User:Tayuchhang Lama/sandbox

तामाङ समाजको पहिचान :

✍️ तायुछाङ लामा

पहिचानको आन्दोलन चलिरहेको बेला तामाङ समाज, भाषा र रिमठिमको पनि कुराहरू सतहमा नआउने कुरा भएन त्यसो हुँदा तामाङ समाजमा इतिहास कालखण्ड बाट जन्म देखी मृत्यु सम्म प्रयोगमा ल्याइएको भाषा, धर्म संस्कारको नाश,विकास र परिवर्तन बारे छलफल हुन जरुरी रहन्छ । जहाँ सम्म पहिचानको आन्दोलन र माग छ यस्तो विषयमा आफ्नु प्राचीन सभ्यता र स्यालगर (संस्कार)को बारे खोजी हुनुपर्ने र प्राप्त उपलब्धिलाई निरन्तर जोगाई रहनुपर्ने चुनौतीपूर्ण बाटोमा टिकिरहनु प्रने हुन्छ ।

मानव समाजमा प्राचीन सभ्यता देखि आज सम्म आउँदा हजारौं भाषा, धर्म र रिमठिमको आ-आफ्नु ढङ्गले नाश, विकास र परिवर्तन हुँदै आएको छ र यो क्रम निरन्तर एक पछि अर्को गरि पुस्तौपुस्ता हुँदै नाश, विकास र परिवर्तन हुँदै जानेमा कुनै दुईमत रहदैन । तामाङ समाज इतिहास देखि आजको अवस्था सम्म आईपुग्दा सबैभन्दा धेरै पीडित र बर्बरता सहेर आउने समाज मध्य एउटा प्रमुख समाज हो यसैको फलस्वरूप हाल सम्म तामाङ समाजमाको पहिलो बसोबास वा बस्ती कहाँ हो भन्नेमा दुविधा रहदै आएको छ ।

तामाङ सभ्यताको खोजी गर्दा : एउटा भनाई अनुसार "जहाँ आगो लागि हुन्छ त्याहा खरानीमात्र बाकी रहन्छ "। हामी तामाङको अवस्था अहिले त्यस्तै छ । इतिहास सम्बन्धि अध्यन गर्दा प्राप्त लिखोट, धर्म र भाषाको आधारमा अहिले सम्मको उपलब्धि हेर्दा मुस्ताङ उपत्यका र तत्कालीन सेरिब राज्य अन्तर्गत तामाङ सभ्यताको प्रमाणहरु प्रयाप्त भेटिएको छ र यो भन्दा थप उपलब्धि कथन र भनाइमा सिमित रहदै आएको भए पनि थप केही खोज र mtDNA को आधारमा तामाङहरुको प्राचीन सभ्यता तिब्बतको छिङहाई ताल पुर्व गान्सु र कुन्लुन हिमाल तर्फ आकर्षण गर्दै चीनको सिचुवान पहेलो नदिको सभ्यता ( yellow river civilization ) तर्फ सङ्केत गरेको देखिन्छ यसको बारे थप बैज्ञानिक अनुसन्धान होला नहोला आउने भविष्यले निर्धारण गर्ने छ ।

हाल सम्मको सभ्यता पछ्याउँदै थप खोजी गर्ने हो भने तामाङहरुको सभ्यता सेरिब सभ्यता हो तर तामाङ समाज भित्र विभिन्न समूह र उपसमुहहरु छ जसको वर्तमान देखि इतिहासको कथन सिधै अहिलेको स्थान बाट सिगात्से र ल्हासा तर्फ इङ्कित गर्दछ यसो हुँदा बिचको समयमा तामाङ कहाँ थियो भन्न निक्कै अफ्ट्यारो परे पनि हाल सम्म पहिचान गरिएको तामाङ उपसमुहहरुको राज्य उपत्यका वरिपरि देखि रामेछाप सम्म फैलिएको पाहिन्छ र अझै अवशेषहरु देख्न सकिन्छ। यसो हुँदा तामाङ समाज नेपालको पुरानो समाज मध्यको एक हो भन्न हामी सग प्रयाप्त प्रमाणहरु छ ।

तामाङ भाषा: तामाङ भाषाको प्रकृति हेर्दा चिनी, तिब्बती र बर्मिज सग अधिक्तम नजिक छ र यो यहि समुहको भाषा भएको प्रमाणीकरण भइ सकेको छ भने लिपीको प्रयोग सम्भोटा लिपिको विकास सगै सम्भोटा लिपिको प्रयोग हुँदै आए पनि हाल देवनागरी लिपिको पनि उल्लेख प्रयोग हुन थालेको पाहिन्छ । एउटा अध्यनले के देखाउछ भने प्राचीन तामाङ भाषा र हालैको तामाङ भाषामा करिब ४५% परिवर्तन र विकास भएको छ, जसरी तिब्बतमा खाम , आम्दो र ल्हासाको तिब्बती भाषामा फरक छ त्यसैगरी पुर्वेली तामाङ र पश्चिमी तामाङको भाषामा समेत फरक पन छ । तामाङ अग्रजहरुले बेलैमा तामाङ भाषाको विकास गर्दै एक रुपता नल्याउने हो भने कालान्तरमा पुर्वेली तामाङ र पश्चिमी तामाङको पहिचान र भाषामा ठूलो अन्तर आउने छ र पहिचानको लागि आफू-आफू भित्र नै गाड कोराकोर गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

कुनै समय तामाङ समुह भित्रनै पाहिएको गुरुङ, थकाली आदि समुहको आज छुट्टै समुदाय विकास हुनुमा भाषा र संस्कारलाई बेलैमा एकीकृत गर्न नसक्नुको उपज मान्न सकिन्छ । उदाहरणको लागि हालैको किराँती समुदायलाई हेरे पुग्छ । यस्तो अवस्था आउन नदिन तिब्बतमा स्ट्यान्डर्ड तिब्बती भाषाको विकास भएको छ भने चीनमा स्ट्यान्डर्ड मन्दारिन (चीनी) भाषाको विकास गरिएको छ । अफ्ट्यारो कुरा के हो भने झन्डै ५०% तामाङ समाज २४० वर्ष लामो राज्यको दमन बाट पुस्तौपुस्ता देखि आफ्नु भाषा बाट बन्चित हुन पुगेको र नेपाल बाहिर भारत , भुटान , म्यानमार र थाइल्यान्ड सम्म फैलिन पुगेको छ । यस्तो अवस्थामा तामाङहरु लाई जोड्न सक्ने माध्यम मध्य भाषा पनि महत्त्वपूर्ण पाटो हुनेछ र भाषामा एकरुपता गरि प्रचलनमा ल्याउन अनिवार्य छ । यदि भाषा र संस्कारमा एक रुपता ल्याउन सकिदैन भने त्यहा आफ्नु पहिचानको स्थायित्व गर्न असम्भव रहन्छ र बेलैमा भाषामा एक रुपता ल्याउन र सबैमा भाषाको पहुँच पुर्याउन जरुरी छ।

तामाङ संस्कार : संस्कार आफैमा एउटा पहिचानको अङ्ग हो । संस्कारको विकास समुदाय,गाउँठाउँ, हावापानी , भु बनोट आदि जस्ता विविध कारणले निरन्तर नाश, विकास र परिवर्तन तर्फ धकेली रहेको हुन्छ । प्राचीन तामाङ समाजमा चलेको संस्कार आधुनिक तामाङ समाज सम्म आईपुग्दा उथलपुथल भएको छ । प्राचीन समयमा बोन धर्म प्रती आस्था राख्ने वा प्रकृती पुजक तामाङ समुदाय निङ्मा सम्प्रदायको बौद्ध धर्मको विकास सगै बौद्ध संस्कार तिर ढल्किन पुगेको हो र आज हामीलाई लाग्छ बौद्ध संस्कार नै हाम्रो प्राचीन सभ्यता देखिको संस्कार हो । प्राचीन समयमा तामाङहरुको जन्म देखि मृत्यु सम्म गरिने रिमठिम आधुनिक समयमा आईपुग्दा अधिकतम परिवर्तन भएको छ र यो क्रम आउने समय झनै बढेर जाने निश्चित जस्तै छ ।

प्राचीन समयमा तामाङहरुको मृत्यु हुँदा लासलाई ब्यवस्थापन गर्ने चालचलन र आधुनिक समयमा लासलाई ब्यवस्थापन गर्ने चालचलनमा परिवर्तन भएको छ । प्राचीन समयमा गरिने बिबाह, न्वारान , छेवार , घेवा र आधुनिक समयमा गरिने बिबाह , न्वारान , छेवार , घेवा आदिमा धेरै नाश, विकास र परिवर्तन भएको छ । हिजोको समयमा तामाङ समाजमा कसैको मृत्यु भए साईत हेरेर उत्तर दक्षिण पुर्व पश्चिम छुट्याएर आवश्यकता अनुसार ३/४ दिन राखेर घरको भित्ता फोरेर लासलाई ब्यवस्थापन गरिन्थ्यो ।

प्राचीन समयमा कतिपय अवस्थामा लासलाई नदिमा बगाउनु प्रने! मृत शरीरलाई काटेर गिद्धलाई खुवाउनु प्रने ! झोर जङ्गल फाडेर हिमाल देख्ने ठाउँमा पुर्नु प्रने वा जलाउन प्रने आदि चलनको नाश, विकास र परिवर्तनले आजको समयमा हाम्रो चालचलन नै फरक हुन आएको छ । प्राचीन समय ७२ घन्टा लासलाई घरमा राखिन्थ्यो ! यसो गर्नुमा धार्मिक धारणा निक्कै पृथक छ । धार्मिक मान्यता अनुसार शरीर छोडेर निश्किएको मानिसको आत्मा ७२ घन्टा सम्म पटक पटक मृत शरीरमा प्रवेश गरि रहन्छ । यस्तो अवस्थामा यदि शरीरको कोशहरुले काम गरेको खन्डमा मानिस पुनः जिवित हुने सम्भावना रहन्छ । त्यसै कारण प्राचीन तामाङ संस्कार अनुसार ७२ घन्टा सम्म लासलाई रुगेर बस्नुपर्ने चलनको विकास भएको थियो ।

तामाङहरुले आजको समयमा प्राचीन ७२ घन्टाको संस्कार लाई प्रचलनमा ल्याउने हो भने दुर्गन्धले पुरै गाउँमा महामारी फैलिन सक्छ । अब प्रश्न उठ्छ के प्राचीन समयमा चै दुर्गन्ध हुन्थेन होला त? यसको जवाफ हुन्थेन भन्ने तर्क मेरो छ । त्यो समयमा तामाङहरुको बसोबास हिमाली भूगोलमा थियो र हिमाली भेगमा चीसोको कारण लामो समय सम्म लास नकुहिने भएकोले यो संस्कार त्यस समयमा उचित नै थियो । जसरी मानिसहरू हिमाली भेग बाट  पहाड र खोज तर्फ झर्यो गर्मीले लास चाडै कुहिने र दुर्गन्ध आउनथाले पछि हावापानीले हाम्रो प्राचीन चालचलनलाई परिवर्तन गर्यो र आज ७२ घन्टे परम्परा लगभग लोप भएर गएको छ ।

अब हामिले हाम्रो लास ब्यवस्थापन गर्ने चलन के हो भन्ने ? ७२ घन्टा कुरेर घरको भित्ता फोरेर झोर जङ्गल फाडेर हिमाल देख्ने ठाउँ लगेर पुर्ने वा जलाउने हो भन्ने वा खोलामा लगेर बगाउने वा गिद्धलाई खुवाउने भन्ने ! प्राचीन चालचलनलाई आजको समाजले अस्विकार गर्दै यस्ता चालचलनलाई नाश, विकास र परिवर्तन गर्दै नयाँ चलनको विकास भएको हुन्छ भने भाषा, खानपिन र भेषभुसामा पनि उथलपुथल आउन सक्छ । हिमाली भेगमा घरको भित्ता फोरेर साईत र दिशा अनुसार लासको ब्यवस्थापन गर्ने चलनले तामाङ समाजमा चारै दिशामा झ्याल ढोका भएको घर बनाउने चलनको सुरुवात भयो तर यो धेरै समय चलेन हिमाली हावापानीमा धेरै झ्यालढोका भए पछि चिसोको समस्या बढेर गयो र त्यो सामाज हिमाल बाट पहाड तर्फ बिस्तारै सर्दै गयो ।

जब पहाडि भगमा आईपुग्यो लासको ब्यवस्थापन हिमाल देख्ने ठाउँमा लगेर गर्ने चलनको विकास भएर आयो । यसरी हिमाल देख्ने ठाउँ सम्म पुग्न झोर जङ्गल पार गर्नुपर्ने भएकोले अगाडि अगाडि हातहतियार हल्लाउँदै हिड्नुप्रने चलनको विकास भयो । अहिले पनि पहाड वा खोजमा बस्ने तामाङ समाजले अग्लो ठाउँमा वा डाडामा लगेर लासको ब्यवस्थापन गर्ने चलन छ तर तराई भूगोलमा पुगेको तामाङ समाजले डाडामा लग्ने चलनलाई पालना गर्न सक्दैन र आज तराईको फाटहरुमा लास ब्यवस्थापन गर्ने गरेको छ ।

तामाङ समाजमा बहु पचिहान र चालचलन हुनुको पछाडी २ मुख्य कारणहरु छ । यहि २ मुख्य कारणहरु नै तामाङ समूह भित्र भएको थकाली गुरुङहरुको छुट्टै पहिचान र भाषाको विकास भएको मान्न सकिन्छ । १. हिमाली भूगोलमा प्राचीन समय देखि नै सानोठूलो युद्ध र धेरै राज्य विस्तार र निर्माणले गति लिनु । २. धार्मिक चालचलनमा उल्लेख परिवर्तन र विकास हुनु ।

यी २ मध्य युद्धको चपेटाबाट भन्दा धेरै धार्मिक चपेटामा तामाङ समुदाय परेको मान्न सकिन्छ। जसरी धार्मिक परिवर्तन लाई स्वीकार गरियो त्यसरिनै चालचलनको विकास भएर आयो र अर्को तर्फ सबैले धार्मिक परिवर्तनलाई स्वीकार गरिन्छ भन्ने कुरा हुदैन र परिवर्तन नस्विकार्ने हरुले आफ्नै ढङ्गले नयाँ पहिचान र चालचलनको विकास तर्फ वा अलग परिवर्तन तर्फ उन्मुख भएको मान्न सकिन्छ । उदाहरणको लागि तामाङ समुह भनेर चिनिएको थकाली सुमुदाय मात्र मुस्ताङमा बाकी रहनुको कारण धार्मिक चपेटालाई अस्विकार गर्नु हो वा धार्मिक आस्था बाट उत्पन्न समस्यालाई नयाँ ढङ्गले समाधान गर्ने चलनको विकास हुनु हो ।

जसरी दिशाको आधारमा लास निकाल्ने चलनले घरको भित्ता भत्काउनु प्रने समस्या सृजना गर्यो यसको फरक फरक समाधान खोजियो । अधिकाङ्सले भित्ताको ठाउमा झ्याल ढोकाको विकास गरे र लास निकाल्नलाई सहज बनाउने तर्फ लागेको मान्न सकिन्छ। यो समाधानले अर्को समस्याको विजारोपण भयो धेरै झ्याल ढोका बाट अत्याधिक चिसो हुन थाले पछि फेरि अर्को समाधान खोजियो । नयाँ समाधानमा भित्ता फोरेर नै ब्यवस्थापन गर्नेमा फर्किने !, ठाउँ नै छोडेर अलि न्यानो ठाउँमा जाने! वा भित्ता पनि नफोर्ने र झ्याल ढोका पनि नबनाउने ! आदि । यसरी धार्मिक परिवर्तन बाट उठेको समस्याले नयाँ चलनको विकास भएको मान्न सकिन्छ र आज पनि यसको अवशेष भेट्न सकिन्छ । यसैगरी बिबाह, जन्म, छेवार र विविध चालचलनमा परिवर्तन हुँदै आयो र प्राचीन चालचलन बिस्तारै मेटिदै आएको हो भन्न सकिन्छ ।

तामाङ भेषभुसा : भेषभुसा पनि पहिचानको एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो । हामिले लगाउने पहिरनको आधारमा पनि हाम्रो पहिचान लुकेको हुन्छ । यदि डाक्टरले एप्रोन नलगाउने हो भने उ डाक्टर हो कि होइन भनेर चिन्न असहज हुन्छ । यदि महिलाले लगाउने पहिरन र पुरुषले लगाउने पहिरन फरक नहुदो हो त टाढा बाट हेर्दा पहिचान गर्न गाह्रो हुन्छ । तामाङले तामाङ पहिरन नलगाए तामाङ हो होइन भनेर पहिचान गर्न कठिन हुने कुरा त छदैछ । सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको पहिरन पनि पहिचानको आधार हो भन्दै गर्दा वर्तमानमा चलनमा भएको तामाङ पहिरन प्राचीन तामाङ सभ्यताको पहिरन हो त ? पहिरन पनि हावापानी, भूगोल र धार्मिक आस्था अनुसार नाश, परिवर्तन र विकास हुँदै जाने कुरा हो । हिमाली भूगोलमा बसोबास हुँदा तामाङले लामो र बाक्लो भुवादार टोपी (स्यामो गाईसे / तागी) र बाक्लो बक्खु तथा छुपाको प्रयोग गरेको पाहिन्छ तर जसरी तामाङ समुदाय हिमालीबाट पहाडी भूगोल तर्फ झर्यो उसले हावापानी र मौसम अनुसारको पहिरन लगाउन सुरु गरेको पाहिन्छ । लामो लामो भुवादार टोपी लगाउने तामाङहरु हिमाली भुगोल छोडे सगै भुवा कम भएको तामाङ तागिमा सिमित हुन पुगेको पाहिन्छ । तामाङ टोपी र हिमाचल प्रदेशको किन्नरु लगायतको टोपी हेर्दा उस्तै देखिए पनि हाम्रो mtDNA किन्नरु सग मिल्दोजुल्दो छैन । यो टोपी उस्तै भएको विषयमा थप अध्यन गर्नुपर्ने पाटो छ र कसैले यो बारे खोज्नु हुनेछ भन्ने ठानेको छु ।

हाल सम्मको अध्यन अनुसार हामी तामाङले लगाउदै आएको पहिरन पुरानो पहिरन हो तर आदिम र प्राचीन पहिरन भने होइन । पहिरन प्राचीन नहुनुमा हिमाली भूगोलमा तामाङको पुरानो इतिहासको अवशेष पाहिनु तर उसले प्रयोग गर्ने पहिरन जाडो छेक्न नसक्ने हुनु सबैभन्दा ठुलो प्रमाण हो । त्यसो हुँदा तामाङ समाजको अग्रजले भाषा, धर्म संस्कार सगै हावापानी र भूगोल अनुसार भेषभुसाको पनि स्ट्यान्डर्ड वर्गीकरण गर्नुपर्ने जरुरी छ र अहिले पहिचानमा रहेकै पहिरनहरुलाई भूगोल अनुसार नियमित प्रयोग गर्न सकिने बनाउन आवस्यक छ ।

पछिल्लो समय तामाङ पहिरनलाई आधुनिक फेसनको बनाउने मनलाग्दि चलन विकास भएको हुँदा आज हामीलाई आदिम इतिहास खोज्दा पाहिएको दुविधाहरु जस्तै भविष्यको पुस्तालाई कुन डिजाइन प्राचीन र पौराणिक हो भन्ने समस्या आउने निश्चित छ । पहिचान र अधिकार खोज्ने हामिले हाम्रो प्राचीन सभ्यतामा भएको राम्रो चिजहरुलाई आधुनिक समयमा समय भूगोल हावापानी अनुसार पुनः जिवन्त राख्न सक्नुपर्छ अन्यथा पहिरनमा फेसन भर्ने तर पहिचान र अधिकार खोज्ने हो भने त्यहा पहिचानको कुनै अर्थ रहदैन । खास गरि बेहुलाबेहुली ड्रेस भनेर तामाङ पहिरनलाई जथाभावी परिवर्तन गर्नु विकास त हो तर कालान्तरमा प्राचीन पहिरन हराए जस्तै अहिले चलनमा रहेको पहिरन लोप भएर जाने निश्चित जस्तै छ ।

तामाङ बाजा डाम्फा ( डम्फू ) : मानिसको पहिचानको विषयमा बाजागाजा र साहित्यको पनि ठूलो महत्त्व रहन्छ । उदाहरणको लागि झ्याम्टाको कुरा गरौ । बौद्ध लामाहरुले झ्याम्टाको प्रयोग गरेको टाढै बाट सुनियो भने बौद्धमार्गी को कुनै धार्मिक कार्यक्रम रहेछ भन्ने थाहा पाहिन्छ । त्यहि झ्याम्टा किराँत राई लिम्बू वा नेवारले प्रयोग गर्दैछ भने नदेखे पनि यो साकेलाको वा लाखेको कार्यक्रम रहेछ भन्ने बुझिन्छ र कसैले बिबाहमा झ्याम्टा बजाउदैछ भने बिबाह को कार्यक्रम रहेछ भन्ने पहिचान गर्न सकिन्छ । हाल सम्म तामाङले आफ्नु भन्न सक्ने चिज केही छ भने त्यो डाम्फा ( डम्फू ) हो । तामाङ समाजमा यो पेङदोर्जे राजाले बनाएको भनिन्छ र यसको विभिन्न लोक कथाहरू सुनाईन्छ र ताम्बाले डम्फू बजाने चलन आज सम्म रहेको छ । तामाङ समाजको बाजा डम्फू एउटा पुरानो बाजा हो यसमा कुनै दुई मत छैन तर अधिक पुरानो भने होइन ।

जसरी ढ्याङो ( ङा) को विकास भएको मानिन्छ त्यसको आधारमा डम्फू धेरै आधुनिक हो भन्न सकिन्छ । हावापानी, भूगोल र मौसम अनुसार पुरानो ङा बाजामा पनि परिवर्तन भएको पाहिन्छ । वर्तमानमा ङा बाजा नै २ प्रकारको विकास भएको छ । यसो हुनुमा इतिहासको कालखण्डमा धार्मिक र युद्ध रणनीति प्रमुख मानिन्छ । ङाको प्रयोग प्राचीन समयमा युद्ध वा दुश्मन आएको जानकारी दिनको लागी प्रयोग गरिन्थ्यो भने बोनहरुले धार्मिक अनुष्ठान गर्दा देवतालाई ध्यानाकर्षण गराउन बजाईन्थ्यो भनिन्छ । पछि बौद्ध धर्मको विकास सगै ङाको प्रयोग लामाहरु बाट पनि हुन थालेको हो । युद्धको समयमा ङालाई कुनै निश्चिति ठाउँमा राम्रो सग राखेर दुई जनाले बजाउन मिल्ने गरेर राखिन्थ्यो । जति ठूलो ङा हुन्थ्यो त्यतिनै टाढा सम्म ङाको आवाज पुग्थ्यो र यस्ता ङाहरु थुप्रै प्रयोग गरेको इतिहासमा पाहिन्छ तर धार्मिक कार्यक्रमको लागि यस्तो ठुलो ङाहरु प्रयोग गर्न अप्ठ्यारो हुने भएकोले ङाको विकास समेत प्रयोगको आधारमा गरिएको पाहिन्छ ।

हाल तामाङ समाजमा युद्ध प्रयोजनमा प्रयोग हुने ङाको प्रयोग हराई सकेको पाहिन्छ भने थकाली लगाएत अन्य हिमाली समुदायमा युद्ध प्रयोजनको ङालाई सास्कृतिक प्रयोगमा रुपान्तरण गरेको पाहिन्छ । लामाहरुले ङालाई धार्मिक प्रयोग र ताम्बा हरुले डम्फूलाई सास्कृतिक प्रयोगमा ल्याइएको पाहिन्छ । डम्फू हाल विभिन्न साहित्यिक कार्यक्रम हरुमा पनि प्रयोग गरिन्छ । इतिहासमा डम्फू ३२ वटा किला र कोईराला काठको घेरोमा मृगको छालाले आधा पाटा मोरेर बनाईएको किम्बदन्ती छ । किम्बदन्ती अनुसार डम्फूको धुन सुनेर डाफे चरी नाचेको भनिएको छ तर कोईराला काठ पाउने हावापानी भएको ठाउँमा डाफे चरी बस्छ भन्ने आधार भेट्न कठिन छ । हाल डम्फूको बनोटमा समेत भिन्नता पाउन थालिएको छ। कुनै डम्फूको सिरमा काठको चरा समेत बनाइएको हुन्छ र डोरीको सहायताले डम्फूको तालमा काठे चरालाई नचाइने गरेको पाहिन्छ । कुनै डम्फूको छालाको बिच भागमा yin र yang चिन्न पेन्ट गरिएको पाहिन्छ भने कुनैमा जोडी Vajra चिन्न पेन्ट गरेको पाहिन्छ । यसरी आधुनिक समयमा डम्फूको पनि बिस्तारै नयाँ स्वरुप आउनु विकास त हो तर पौराणिक डम्फू कस्तो थियो भन्ने पहिचान गर्न कठिनाई हुन जाने निश्चिति जस्तै छ । जे भए पनि डम्फूको विकास तामाङ समाजले गरेको हो भन्नेमा दुई मत रहदैन  । तुङ्ना : यो बाजाले तामाङ समाजको साहित्य कति धनी थियो भनेर पहिचान झल्काउने मध्य डम्फू पछि पछि आउँछ तर यसको निर्माण डम्फू भन्दा पहिले भएको हो । हाल सम्म तुङ्नालाई विभिन्न रुपमा परिवर्तन गरिएको भए पनि सम्पुर्ण हिमाली भूगोलमा साझा बाजाको रुपमा स्थापित छ । पछिल्लो समय डम्फूको अधिक प्रयोगले तुङ्नाको प्रयोग तामाङ समाजमा पातलिदै गएको पाहिन्छ ।

तामाङ समाजमा पोङ : तामाङ समाजमा सबैभन्दा बढी प्रयोगमा आउने मध्य एक हो पोङ । वर्तमानमा पोङ भनेको आईराख ( रक्सी) जाड हाल्ने जुन कुनै भाडालाई पोङ भनिन्छ भन्ने नयाँ अर्थ देख्खा परेको छ । पोङ भनेर पलास्टिक,कठुवा र सिसाको बोतलहरु प्रयोगमा ल्याउनुले नयाँ खाले सास्कृतिको विकास हुदैछ तर यसले पोङको पहिचानलाई नितान्त रक्सी र जाड हाल्ने भाडाको रूप तर्फ आकर्षण गरेको छ । केहो त आदिम पोङ ? मानव सभ्यताको अध्यन गर्दा सबैभन्दा पहिला माटो ढुङ्गाकै भाडाकुडा र हातहतियार बनाउने प्रचलन रहेको हाल सम्म उत्खनन भएको सबै सभ्यताले देखाउछ । यसो हुँदा प्राचीन समयमा तामाङ पुर्खाले प्रयोगमा ल्याएको चीज नै माटोको पोङ हो । माटोको पोङलाई सताब्दीयौ अगाडि बाट प्रयोगमा ल्याएको हुँदा यो हाम्रो पुर्खाको कलाको पहिचान पनि हो । इतिहास केलाउने हरुले पोङको मान्यता माटोको पोङलाई मात्र दिनप्रछ । अध्यन अनुसार माटोको भाडाकुडा नै सबैभन्दा पहिले प्रयोगमा आएको थियो हाल प्रयोगमा आएको काठे कठुवा र  पित्तलको घेराले बाधेर आकर्षक बनाइएको कठुवा ( तम्बी/ धम्बी) लाई पोङको मान्यता दिदा वास्तविक माटोको पोङको पहिचान समाप्त हुने र निकट भविष्यमा पोङ भनेको काठको सानो कठुवा हो भन्ने परिचय बन्ने निश्चित छ । माटोको मटिया वास्तविक पोङ हो भने कठुवालाई किन पोङ भनियो ? यस्तो प्रश्न धेरै तामाङ दाजुभाइमा हुन सक्छ । समय परिवर्तन भए सगै आज पोङको नाममा हामिले सिसा वा पलास्टिकको बोतल प्रयोग गर्दै छौँ । यसैगरी माटोको पोङको सट्टा काठे कठुवा प्रयोगमा आएको हो । माटोको भाडाकुडा लाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ लग्दा ध्यान पुगेन भने चाडै फुट्ने टुट्ने भएको हुँदा इतिहासमा काठको कठुवा ठेकी हर्पे आदिको विकास भएको हो । यो काठे भाडाकुडा पुरानो त हो तर आदिम पुरानो सभ्यतामा प्रयोग भएको भने होइन । त्यसो हुँदा आफ्नु पहिचान खोज्ने हामी तामाङले पोङको वास्तविक पहिचान माटोको पोङ लाई दिने वा काठको कठुवालाई दिने बहसको विषय बन्न सक्छ । प्राचीन कुरालाई जगेर्ना गर्ने हो भने माटोको पोङलाई स्विकार्नु सक्नुपर्छ । फेरि भौगोलिक समस्या र सबैठाउमा माटोको पोङ उपलब्ध नहुने ढुवानीमा फुट्ने समस्या हुने कुरामा ध्यान दिदा काठे तम्बी धम्बीलाई पोङको मान्यता दिन जरुरी छ र यो मान्यता दुईमा केवल एकले मात्र पाउनुपर्छ ।

आदिम समयमा पोङको आकार र कुन कुन प्रयोजनमा प्रयोग गर्ने भनेर पोङको २ तरिकाले वर्गीकरण र नामाकर गरिएको पाहिन्छ । आकार अनुसारको वर्गीकरण र नामाकरण  बिस्तारै पैसा ढ्याक दाम आदि सग तुलना गरिदै आएको पनि पाहिन्छ । आकार अनुसार पोङको वर्गीकरण र नाम ३ भागमा गरिएको छ । १. छ्याग पोङ : यो पोङलाई ढ्याक पोङ भनेर पनि चिनिन्छ । यो पोङको नाम डम्फूको विकास आसपास भएको होला भन्ने अनुमान पनि गरिन्छ । छ्याग पोङ आकारमा सबै भन्दा सानो पोङ हो र ढ्याक पैसाको चलन सगै १ ढ्याक बराबरको रक्सी अट्ने भएकोले ढ्याक पोङ भन्ने गरिएको हो भन्न सकिन्छ ।

२. मन पोङ : यो पोङ छ्याग पोङ भन्दा केही ठूलो साईजको हुन्छ । यसको नाम किन मन पोङ भएको हो भन्ने एकिन र प्रष्ट किम्बदन्ती आज सम्म उल्लेख गरेको पाहिदैन । ३. चे पोङ : यो पोङ साईजमा अन्य पोङ भन्दा ठूलो हुन्छ । अधिकाङ्स भूगोलमा यस पोङ लाई पाथे पोङ पनि भनिन्छ । यसमा एक पाथी बराबर अट्ने भएको हुँदा यो पोङ लाई पाथे पोङ भनिएको हो । माटोको चे पोङ हाल प्रचलनमा लोप हुँदै गएको छ भने काठको  तम्बी / धम्बीले यसको स्थान ओगटेको छ । यस्ता काठे पोङको आकार एक पाथी अट्ने भन्दा ठुलो सम्म बजारमा पाहिन्छ । यस्ता काठे कठुवा तम्बी/धम्बीमा पित्तलको घेरा हाल्ने र बुट्टा दार देखाउने पछिल्लो फेसन चलेको हुँदा चे पोङ पुर्ण रूपमा बिस्थापित हुँदै गएको पाहिन्छ । सास्कृतिक प्रयोगको आधारमा पोङ लाई १२ वटा नामाकरण गरिएको छ । पोङको प्रयोग कुन काममा गरिने हो सो अनुसार कामको आधारमा नाम फरक फरक हुन गएको हो भन्न सकिन्छ। १. डिप्छ्याङ पोङ : तामाङ समाजमा जन्म र मृत्युुलाई अशुद्ध मानिने चलन छ । जन्म र मृत्यु बाट हुन आउने अशुद्धतालाई शुद्धता तन्त्र मन्त्र प्राथना बोन्बो, ताम्बा वा लामा बाट गराईन्छ । यस्तो प्रकृतीको अशुद्धतालाई शुद्धता गर्ने काममा प्रयोग गरिने पोङ नै डिप्छ्याङ पोङ हो । २. करज्योल पोङ : दैनिक जिवनमा आफन्त, साथिभाई लाई स्वागत गर्दा वा मिलजुल भेटघाटमा प्रयोग गरिने पोङ नै करज्योल पोङ हो । ३. दूछ्यङ पोङ : मृत्यु सस्कारको बेला वा मृत भएको मानिसको समवेदनामा प्रयोग गरिने पोङ लाई दूछ्यङ पोङ भनिन्छ । ४. स्ह्याल्कर पोङ : शुभ कार्यको लागि अनुरोध गर्न प्रयोग गरिने पोङ नै स्ह्याल्कर पोङ हो । खास गरि यो पोङ को प्रयोग छोरीमाग्न जादा प्रयोग गरिन्छ । ५. ग्रेछ्यङ पोङ : कुनैपनी कार्यक्रम गर्न पुर्व आपसी छलफल गर्दा प्रयोग गरिने पोङ नै ग्रेछ्यङ पोङ हो । यो पोङ प्रयोग गरेर गर्न लागिएको कार्यको बारेमा बिस्तृत सरसामान आफन्त पाहुना निम्तालु सबैको निर्धारण गरिन्छ । ६. न्हङछ्यङ पोङ : तामाङ समाजमा कुनै कार्यक्रमलाई सम्पन्न गर्न दाजुभाइ दिदिबहिनी माईती मावली सबैको ठूलो भुमिका रहन्छ । यसरी संस्कार कार्य आदिमा सहयोग पुर्याउने आफन्त दाजुभाइ दिदिबहिनी मावली आदिलाई दिईने पोङ नै न्हङछ्यङ पोङ हो । ७. डिछ्यङ पोङ : तामाङ समाजको न्याय प्रणाली वा क्षती गर्नेले क्षती हुनेलाई क्षतीपुर्ती भर्पाई गर्दै अग्रज जान्ने बुझ्नेको सामुन्य मेलमिलाप समपन्न गरे पछि प्रयोग गरिने पोङ नै डिछ्यङ पोङ हो । ८. लपछ्यङ पोङ : कुनै कार्यक्रम समापन भए पछि प्रयोग गरिने पोङ नै लपछ्यङ पोङ हो । लपछ्यङ ग्रहण गर्नेले घरमुली वा कार्याक्रम संचालकलाई कार्यक्रममा पुग अपुग निम्तारु आए नाअएको खाए नखाएको जानकारी दिने पनि गरिन्छ । ९. प्रसल्बा पोङ : कुनै विषयको जानकार सग सम्बन्धित विषयको बारे जानकारी गर्दिन अनुरोध गर्दा वा अस्पष्ठलाई स्पष्ट बुझाउइ दिन अनुरोध गर्दा प्रयोग गरिने पोङ नै प्रसल्बा पोङ हो । १०. स्याङते पोङ : बेहुलीको मामालाई दिने पोङ नै स्याङले पोङ हो । खास गरि यो पोङ बिबाहको बेला दियिन्छ । ११. वङते पोङ : बिबाहको समयमा बेहुलीको आमा वा आमाखलक लाई दियिने पोङ नै वङते पोङ हो । १२. कुल्छ्यङ पोङ : कुनैपनी कार्यक्रम गर्दा विभिन्न कार्यको विभिन्न ब्यक्तिहरुलाई जिम्मेवारी दिदा प्रयोग गरिने पोङ नै कुल्छ्यङ पोङ हो ।

तामाङ समाजमा पोङको प्रयोग जन्म देखि मृत्यु सम्म दैनिक जीवन देखि धर्मिक सास्कृतिक रुपमा परापुर्वकाल देखि प्रयोगमा आई रहेको छ र तामाङ पहिचानको महत्त्वपूर्ण अङ्गको रुपमा विकास हुदै आएको हुँदा वास्तविक पोङको पहिचान र यसको प्रयोगलाई सबै भूगोल स्थान हावापानी सुहाउँदो बनाउन तामाङ अग्रज हरुको यसतर्फ ध्यानाकर्षण हुनुपर्छ । माथी उल्लेख गरेको नाम हरु पुरानो नाम चै हो तर प्राचीन नाम भने होइन । पछिल्लो समय ठाउँ अनुसार पोङको नामाकरण फरक फरक हुन सक्छ । तामाङ समाजको प्राचीन संस्कार चालचलनहरु के के नाश, विकास र परिवर्तन भएको छ ! इतिहासको सभ्य संस्कार र वर्तमानको कुसंस्कार लाई कसरी ब्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने बारे एक पछि अर्को गर्दै थप अनुसन्धान र अध्यनको आवश्यकता सधै चलिरहन्छ त्यसैले आफ्नु पहिचान जोगाई रहन र पुरानो सभ्यताको खोजी निरन्तर गरिरहनु प्रने जिम्मेवारी आम तामाङ समुदायको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो । अन्यथा पहिचानको आन्दोलन र पहिचानको नाममा वास्तविक पहिचान बाट कतै टाढा रनभुल्लमा रमाउनु प्रने अवस्था नआउला भन्न सकिदैन ।