਅਧੂਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਲ ਰੇਨੋ ਨੇ ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋ. ਗ੍ਰੋਸੇ ,ਕਾਸ਼ੀ ਨਾਥ ਪਾਂਡੂਰੰਗ,ਸ਼ਿਵਦੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕਵੀ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਅੱਜ ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ 36 ਅਧਿਆਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ 36 ਅਧਿਆਏ ਸਵਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 37 ਅਧਿਆਏ ਸਵਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦਾ ਨਾਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਕਾਰ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਧਾਨ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਵਰਣ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==

ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 36 ਅਧਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਹੇਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਵਿਆਖਿਆ,
ਅਧਿਆਇ 1 ਵਿੱਚ ਨਾਟਯ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਚਾਰੋ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵੇਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਟਕ ਦਾ ਲਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ,

2 . ਮੰਡਪ ਦੇ ਭੇਦ ਪਰੀਕਸ਼ਾ ਗ੍ਰਹਿ ਨਾਟ ਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਰੰਗੀਨ ਯਵਨਿਕਾ ਆਦਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।

3. ਰੰਗ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

4. ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਥਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤਦਾਹ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਤਾਡਵ ਨ੍ਰਿੱਤ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੋ ਅੱਠ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਅੰਗਹਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੈ।

5. ਪੂਰਵਰੰਗ,ਨਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਤ ਵਰਣਨ ਹੈ।

6-7. ਰਸਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸਦ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ। 9. ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ।

10. ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

11. ਭੋਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

12. ਮੰਡਲ-ਵਿਧਾਨ।

13. ਔਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰੁਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਔਰਤਾ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

14. ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਧਰਮ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾ।

15.ਵਾਚਿਕ-ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਛੰਦਵਿਧਾਨ ਹੈ।

16. ਛੰਦਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ੳਦਾਹਰਣ ਹਨ।

17.ਕਾਵਿ ਨਿਰੂਪਣ ,ਅਲੰਕਾਰ ,ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼, ਕਾਵਿ ਗੁਣ ਹਨ।

18.ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ।19.ਕਾਕੂ-ਸਵਰ ਦੀ ਵਿਅੰਜਨਾ।ji

20. ਦਸ ਰੂਪਕਾਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਉਪਰੂਪਕਾਂ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ।

21. ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਥਾਵਸਤੂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨਾਟਕਸੰਬੰਧੀ ਪੰਜ ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ।

22. ਵਿਰੱਤੀਆਂ, ਭਾਰਤੀ , ਸਾੱਤਵਤੀ , ਕੈਸਿਕੀ , ਆਰਭਟੀ-ਚਾਰ ਵਿਰੱਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਲਕਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਚ ਰਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ।

23. ਆਹਾਰਯ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਵੇਸ਼-ਭੂਸਾ ਦੇ ਉਪਾਇ , ਅੰਗਰਚਨਾ।

24. ਸਾਧਾਰਨ ਅਭਿਨੈ ਕਾਮਦਸਾ, ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣ, ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਨਣ।

25. ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਉਪਚਾਰ।

26. ਚਿਤ੍ਰ- ਅਭਿਨੈ।

27. ਸਿੱਧੀ ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼।

28-33. ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਦਯ, ਸ੍ਵਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ।

34. ਔਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਉੱਤਮ, ਮਧਿਅਮ, ਅਧਮ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ, ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਗੁਣ।

35.ਭੁਮਿਕਾਪਾੜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਨਾਵਟੀ ਦ੍ਰਿਸਾ ਦੀ ਰਚਨਾ,ਨਟ,ਵਿਟ,ਸਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿਵਿਧ ਪਾੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।

36. ਅਧਿਆਏ ਵਿੱਚ ਰਿਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ,ਉਹਨਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਸਨ,ਨਟ-ਵੰਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।