User:Tusharteli/sandbox

श्री क्षेत्र कुणकेश्वर.... कोँकणातील एक पवित्र तिर्थक्षेत्र...अतीप्राचीन काळापासुन येथील कणकेच्या राईमध्ये वास्तव्य करुन असलेल्या शंभुमहादेवाची ही भुमी... कणकेच्या बनात असलेला ईश्वर म्हणजेच कुणकेश्वर... देवावरुन गावाचे नाव सुद्धा कुणकेश्वर असेच प्रचलीत झाले. सुमारे 11व्या शतकापासुन प्रसिद्धीला आलेले हे स्थान म्हणजे कोँकणातील धार्मीक व ऐतिहासीक सौँदर्याचा मुकुटमणीच म्हणावा लागेल. कुणकेश्वर मंदिरा इतके प्राचीन भव्य देवालय कोँकणात इतरत्र कुठेच नाही. अशा या कुणकेश्वर मंदीराचा ईतिहास सुद्धा तितकाच प्राचीन, रोमांचकारी आणि रहस्यमय असा आहे.कुणकेश्वर मंदिराच्या बाबतीत एक दंतकथा सांगितली जाते ती अशी की,कित्येक वर्षाँपुर्वी एक अरबी व्यापारी समुद्रमार्गे जहाज घेऊन चालला होता. त्यावेळी समुद्रात अचानक वादळ निर्माण झाले. जहाजासकट आता आपणालाही जलसमाधी मिळणार या भितीने तो कासावीस झाला इतक्यात जमिनीच्या दिशेने त्याला एक ज्योत पेटत असलेली दिसली. याठिकाणी देवाचे स्थान असणार अशी मनाची खात्री करुन त्याने त्या देवाकडे प्रार्थना केली की, जर का आपले प्राण वाचविलेस तर याठिकाणी तुझे मंदिर उभारीन आणि आश्चर्य घडले वादळ शांत झाले.

आणि तो व्यापारी आपल्या जहाजासहित सुखरुप किनाय्राला पोहोचला मग ज्या ठिकाणी ज्योत दिसली तेथे पाहणी केली असता त्याला हे कणकेच्या राईतील शिवलींग दिसले. मग बोललेला नवस पुर्ण करण्यासाठी त्याने कुणकेश्वराचे मंदिर बांधले. नंतर त्याने मंदिराच्या कळसावरुन उडी घेतली व आपली जीवनयात्रा संपविली त्या व्यापाय्राची उडी ज्याठिकाणी पडली तेथे त्याची समाधी बांधण्यात आली.

हिच दंतकथा कुणकेश्वरचा ईतिहास म्हणून अलिकडच्या काळापर्यत सांगितली जात होती. पंरंतु जसजशी कुणकेश्वरची प्रसिद्धी वाढत गेली तशी अभ्यासकांची दृष्टी येथे पडली. प्राचीन काळी जेव्हा मुसलमानी सत्ता हिँदुंना मुळासकट उचकटण्याचा प्रयत्न करित होत्या त्या काळी एक मुस्लीम व्यक्तीकडुन हिंदु मंदिर कसे काय उभारण्यात आले. त्यामुळे हि दंतकथा अभ्यासकांना खटकण्यासारखीच होती. त्यामुळे कुणकेश्वरच्या ईतिहासाचा अधिक चौकसपणे अभ्यास होऊ लागला.

1960 च्या सुमारास शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांनी कुणकेश्वर मंदिरास भेट दिली. त्यावेळी बाबासाहेबांनी मंदिर परिसराची चिकीत्सक दृष्टीने पाहणी केली. आणि थडगे म्हणून दाखवली जाणारी ईमारत हि, हिंदु मंदिराची असुन आतील थडगे समजला जाणारा मातीचा ढिगारा बनावट असल्याचे साधार पुराव्यानिशी दाखवून दिले. अशाप्रकारे बाबासाहेब पुरंदरे यांनी कुणकेश्वर मंदिराच्या ईतिहासातील सत्य परिस्थिती सर्वाँसमोर आणली. त्यानंतर कोँकणातील गावह्राटी पुस्तकाचे लेखक श्याम धुरी तसेच साप्ताहिक अणुरेणूचे माजी संपादक रणजित हिर्लेकर या अभ्यासकांनी ही याविषयी संशोधन केले असुन, "कुणकेश्वर मंदिर हे अरबी व्यापाय्राने बांधले नसुन हे मंदिर कदंब, चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव यांसारख्या हिंदू साम्राज्य काळातील आहे. आणि थडगे समजले जाणारी वास्तू हि एक बाटवलेले शिवमंदिर आहे." असा निष्कर्श सर्वाँनी मांडला आहे. कुणकेश्वर संदर्भात लिखीत ऐतिहासिक कागदपत्रे फारसे उपलब्ध नाहीत.

येथे नागदेवाच्या ताम्रपटाचा आवर्जुन उल्लेख करावा लागेल. हा ताम्रपट ग्रँट जेकब या इंग्रज अधिकाय्राने शोधून काढला होता.

"इ. स. 14व्या शतकात इंदुल (सध्याचे हिँदळे) नावाच्या गावात देवशर्मा नावाच्या ब्राम्हणाचे आगमन झाले येथील राजाने या ब्राम्हणाचा पुन्हा पुन्हा सत्कार केला. पुढे या ब्राम्हणास राजलक्ष्मी प्राप्त झाली व श्री कुणकेश्वराच्या कृपाशीर्वादानेत्याला पुत्ररत्नप्राप्तझाले" अशी नोंद या ताम्रपटात केलेली आहे. सन1436 सालच्या या ताम्रपटावरुन त्यावेळी कुणकेश्वर मंदिर हे वैभवाच्या शिखरावर तळपत असल्याचे दिसते.

कुणकेश्वर मंदिर अरबी व्यापाय्राने बांधले नसल्याचे पुढील पुराव्यांच्या आधारे स्पष्ट होते.

1) अरबी व्यापाय्राचे थडगे समजल्या जाणाय्रा वास्तुचे प्रवेशद्वार मुस्लीम रिवाजानुसार मक्केच्या दिशेला असले पाहिजे. असे कुराणात सांगितले आहे. परंतु या थडग्याचे(समाधी मंदिराचे) प्रवेशद्वार मक्केच्या दिशेला नसुन पुर्वेला आहे. त्यामुळे हि थडग्याची वास्तू असूच शकत नाही.

2) या थडगे असणाय्रा वास्तूला एखाद्या शिवमंदिराप्रमाणे उत्तर दिशेला गोमुख आहे. हिँदु पद्धतीप्रमाणे शिवलिँगावरील पाणी वाहून जाण्यासाठीचा मार्ग नेहमीच उत्तरेला गोमुखाच्या रुपात केलेला असतो.

3) आज या वास्तुत जे संगमरवरी थडग्याचे बांधकाम दिसते ते 1979 साली कुणकेश्वर सेवा मंडळाने केलेले आहे. पुर्वी या मंदिरात थडग्याच्या जागेवर कसलाही आकार नसलेला मातीचा ढिग पडलेला होता.

4) या मंदिराच्या गाभाय्रात उजव्या भिँतीतून अखंड काळ्या पाषाणाची फरशी बाहेर आलेली आहे. अशी रचना प्राचीन हिँदू मंदिरांमध्ये निरांजन ठेवण्यासाठी केलेली असते. श्री देव मंडलिक मंदिर, भैरव मंदिर, व खुद्द कुणकेश्वर मंदिरातही अशीच रचना पहायला मिळते.

5) येथील थडगे असलेल्या वास्तुची खांद्यापर्यँतची सर्व बांधणी ही शेजारच्या भैरव मंदिराप्रमाणेच असून कळसाचा आकार त्यावरील कोरीव काम तासून काढून मुद्दाम बदलल्याचे स्पष्ट दिसते. या मंदिराला प्लास्टर करण्यापुर्वी हा फरक अधिक स्पष्टपणे दिसत होता. म्हणूनच शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांनी नेमके याच मुद्यावर बोट ठेवले होते. खरेतर भैरव मंदिर व समाधी मंदिर या दोन्ही वास्तू हेमाडपंथी बांधणीच्या असताना एक देऊळ तर दुसरे थडगे कसे? हा प्रश्न पडतो.

अशा रितीने हे पुरावे लक्षात घेता थडगे म्हणून दाखविली जाणारी वास्तू ही बाटविलेल्या शिवमंदिराची असल्याचे निश्चितपणे सिद्ध होते.

6) जर कुणकेश्वर मंदिर अरबी व्यापाय्राने बांधलेले असते तर त्यांच्या पद्धतीप्रमाणे कुणकेश्वर मंदिराच्या परिसरात या प्रसंगाची नोंद केलेली आढळली असती तशी ती मंदिरात व मंदिराबाहेर कुठेही आढळत नाही.

7) अरबी व्यापाय्राने कुणकेश्वर मंदिराच्या शिखरावरुन उडी मारुन प्राणत्याग केल्याचे सांगितले जाते. त्याने मारलेली पहिली व दुसरी उडी जेथे पडली तेथे खुणेचे पाषाण दाखविले जातात. परंतु ते मंदिराचे संरक्षक आहेत. त्यांना चंड आणि मुंड असे म्हणतात.

8) अरबी व्यापाय्राची तिसरी उडी समाधी मंदिराच्या जागी पडली असे सांगितले जाते पण वस्तूस्थिती अशी आहे की, मंदिराच्या कळसावरुन मारलेली उडी हि थडग्याच्या जागी पडूच शकत नाही हे कोणीही जाणकार सांगू शकेल.

9) कुणकेश्वर मंदिर हे 11व्या शतकातच प्रसिद्धीला आले होते व मुसलमानांचा कोँकण प्रांताशी संबंध 12व्या शतकात आला. या पार्श्वभूमीवर या मंदिराच्या बांधकाम विषयीच्या या दंतकथेतील बाष्कळपणा निश्चितच सिद्ध होतो. हे वाचकांनी आवर्जुन लक्षात घ्यावे.

10) मंदिराच्या कासवाकडील मंडपाच्या सभोवतालचे पुरातन कोरीव दगडी स्तंभ सर्वतोभद्र प्रकारातील जाळ्या, गाभाय्राच्या प्रवेशद्वाराचे शेषशायी विष्णुचे व दशावतारांचे भव्य कोरीव शिल्प, गाभाय्रात प्रवेश करावयाची कमलाकृती पायरी, तिच्या दोन्ही बाजुच्या सुबक सिंहाकृती, व्याळ, किर्तीमुखे, अश्वमुखे, नाग, सर्प, गरुड, हनुमंत यांसारखे असंख्य पौराणिक प्रसंगावरील शिल्पपट पाहता हे मंदिर 11व्या शतकांपूर्वीचे असल्याचे निश्चित करता येथे. गेल्या हजारबाराशे वर्षात वारंवार झालेल्या जिर्णोद्धारामुळेमंदिराच्या मुळ स्वरुपात कालानुरुप बदल होत गेल्याचे स्पष्ट दिसते.