User:Uyanga Enkhjargal/sandbox

Балдангийн Содном (1908-1979)

Их зохиолч Д.Нацагдоржтой нэг нутагт мэндэлж, хамтаар 1926 онд Герман улсад сурсан, Анхны дунд сургуулийн сурагч, анхны пионерийн гишүүн, Д.Нацагдорж судлаач, уран зохиол судлаач, ардын билиг зүйч, толь зүйч, нэр томьёо судлаач, шинжлэх ухааны ахмад зүтгэлтэн, нэрт эрдэмтэн Балдангийн Содном Хэл зохиолын хүрээлэнгийн тасгийн эрхлэгч, улсын нэр томьёны комисийн нарийн бичгийн дарга, эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга зэрэг ажлыг хийж байсан.

НАМТАР

 * 1908 онд шар мичин жил Түшээт хан аймгийн Дархан Чин Вангийн хошууны нутаг, одоогийн Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын нутаг дэвсгэр дэх “Гүн Галуутайн Нүүрэнтэй гэдэг газар ядуу ард Боржигон овогт Лувсангийн Балдан, эх Нацагийн ууган хүү (дүү Банзрагч) болон төрж, сангийн лам Содном гэдэг нэр хайрласан байна.
 * Бага насандаа эцэг Балдан эх Нацаг, дүү Банзрагч нарийн хамт мал маллаж, хаяадаа “Сондуул” гэдэг уулнаас баруун тийш байдаг “Хар Тойром” гэдэг газар Д.Нацагдоржийн (1906-1937) барьсан чулуун гэрт орж айл гэр болон тоглож наадаг байв.
 * 1912 онд 3 сарын 20-ний өдөр Гадаад хэргийн сайд Чин ван Ханддоржод эрдэмтэн Жамсрангин Цэвээн гуай бичиж өгсөн эх ноорог, түүхийн хошгүй сонин тулгар бичгийн тухай Б.Ринчин гуай Монгол бичгийн хэлний зүй (1-р боть, тал 40) номдоо дурдахдаа энэ бичиг Монголд шинэ ёсны анхны сургууль үүсгэн байгуулах тухай баримт гэжээ.
 * 1921 оны 11 дүгээр сарын 2-нд Нийслэл хүрээнд ардын засгийн анхны бага сургууль байгуулагдан Цахилгаан мэдээний ерөнхий хороо байсан байшинд хичээллэж эхэлжээ. Улаанбаатар, Амгалан, Улиастай зэрэг хотуудад бага сургуулиудийг тус тус байгуулжээ.
 * 1922 онд анх удаа 15 монгол хөвгүүд, охидыг Зөвлөлт Холбоот Улсын сургуульд явуулан сургаж эхэлсэн байна.
 * 1922 онд (14 нас) Эцэг эх нь хүүгээ даган бараадан Амгаланбаатар хотийн цаахан талд амьдаржээ. Анхны бага сургуульд 6 сар амжилтай суралцжээ.

Анхны дунд сургуульд

 * 1923 онд (15 нас), Ардыг Гэгээрүүлэх Яамнаас 2 дугаар сарын 16-нд байгуулсан Анхны бүрэн бус дунд сургуульд (7,8 жилийн)  (одоогийн 1 дугээр сургууль)  шилжин суралцжээ.
 * Уг дунд сургуулийг анх 2 ангитай байгуулж, анхны бага сургуулиас 25, Амгаланбаатар хотын бага сургуулиас 18 хүүхдийг шалгаруулж авч (нийт 43 сурагчийг) Анхний бага сургуулийн захирал Ишдорж, Магсаржав (буюу Ма Бээс) Далай, Батаарон нарийг багшаар томилжээ.
 * Анхны дунд сургуулийн захирлаар
 * Ишдорж (1923-1927), Цэвэгжав Дашаен 1927, Бямбын Ринчен (1927-1931) Палаан (1931-1937) нар байжээ.
 * Анхны дунд сургуулийн багш нар Авирмэд, Гомбодоо, Шагж, Хазгеав, Тугалханов, Хазгаева, Рааш, Далай, Абашаев, Ц.Бадамжав, Нуннайжав, Бадрах, Померанцов (зургийн багш, Кольцов хөгжмийн багш, Раднаа Баямбаева гэсэн 15 багш байжээ.
 * Дунд сургуульд хөгмийн орос мэргэлжилтэн С.А.Кондратьев ирж эгшит хайрцаг анх сонгсожээ. Удалгүй дуны багш Гольцевийн туслахаар Бадамжав багш иржээ. Эрдэнэбат хан газаэзүйн хичээл зааж байв.
 * 1923-1924 оны анхны дунд сургуулийн 43 сурагчаас шалгалт авсан мэдээ бичиг байна.
 * 2 дугаар ангийн 22 сурагч Санжаа, Уртнасан, Нацаг, Аюуш, Гонгоржав, Лувсанням, Аюурзана, Лхамжав, Наваан-Юндэн, Дүгэрсүрэн, Дүгэр, Дугарсүрэн нарын 12, Лувсан, Дорж, Гомбодорж, Гомбо, Баваасан нарын 5, Гаваа, Загд, Оджав, Чулуунхүү, Лувсандорж нарын 5 болно.
 * 1 дугээр ангийн 21 сурагч Мандарваа, Дүгэрсүрэн, Доржсүрэн, Батсүх, Содном нарын 5, Доржнамжил, Цэвэгмид, Аюур, Молом, Сэдэд, Батцэрэн, Пүрэвдорж, Жамсран, Дашням, Сүх нарын 10, Намхайцэрэн, Цэндсүрэн, Чойжилжав, Лувсандорж, Хамаагүй, Дүгэр нарын 6 болно.
 * 1924-1925 оны хичээлийн жилийн эхээр анхны дунд сургуулийн дэргэдэх Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн үүр хуралдаж захирал Базарын Ишдоржийг урьж суулгажээ. Б.Ишдорж багш гадаадын бусад орнуудад “Пионерийн байгуулга” гэж Залуучуудын Эвлэлийн гишүүнд элсэх насанд хүрээгүй хүүхдийн байгуулга байдаг юм, ийм байгуулга байгуулвал ямар вэ? гэсэн саналыг МХЗЭвлэлийн Төв Хороонд оруулах хэрэгтэй гэснийг найруулан бичиж явуулжээ. (Б.Содном дурсамж, 1975 оны 2 сарын 12 Пионерийн Үнэн сонин)
 * Ингээд анхны бага, дунд, шавийн бага сургуульд пионерын анхны гурван бүлэг бий болжээ. 15 нас хүрэхэээр МХЗЭ-н гишүүн болох тул пионерийн анхны бүлгэмд элссэнээс удалгүй залуучуудын эвлэлд элсчээ.
 * 1924 онд (16 нас) дунд сургуульд байхдаа Ядуу хүү, Тэнэг тайж жүжиг бичиж анхны дунд сургууль, Нардом, Амгаланбаатар хотын клубт бичмэлээр тараан бас тоглож байжээ. Д.Сүхбаатарын нэрэмжит клубт Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх, Д.Чимэд, Б.Ишдорж нарын хүмүүсийн яриа цуглаанд сууж байжээ.

Пионерын Төв Товчоо

 * 1925 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдөр Пионерын Төв Товчоог байгуулж даргаар нь, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хорооны тэргүүлэгч гишүүн Дашдоржийн Нацагдоржийг сонгожээ. Энэ зун БуянУхаад хэдэн монгол майхантай пионерийн анхны зуслан гарчээ. Удалгүй бүхий олон багачуул дууг Д.Нацагдорж зохиожээ.
 * 1925 онд (17 нас) зун анхны дунд сургуулийн дээд 2 ангийн 40 гаруй сурагчийг Улаан-Үүд, Эрхүү хот, Алайрын аймгаар захирал Ишдорж, багш Тулханов авч явжээ.
 * 1926 онд (18 нас) анхны дунд сургуульд суралцаж төгсжээ.

Герман улсын Берлин хот

 * 1926 онд анхны 35 сурагчийн нэгэн болж их зохиолч Д.Нацагдоржийн хамт явж, Герман улсын Берлин хотод сурчээ.
 * Тугалчин хургачин хүү бичиг сураад Аавын бийд эрдэм сурахаар алс холын газар Германд сургуульд явах болоход Эрдэмд оройгүй юмдаа, Миний хүү явдаа хэмээн захин үлдсэн аав Балдан, ээж Нацаг холын нутгаас 4 жилийн дараа хургачин хүү эрдэм сураад эргэн ирэхэд нас барсан байлаа.
 * 1929 онд буцаж ирээд Судар бичгийн хүрээлэнд Д.Нацагдорж түүхийн тасагт түүхч, Б.Содном дуу ухааны тасагт утга зохиол судлаачаар
 * 1930 онд (22нас) 5 сарын 1-нээс хүрээлэнд анх ажиллах болсон.ажиллаж байв.
 * 1930 онд 9 сарын эцсээр Уран зохиолын бүлгэм, Монголын зохиолчдын эвлэлийн гишүүн болсон.
 * 1931 онд (23 нас) 1 сард ЗХУ-н Ленинградын Дорнодахины хүрээлэнгийн аспирантурт сурахаар явжээ. Тус сургуульд Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн, О.Намнандорж сурч байсан. Монголын уран зохиолын хөжглийн түүхчилсэн төлөв сэдвээр судалж байжээ. Ерөнхий сайд А.Амар, Гэгээрлийн яамны сайд Жамсрангийн Цэвээн нар ирж хичээл сурлагатай танилцаж байв. Эрдэнэбат хантай уулзаж байв. Эрдэнэбат хан их зохиолч М.Горькийтэй уулзаж байжээ.
 * 1933 онд (25 нас) өвчний учир буцаж ирж, бие эмчлүүлэхийн зэрэгцээгээ Шинжлэх Ухааны Хүрээлэндээ ажиллаж байгаад буцжээ.
 * 1933 онд Залуучууд шүлэг бичиж Үндэсний соёлын зам сэтгүүлд хэвлүүлсэн
 * 1934 онд (26нас) МХЗЭ-ээс МАХН-д гишүүнээр элссэн.
 * 1935 онд (27 нас) Монгол хэл бичиг сайжруулах бодлогын өгүүлэл цуврал дугаарт Монголын утга зохиолын тухай, Сэцэн үг зэргээ нийтэлжээ.
 * 1937 онд утга зохиолын тасгийн эрхлэгчээр
 * 1938 онд аспирантуртаа суралцаж байхад нь тэнд сурч байсан бүх Монгол оюутныг дууджээ.
 * 1938 оноос эхлэн Багш нарыг бэлтгэх сургуулийн хэл бичгийн анги, багш нарын зуны давтан сургуульд утга зохиол заасан.

Бага Н.Содномын дурсамжаас

 * 1938 онд (30 нас) 11 сарын 4-нд Дотоод яамнаас гадаадын тагнуулын хэргээр дайчлан баривчилжээ.
 * 1939 онд бага Содном бую Намсрайн Содном Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн хэл бичгийн тасагт дэд ажилтнаар оржээ. Ц.Дамдинсүрэн, Б.Содном нар шоронгоос цувран гарч иржээ. Тэр үед оросоос гадна герман хэл мэддэг хүмүүс ШУХ-д олон байсан. Эрдэмтэн Б.Содном, химич Цэвээн, геологич Цэвэг, газрын хөрс судлаач Санжаа, номын сангийн Цэрэнханд, Б.Хурлат, Сурмаажав гэсэн гурван эмэгтэй бас германаар ярилцаж байдагсан. (Бага Содномын дурсамжаас )
 * 1940 онд (32 нас) 4 сарын 12 хүртэл улс төрийн хэрэгт мөрдөн байцаагдаж, аргагүйн эрхэнд буриад Ринчен Бямбаевийн бүлэгт 1933 онд элссэн хэмээх худал хэрэг хүлээжээ.
 * 1941-1947 онд (33-39) Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэмтэн нарийн бичгийн даргаар ажиллажээ.
 * 1946 онд эрдмийн зэргээ горилж бичиж байсан Монголын утга зохиолын түүхчилсэн төлөв бүтээлээ Шинжлэх ухаан сэтгүүлд хэвлүүлэв.
 * 1947 онд (39 нас) 2 сарын 13-нд албан хариуцлага алдсан хэргээр Ж.Дугэрсүрэнгийн хамтаар ахин баривчилж, намаас нь хөөж, 2 жилээр ял шийтгэж Зүүн Хараагийн засан хүмүүжүүлэх газар чулууний ажил болон спирт заводод орчуулагч хоригдлоор ажиллуулжээ.
 * 1949-1951 онд (41) МУЙС-н хэл бичгийн ангид утга зохиолын онол заасан.
 * 1951 онд УЙХ-ын тэргүүлэгчдийн 26-р зарлигаар хэргийг цагаатгасан боловч японы тагнуул хэргийг дахин хянах заалт оруулж дээрх хэргийг 1969 оны 12вдугаар сарын 27-ны өдөр БНМАУ-ийн Дээд Шүүх бүгд хурлийн 5/21-р тогтоолоор цагаатгажээ.
 * 1952 оны (44) эхээр халамжит хань Балдангийн Норжмаатайгаа танилцан улмаар гэр бүл болон түүнээс хойш тэд 11 хүүхэд өсгөн хүмүүжүүлсэн.
 * 1950-1961 онд (42-53) Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дэргэдэх утга зохиолын дугуйланд хичээл зааж байсан.
 * 1950-иад оны үээс эхлэн хэл зохиолийн хүрээлэн нэр томъёо боловсруулах тусгай тасаг бий болгосноор Б.Содном тус тасгийн даргаар томлигдон ажиллаж улмаар улсийн нэр томъёог батлах комисс бүрдүүлж түүний нэг гишүүний үүргийг 1979 он хуртэл судалгаа шижилгээний ажлын хажуугаар хавсран хийжээ.

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал

 * 1959 онд (51нас) 9 сарын 1 олон улсын монголч эрдэмтдийн анхдугаар их хуралд “Д.Нацагдоржийн уран бутээлийн тухай“ илтгэлийг тавьжээ.
 * 1961 онд (53нас) Д.Нацагдорж зохиолын түүврийг Б.Содном боловсруулж Ц.Дамдинсүрэн эрхлэн гаргажээ.
 * 1964 онд Монгол хүний нэрийн тухай өгүүлэл бичсэн. 8000 орчим монгол хүний нэр хавсаргажээ.
 * 1966 онд Б.Содномын бичсэн Д.Нацагдоржийн намтар зохиол хэвлэгдэн гарчээ. Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал 1966 онд бий болсон.
 * 1966 онд 12 сарын 13-19-нд Оросын яруу найргийн баярт залуу яруу найрагч Б.Цэдэндамба хамт очжээ.
 * 1968 онд Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналыг авсан хоёрдахь хүн болжээ. 1950-иад оноос Нацагдорж судлалд анхаарч эхэлжээ.
 * 1970 онд Монгол эсгий гэрийн нэр томьёо өгүүлэл бичсэн
 * 1979 онд (71 нас) 2 дугаар сарын 11-нд таалал төгссөн. Гэвч түүнийг хойч үедээ зориулсан мөнхийн уран бүтээл судалгаа нь Монголын утга зохиол, Шинжлэх Ухааны түүхийн нэгэн тасархай хэсэг болон үлджээ.

Монгол ардын аман зохиолын тухай
Б.Содном нь монголын ардын аман зохиолыг өөрийн биеээр орон нутгаар хэсүүчлэн явж ард түмний дунд улиг болон амнаас ам дамжин ирсэн үлгэр домог, зүйр үг, хошин шог яриа, магтаал ерөөл, зан заншилийг нутгийн хүмүүсээр яруулан тэмдэглэн авч эмхэтгэн цэгцэлж, түүндээ түүхийн гарал үүсэлийг судалан шинжлэн дүгнэлтээ хийж ардын аман зохиолын судлалын эхлэлийг тавьсан гэж олон эртэмтэд дүгнэдэг.