User:Vahanmery

Հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմներ
Հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմները գործում են յուրաքանչյուր մարդու մեջ և օգնում,որ անձը խուսափի,նաև պաշտպանվի տխուր,ցավալի,տհաճ հիշողություններից ու զգացումներից: Գործադրելով պաշտպանական տարբեր միջոցներ` մարդը կարողանում է թեթևացնել հոգեկան լարվածությու- նը: Պաշտպանական հոգեբանական մեխանիզմները ծառայում են տարբեր պատճառներով առաջացած տագնապ- ները և հոգեկան հակասությունները, կոնֆլիկտները վերացնելը:

Լինելով հարմարվողական միջոցներ,պաշտպանական մեղանիզմներին,այնուամենայնիվ,էապես տարբերվում են անձի գործունեության այն մեխանիզմներից,որոնք իրատեսական են և կողմնորոշված դեպի խնդիրների լուծումը: Պաշտպանական մեխանիզմներն պարունակում են ինքնախաբեություն և իրականության պատկերի աղճատման մեծ բաժին:Մյուս հետաքրքիր խնդիրն այն է,որ պաշտպանական մեխանիզմները գործում են առա վելապես ենթագիտակցական մակարդակում և,բնականաբար,գիտակցական վերահսկողության ու կառավարման համար գրե- թե մատչելի չեն:Նրանք ոչ թե իրատեսական են և կողմնորոշված դեպի խնդրի լուծմանը, այլև պարունակում են իրականության աղճատում:

Արտամղում և ճնշում:Արտամղման դեպքում գիտակցության ոլորտից տհաճ,անցանկալի,բարոյական տեսակետից անընդունելի մտքերի հեռացումը կատարվում է ինքնաբերաբար և ենթագիտակցորեն:Չեն գիտակցում ոչ միայն անցանկալի հոգեկան բովանդակությունները,այլև գիտակցությունից դրանց հեռացման ընթացքը:Մինչդեռ նման տպավորությունների ճնշումը գիտակցական և նպատակադրված պաշտպանական մեխանիզմ է:

Իրականության ժխտումը և <<կամավոր էշի բարդույթը>>:Իրականության ժխտումը այն պարզագույն պաշտպանական մեխանիզմն է,որը թույլ է տալիս սահմանափակել անձի ապրումները:Կյանքում մենք խուսա- փում ենք բազմաթիվ տհաճ իրադրություններից և իրադարձություններից` պարզապես դրանց գոյությունը չնկա- տելու տալով,<<արհամարելով>>:Իրականության ժխտման մեխանիզմի շնորհիվ մարդիկ խույս են տալիս խեղիչ իրադարձությունների ազդեցությունից կամ գոնե որոշ չափով թուլացնում են դրանց ազդեցությունը:Իրականության ժխտման մեխանիզմի տարատեսակ է <<կամավոր էշի բարդույթը>>,քանի որ այս մեխանիզմը կիրառողը ինքն ի- րեն կամավոր կերպով չտեսնող,չմտածող ու չհասկացող է ձևացնում:Այդ կերպ նա ամենից առաջ խաբում է ինքն իրեն:

Պաշտպանական ֆանտազիա:ֆրուստրացիա ամենատարածված տարբերակներից մեկն այն է,որ անձն իր առջև նպատակներ է դնում և գործունեություններ է սկսում դրանց հասնելու համար,բայց այդ նպատակաուղղված գործունեության ճանապարհին արգելքներ են առառաջանում:Դրանք կամ իրականում անհաղթահարելի են լինում,կամ տվյալ անձն է այդպես ընդունումում և գնահատում դրանք:Նման իրավիճակներում հաճախ ինքնաբերաբար գործի են դրվում անձի երևակայությունն ու ֆանտազիան,որոնք պաշտպանական ֆունկցիաների դեր են կատարում:

Ռացիոնալիզացիա:Այս մեխանիզմը մարդու կյանքում երկու հիմնական ֆունկցիա է կատարում:Առա- ջինն այն է,որ ռացիոնալիզացիան օգնում է մեզ արդարացնել այն,ինչ մենք անում ենք և ինչի որ հավատում ենք,այսինքն արարքներն ու կարծիքները,համոզմունքներն ու դիրքորոշումները:Երկրորդ ֆունկցիան. ռացիոնա- լիզացիան օգնում է մեղմացնել այն հիասթափությունը,որ ունենում ենք,երբ չենք հասնում մեր նպատակներին: Ռացիոնալիզացիաները շատ են աղքատ մարդկանց խոսքում,ովքեր իրենց դժվարություններից իրական ելք չեն գտնում.աղքատությունն ավելի լավ է,քանի որ փողն ու հարստությունը չարիք են ծնում:

<< Խակ խաղողի>> մեխանիզմը:Այս տարբերակի հիմնական միտումն այն է,որ մարդը վարկաբեկում է այն ամենը, ինչ իրեն ցանկալի է,բայց մատչելի չէ:Օրիանկ, երիտասարդը,որը շատ էր ցանկանում ամուսնանալ, մերժում ստանալուց հետո սկսում է նսեմացնել աղջկան,նրա մեջ թերություններ տեսնել:

Ինտելեկտուալիզացիան և ֆրուստրատորի հուզական մեկուսացումը:Այն ևս շատ տարածված երևույթ է մարդկային փոխհարաբերություններում.սեփական անհաջողությունների համար մարդը մեղադրում է ուրիշներին, բայց որպեսզի այդ մեղադրանքները հիմանվորված երևան և համոզիչ լինեն,սեփական անցանկալի գծերն ու դրդապատճառներն պրոեկտվում են նրանց վրա,վերագրվում են նրանց:Այս մեխանիզմի աշխատանքի արդյունքնե- րը կարելի է տեսնել արդեն փոքրիկ երեխաների վարքում`սկսած վաղ նախադպրոցական տարիքից:Օրինակ,տղան կռվարար է և երբ նրան հանդիմանում են գզվրտոց սարքելու մեջ,ապա մեղքը գցում է մյուս կողմի վրա. <<Ա- ռաջինը նա խփեց>>: Այդպիսի պրոեկցիա կատարողները կարող են նույնիսկ հավատալ իրենց ասածին:Պրոեկցի- այի գործունեությունը կաևելի է տեսնել կյանքի տարբեր բնագավառներում և միջանձնային ամենատարբեր փոխհա- րաբերություններում:Ըստ այնմ էլ այս մեխանիզմը պետք է դիտել հանցագործի վարքում,սեռերի փոխհա- րաբերություններում, քաղաքականության և կրոնի ոլորտներում և այլուր:Եթե պրոեկցիան պաթոլոգիական բնույթ է ստանում, ապա այդ մեխանիզմը սիստեմատիկորեն օգտագործող մարդուն կարող է թվալ,թե ուրիշները հե- տևողականորեն գործում են իր դեմ:Այդ կերպ են զարգանում հետապնդման զառանցաքները,ոմանց այն կասկած- ները, թե իբր մարդիկ իր դեմ դավեր են նյութում և ծուղակ են պատրաստում:

Պրոկցիան վերագրման մեխանիզմներից տարբերվում է նրանով,որ իրենից ներկայացնում է այլ անձի վրա մի- այն բացասական գծերի,դրդապատճառների և գործողությունների վերագրման մեխանիզմ:Մինչդեռ մենք կարող ենք ուրիշներին վերագրել նաև մեր անձի և ֆրուստրացիաների հետ կապ չունեցող գծեր և դրդապատճառներ,երբ,օրի- նակ, պարզապես փորձում ենք հասկանալ նրան:

Հոգեբանական նույնացում:Հոգեբանական նույնացումը պրոցես է,որի միջոցով անհատը վերցնում,ձեռք է բերում մեկ այլ անձի բնորոշ գծերը,հույզերը, դիրքորոշումները, վարքի առանձնահատկությունները և նույնիսկ բնավորության որոշ գծեր:

Ինտրոյեկցիա:Ինտրոյեկցիան ինչ-որ իմաստով պրոյեկցիայի հակադարձ մեխանիզմն է:Եթե պրոյեկտում կատարելիս մարդը իր հոգեբանական առանձնահատկություններն է վերագրում ուրիշներին,հաճախ նրանց մեջ տեսնելով իրականում բացակայող հատկություններ և դրդապատճառներ,ապա այս դեպքում անձն իրեն է վերա- գրում ուրիշ անձի կամ նույնիսկ սոցիալական իրադրության առանձնահատկությունները,դրանք իր մեջ տեսնելով` որպես սեփական հատկություններ: Ինտրոյեկցիայի օգնությամբ յուրացվում, ներքնայնացվում են սոցիալական մի- ջավայրի նորմերն ու արժեքային կողմնորոշումները, դրանց օգնությամբ անձը սկսում է ինքնավերլուծություն կա- տարել և գնահատել իրեն:

Իրականության ժխտումը:Երբ անձի կամ սոցիալական խմբի գլխին սպառնալիք է կախված լինում,երբ նրանք հայտնվում են վտանգավոր իրադրության մեջ,ապա ճիշտ վարքն այն է,որ անհրաժեշտ է նախապես պաշտ-շպանական միջոցներ ձեռք առնել,եթե լիովին կանխելն անհնարին է:Սակայն,որոնք էլ պարադոքսալ թվա, ոմանք, հայտնվելով վտանգավոր կամ կոնֆլիկտային իրադրություններում,պարզապես ժխտում են վտանգի կամ դժվարությունների առկայությունը:Օրինակ,որևէ մեկը երկար տարիներ մեծ քանակությամբ ոգելից խմիչքներ է օգտագործում:Բարեկամներն ու բժիշկները նրան զգուշացնում են,որ հարբեցողությունը վնասակար է առողջության համար,բայց նա չի հավատում,ժխտում է հիվանդանալու հավանականությունը:

Հոգեբանական նահանջ` ռեգրեսիա:Եթե ընտանիքում նորածին երեխա է հայտնվում,ապա չորսից-հինգ տարեկան երեխայի վարքում դիտվում են փոփոխություններ:Նա սկսում է ծծել մատը,կրծել եղունգները,գիշերները թրջել անկողինը,խոսել մանկան նման,թոթովել և այլն:Դրանք նրա կյանքում վարքի արդեն անցած ձևեր են, բայց այժմ վերականգնվում են:Որովհետև ծնողները իրենց ուշադրությունը հիմնականում կենտրոնացրել են նորածնի վրա, նրան են առավելապես խնամում և գուրգուրում, իսկ <<մեծն>> իրեն հուզական տեսակետից զրկված է զգում,այսինքն ֆրուստրացված է:Եվ ահա նա ինքնաբերաբար և ենթագիտակցորեն դիմում է հոգեբանական տա- րիքային նահանջի մեխանիզմի օգնությանը:Եթե վարքի այդ հին ու վերականգնված ձևերն իսկապես նպաստում են երեխայի ֆրուստրացիայի թուլացմանը կամ վերացմանը,այսինքն եթե ծնողները կրկին ուշադիր են դառնում նրա նկատմամբ,ապա դրանք կարող են անհետանալ:Եթե ոչ,ապա ռեգրեսիան կարող է խորանալ և սևեռվել` վնասելով երեխայի հուզական,մտավոր և սոցիալական հետագա զարգացմանը:

Հոգեբանական նահանջի տարրեր կարող են դիտվել ոչ միայն երեխաների մոտ,այլ նաև հասուն մարդկանց կյանքում:Հայտնի է,որ ծերության,հատկապես զառամյալ տարիքում շատ մարդիկ դրսևորվում են մանկացման նշաններ:Ոմանց մանկացումը շատ խոր և հիվանդագին,անշրջելի բնույթ է ստանում:Այդպիսի ծերունիներին պետք է լինում խնամել այնպես,ինչպես խնամում են փոքրիկ երեխաներին.ծերունիները քանի գնում ավելի ու ավելի են ապրում իրենց անցյալով:

Պաշտպանական մեխանիզմներն ըստ Ֆրոյդի
Մարդու կյանքում մշտապես ի հայտ են գալիս այնպիսի ցանկություններ,բնազդներ,որոնք անհնար է բավա- րարել կամ դրանց բավարարումը հետաձգվում է:Այդ պատճառով մարդու մեջ կուտակվում է չօգտագործված է- ներգիա,որը ելք է փնտրում:Հաճախ այն իրացվում է պաշտպանական մեխանիզմների շնորհիվ,որոնք կրում են նևրոտիկ բնույթ:Դրական պաշտպանական մեխանիզմ Ֆրոյդը համարում էր միայն սուբլիմացիան,որը արտահայտ- վում է նրանում,որ կուտակված էներգիան վերափոխվում է և օգտագործվում է մի այլ տիպի սոցիալապես ընդ- ունված գործունեության`սպորտ,ստեղծագործություն, ֆիզիկական աշխատանք:

Արտամղում- գիտակցության կողմից արտամղվում են դեպի անգիտակցական կամ ենթագիտակցական անթույլատրելի ցանկությունները և մղումները:

Հերքում- տհաճ երևույթները, միջադեպերը մարդը հերքում է` չընդունելով այն:

Պրոյեկցիա- մարդը մյուսներին վերագրում է իր մտքերը, ցանկությունները, միտումները:

Ռեգրեսիա- մարդու վարքում դրսևորվում են ավելի ցածր տարիքին բնորոշ ձևեր:

Ռեակտիվ գոյացումներ- մարդը մոլեռանդ ձևով պայքարում է որևէ բանի դեմ, իսկ իրականում նա պայքարում է իր շատ խորը թաքնված ցանկությունների դեմ` ինքը դա չգիտակցելով:

Ընդհանրացնելով` պաշտպանական մեխանիզմների վերաբերյալ ողջ նյութը կարելի է նկատել,որ անձի պաշտպանական զարգացումը նրան տագնապներից ազատելու նպատակ է հետապնդում:Յուրաքանչյուր անհատ օգտվում է պաշտպանական մեխանիզմներից և տարբեր չափերով:Պաշտպանական մեխանիզմները օգնում են մարդուն ոչ միայն չկորցնել իր նկատմամբ ունեցած ինքնագնահատականը, այլև օգնում է հաղթահարելու կենսական դժվարությունները:Նրանք հուշում են պրոբլեմներ հնարավոր լուծումները, օգնում են թաքնվել կամ փախչել տհաճություններից:

Պաշտպանական հոգեբանական մեխանիզմների էական կողմերից մեկը նրանց ադապտացիայի հնարավորութ- յունն է: Պաշտպանական մեխանիզմների բացասական ազդեցությունն այն է,որ նրանք նշանակալի չափով հեր- քում են իրականությունը: Քանի որ բացասումը վաղ թե ուշ բերում է դժվար հետևանքների, ուրեմն իրականութ- յան խեղաթյուրումը գրեթե միշտ պատժվում է:Հետևաբար պաշտպանական հոգեբանական մեխանիզմները կարելի է գնահատել որպես ադապտիվ,և որպես դեզադապտիվ համակարգեր:Ադապտիվ,քանի որ անձին պաշտպանում են ցավերից և տագնապներից,դեզադապտիվ,քանի որ խեղաթյուրում են օբյեկտիվ իրականության ըմբռնումը:

Օգտագործված գրականության ցանկ
Ալբերտ Նալչաջյան “Հոգեբանության Հիմունքներ” <<Հոգեբան>> Հրատարակչություն. Երեվան 1997

Ինտերնետային կայքեր
http://www.hogeban.info/protect-mechanizms.php

http://www.hogebanimot.com/articles.php?i=67

Հոգեբանական պաշտպանական մեխանիզմները գործում են յուրաքանչյուր մարդու մեջ և օգնում, որ անձը խուսափի,նաև պաշտպանվի տխուր,ցավալի,տհաճ հիշողություններից ու զգացումներից: