User:Vidhin Kamble

पक्ष्यांचे जग (World of Birds)
ड

ॉ- विधिन कांबळे (Dr. Vidhin Kamble_)


पक्ष्यांचे जग हे इतर प्राण्यांपेक्षा खूप वेगळे असते. त्यांना पिसे असतात. ते अंडी घालतात व आपल्या शरीराच्या उष्णतेने उबवतात. पक्षी हे पृष्ठवंशीय असून त्यांना इतर प्राण्यांसारखा पाठीचा कणा असतो. पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे दोन वर्ग आहेत. १. उष्ण रक्ताचे आणि २. शीत रक्ताचे प्राणी. उष्ण रक्ताच्या प्राण्यांचे तापमान कायम असते. सभोवतालच्या वातावरणाचा अशा प्राण्यांच्या शारीरिक तापमानावर काहीही परिणाम होत नाही. पक्षी हे उष्ण रक्ताचे असतात. ज्या प्राण्यांना पिसे असतात असे सर्व प्राणी म्हणजे पक्षी होय. पक्षी हे आपल्या पंखाच्या सहाय्याने हवेत उडतात. घरटी बांधतात. अंडी घालतात. असे असले तरी पक्ष्यांमध्ये खूप मोठी विविधता दिसून येते. त्यांचे आकार, रंग हे खूप वेगवेगळे असतात. म्हणूनच पक्ष्यांबद्दल माणसाला नेहमीच कुतूहल आणि आकर्षण वाटते. दोन ग्रॅम वजनाच्या हुमिंग बर्ड पासून अवाढव्य शहामृगापर्यंत वेगळेपण दिसून येते. भारतात मोरासारखा सुंदर पक्षी आपल्या रंगीबेरंगी पिसारा फुलवून सर्वांना मोहित करताना आपण अनेकवेळा पाहिले असेल. उडता न येणारा अंटार्क्टिका जवळ पेग्विन पक्षी असेल, किंवा २ ते २.५ मीटर लांब पंख असलेला गरुड इत्यादी पक्षी आपले वेगळेपण सिद्ध करीत असतात. पक्ष्यांचे प्रमुख विशिष्ठ असे की ते घरटे बांधतात. पक्ष्यांच्या अधिवासानुसार झाडांच्या फांदीवर, जमिनीवर, छतावर किंवा मिळेल त्या ठिकाणी पक्षीसृष्टीत सुमारे ३९ जातीचे ऐदी पक्षी नेस्ट पॅरासाआईट आहेत जे कधीच घरटे बांधत नाहीत किंवा कष्ट घेत नाहीत. घरटी करणारे अनेक पक्षी आपल्या अवतीभवती नेहमीच पहायला मिळतात. प्रत्येक पक्षी विशिष्ठ प्रकारचे अन्न खात असतो. अगदी मृत जनावरांचे मांस खाणारे, अळ्या, किडे, धान्य खाणारे, मधावर गुजराण करणारे, असे अनेक प्रकारच्या खाद्य खाण्याच्या सवयी असणारे पक्षी वेगवेगळ्या परिसंस्थामध्ये आढळतात. त्यांच्या खाद्य पद्धतीमुळेच निसर्गाचा समतोल व निसर्गाची स्वच्छता राखण्याचे कार्य घडत असते. स्थलांतर करणे हे काही पक्ष्यांचे विशिष्ट आहे. पण सर्वच पक्षी स्थलांतर करीत नाहीत. तर काही पक्षी आपले सगळे आयुष्य छोट्याशा जागेत व्यत्तीत करतात. तर काही पक्षी हजारो मैलांचा प्रवास वर्षानुवर्षे करीत असतात. पक्षी हा घटक परिसंस्था आणि हवामान यांमधील बदलाचा निर्देशक असतो. पक्ष्यांच्या हालचालीवरून व स्थलांतरा वरून आपल्याला हवामानातील बदलाचा अंदाज घेता येतो. ‘मोर’, आणि ‘पावश्या’ ह्यांचे पावसाळ्यापूर्वीचे ओरडणे पाऊस येणार असल्याचा संकेत देणारे असते. पावसाळा संपत आल्यावर ‘खाटीक’ पक्षी दिसायला लागतात, तसेच तास किंवा निलकंठ (इंडियन रोलर) नावाचा निळा पक्षी माळरानावर दिसायला लागतो. असे अनेक पक्षी आपल्याला पावसाच्या आगमनाचा संकेत देत असतात. पक्ष्यांचे महत्व मानवी जीवनात फार मोठे आहे. मानवाला प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष मदत करीत असतात. किड नियंत्रण, बिजप्रसार, उपद्रवी जीवांचा नाश, परागीभवन, निसर्गाच्या साफसफाईचे, तसेच पक्ष्यांच्या विष्टेचा खत म्हणून वापर, इत्यादी कार्य करीत असतात. हिवाळ्यात युरोपमधून भारतात अनेक पक्षी स्थलांतर करीत असतात. फ्लेमिंगो अर्थात रोहितपक्षी सैबेरियातून भारतात दरवर्षी येत असतात. तसेच भोरड्यासुद्धा हजारो किलोमीटरचा प्रवास करून लाखोंच्या संख्येने भारतात येतात. चक्रवाक पक्षी हिवाळ्यात भारताच्या दक्षिण भागात स्थलांतर करतात. आर्क्टिक टर्न हा पक्षी सर्वांत मोठे स्थलांतर करतो. तो उत्तर ध्र्रूव ते दक्षिण ध्र्रुव व परत उत्तर ध्र्रुव असा जवळ जवळ ३६,००० कि.मी.चा प्रवास एका वर्षात करतो. सुमारे १५९ प्रजातींचे पक्षी स्थलांतर करून भारतात येतात आजमितीला पृथ्वीवर पक्ष्यांच्या जवळपास ८६५० जाती असून भारतातील १२०० पक्ष्यांच्या जाती असून ७५ कुळांचे आणि २० गणांचे प्रतिनिधित्व करतात. भारतात आढळणाऱ्या पक्ष्यांची संख्या मोठी आहे ही आपल्यासाठी खूप अभिमानाची गोष्ट आहे. आपल्या देशात हवामानाचे व भूप्रदेशांचे वैविध्य आढळून येते. त्यामुळे जगात आढळणाऱ्या पक्ष्यांच्या अनेक प्रजाती भारतात आकर्षित होतात. म्हणूनच भारतात अनेक प्राण्याच्या प्रजातीबरोबरच पक्ष्यांच्या विविध प्रजाती आढळतात.

प्रकरण -2
पक्षी मानवाचे सोबती''' (Birds are Intimate Part of Human)

पक्षी शेतकऱ्यांसाठी खूप मोठे वरदान आहेत. पिंकासाठी हानिकारक असलेल्या अनेक जंतू व किडींचा मोठ्या प्रमाणावर नायनाट करतात. पक्षी नसते तर जग उजाड झाले असते. कारण शेती, जंगले, बागा, उद्याने अशा ठिकाणी, विविध प्रकारचे कीटक आढळून येतात की, जे वनस्पतींची पाने, फुले व अंकुर, कुरतडून प्रचंड नुकसान करीत असतात. भारतात ३०,००० पेक्षा जास्त प्रकारचे कीटक सापडतात. परंतु सर्वच किडे हे उपद्रवी नसतात. यातील अनेक कीटक मानवासाठी फार उपयुक्त ठरतात. मानवी संसाधनाचे नुकसान करणाऱ्या किड्यांचा उत्पत्तीचा वेग अतिप्रचंड असतो. त्यामुळे त्यांची संख्या वाढणे हे मानवी हिताच्या आड येणारे आहे. या कीटकांची वाढ अनियंत्रित झाली तर झाडांचे पान न पान फस्त करतील. आपल्या पृथ्वीचे उजाड वाळवंट होईल. अशा विनाशकारी कीटकांचा बंदोबस्त करण्याचे अत्यंत महत्वाचे काम अनेक कीटकभक्षी पक्षी करीत असतात. आपल्या परिसरात आढळणारे पक्षी पिकावर घाला घालणाऱ्या कीटकांचा फडश्या पडताना नेहमीच पहावयास मिळतात. चिमणी, पाकोळी, पागोळी, सुतार, तांबट, साळुंकी मैना, बुलबुल, शिंपी, खाटिक, कोतवाल, हुदहुद, शिंजीर, शिंपी इ. पक्षी विणीच्या हंगामात लाखो कीटक फस्त करीत असतात. चिमणा-चिमणीचा एक जोड मिनटाला दोनदोनदा घरट्याकडे येतात व किड्या-मुंग्यांनी भरलेल्या चोचीने आपल्या पिलांना घास भरवत असतात. घार, गरुड, ससाणा इत्यादी सारखे मांसाहारी पक्षी शेतकऱ्यांना आवडत नाहीत कारण हे पक्षी कोंबडीची पिले पळवून नेतात. परंतु हेच पक्षी पिकांची नासाडी करणाऱ्या उंदीर, घूस, खार, अशा प्राण्यांची शिकार करून नायनाट करीत असतात. घुबडाला भारतात अशुभ मानले जाते. वास्तवात घुबड हे निशाचर असून पिकांची व धान्याची प्रचंड नासाडी करणाऱ्या उंदरांची अंधारात शिकार करून खातात व शेतकऱ्यांचे होणारे नुकसान टाळतात. गिधाडे, घारी, कावळे इ. पक्षी मृत जनावरांचे मांस खाऊन परिसर स्वच्छतेचे कार्य करीत असतात. त्यामुळे मानवी जीविताला होणारी संभाव्य रोगराई, दुर्गंधी व साथीच्या आजारापासून संरक्षण करीत असतात. परागीकरण आणि बियांचा प्रसार करण्यामध्ये पक्षी फार मोलाचे कार्य करीत असतात. सूर्यपक्षी व फुलचूकीसारखे पक्षी फुलातील मध चाखण्याबरोबरच फुलांचे परागीभवनाचे कार्य करीत असतात. भारतात सर्वत्र आढळणारे काटेसावर या झाडाचा, पक्ष्याच्या माध्यमातूनच प्रसार झाला आहे. काटेसावर या झाडाशी जवळपास ५० ते ६० पक्ष्यांचा सबंध आहे. एकूणच पक्षी हे सर्वच स्तरावर मानवाचे सोबती आहेत. शेतकऱ्यांचे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी पक्षी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे हातभार लावत असतात.

प्रकरण ३. पक्ष्यांचे वय किती? (Age of Birds)

पक्षी किती वर्ष जगतात हा नेहमीच भेडसावणारा प्रश्न आहे. कारण पक्षी म्हातारे झाल्याचे क्वचितच पहावयास मिळतात. परंतु त्यांच्या वयाचा अंदाज बांधता येत नाही. नैसर्गिक परिस्थितीत कोणता पक्षी किती वर्षे जगतो हे सांगणे कठीण आहे. अनेकवेळा आजाराने किंवा विषबाधा झाल्याने पक्षी मृत झालेले आपणास पहावयास मिळतात. लहान पक्षी नैसर्गिक परिस्थितीत पाच वर्षे जगतात. मात्र बंदिवासात असणारे हेच पक्षी सहा ते सात वर्षे किंवा जास्त दिवस जगताना आढळून आले आहे. लहान पक्ष्यांपेक्षा मोठ्या पक्ष्यांना जास्त आयुष्य असते. गरुड, कावळे, हंस, असे पक्षी २५ ते ३० वर्षापर्यंत जगतात. पण बंदिवासात याच पक्ष्यांची आयुमर्यादा जास्त असते. पिंजऱ्यात ठेवलेला डोमकावळा ६५ ते ७० वर्ष, शहामृग ४० वर्षे, ससाणा ३५ ते ४० वर्षे, घुबड ६८ वर्षे, गरुड ५० वर्षे, हंस २५ वर्षे, कबुतर २५ वर्षे,  मोर बंदिवासात  २० ते २५  वर्षापर्यंत जगतो तर नैसर्गिक परिस्थितीत १५ ते २० वर्षे जगतो. बंदिवासात गरुड ५० ते ७० वर्षापर्यंत जगल्याच्या नोंदी आहेत. पोपट १५ ते २० वर्षे, काही पोपटांच्या प्रजाती बंदिवासात ५०ते ८० वर्षे जगल्याची नोंद आहे. अंटार्क्टिकावर आढळणारा पेंग्विन पक्षाचे आयुर्मान हे जास्तीत जास्त २६ वर्षे असते. कावळा हा अमर आहे हा गैरसमज आहे. साधारणतः कावळा १५ ते २० वर्षे जगतो मात्र बंदिवासात ८० वर्षे जगल्याची नोंद आहे. गिधाडे अनेक शतके जगतात हा दुसरा गैरसमज लोकांमध्ये आहे. परंतु गिधाडाचे आयुर्मान ५२ वर्षे आहे.

प्रकरण ४. पक्षी किती अंडी घालतात? (How many eggs led by Birds)

अनेक वैशिष्ट्यापैकी अंडी घालणे हे पक्ष्यांचे  प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. कोबडी, पाळीव बदक इत्यादी पक्षी कुकुटपालन व्यवसायासाठी वापरले जातात. अलीकडे शहामृग पालन हा व्यवसाय पोल्ट्री व्यवसायासाठी उपयुक्त असल्याने मोठ्या प्रमाणावर विकसित होत असताना दिसते. हे पक्षी व्यवसायासाठी निवडण्याचे प्रमुख कारण म्हणजे त्यांची अंडी घालण्याची प्रचंड क्षमता हे होय. पोल्ट्रीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या कोंबड्या वर्षाला २५० ते ३०० अंडी देतात. शहामृगाची मादी एका वर्षात ४० ते ६० अंडी घालते. शहामृगाचे अंडे सर्वात मोठे असून ७ इंच असते तर वजन १.० ते १.५  किलोपर्यंत असू शकते. हमिंग बर्ड हा सर्वात लहान पक्षी असून त्याचे अंडे हे आकाराने सर्वात लहान असते. हमिंगबर्ड चे अंडे १० मिमी पेक्ष्या लहान असून ०.३६ ग्रम एवढे वजन असते. पक्ष्यांच्या बाबतीत अंडी घालण्याचे  प्रमाण अत्यल्प असून पक्ष्यांचे विशिष्ठ विणीचे हंगाम असतात. व त्यानुसार पक्षी अंडी घालत असतात. एका क्षेत्रात राहणारे एकाच जातीचे पक्षी घालीत असलेल्या अंड्यांची संख्या बहुतेक सारखीच असते. पक्ष्यांची अंडी घालण्याची क्षमता व प्रमाण पक्ष्यांच्या आकारमानावर अवलंबून नसते. बदके व लावासारखे पक्षी जास्त अंडी घालतात. लावा पक्षी २० पर्यंत किंवा जास्त अंडी घालतात. पेग्वीन आणि उष्ण प्रदेशातील कबुतरे एकच अंडे घालतात. शिंपी, कोतवाल, कावळा, सातभाई, ब्राम्हणी मैना, खाटिक, टिटवी इ. पक्षी ३ ते ४ अंडी घालतात. भारद्वाज ४ ते ६ अंडी घालतो. धोबी ३ ते ८ अंडी घालतो. धीवर / खंड्या एका खेपेला १० अंडी घालतो. टिटवी ४ अंडी घालते. राष्ट्रीय पक्षी मोर ६ अंडी घालतो. आपली प्रजाती निसर्गात टिकून राहीली पाहिजे. त्यासाठीच पक्षांचा हा खटाटोप असतो.

प्रकरण ५ पक्ष्यांची घरटी )Nests of Birds)

सामान्यपणे आपण चिमणी, कावळ्याची घरटी नेहमी पहात असतो. चिमणीचे घरटे घराच्या वळचणीला बांधलेली असतात. मोठमोठ्या काटक्यांचा वापर करून कावळा आपले घरटे उंच झाडावर करतो. अशाच प्रकारे असंख्य पक्षी घरटे बनवत असताना आपल्या आसपासच्या परिसरात दिसून येतात. पक्षी कुठेही घरटी बांधत नाहीत. अत्यंत काळजीने व सुरक्षित ठिकाणी ही घरटी बांधलेली असतात. जेणेकरून अंडी व पिलांना संरक्षण मिळाले पाहिजे. घरट्याची जागा निवडण्यासाठी पक्षी आपापसात भांडत असतात. परंतु एकदा भांडण मिटले कि ते घरटे बांधण्याच्या कामाला लागतात. टिटवी, सुरय इ. पक्षी घरटी बांधत नाहीत. हे पक्षी जमिनीवरच अंडी घालतात. अंड्यांचा रंग सभोवतालच्या वातावरणाशी मिळता-जुळता असतो त्यामुळे अंडी सहज सहजी ओळखता येत नाहीत. कोकीळ व पावश्या पक्षी घरटे बांधत नाहीत. कोकिळेची मादी कावळ्याच्या घरट्यात अंडी घालते. तर पावश्या त्याच्याच कुळातील सातभाईच्या घरट्यात अंडी घालतात व पालकत्वाची जबाबदारी दुसऱ्यावर टाकून मोकळे होतात. बहुतांश पक्षी अत्यंत परिश्रम घेवून घरटे बांधत असतात. विविध परिसंस्थामध्ये पक्षी कुठेही घरटे बांधताना आढळून येते. बहुतेक पक्षी झाडावर घरटे बनवत असतात. पक्ष्यांची घरटी झाडाच्या शेंड्यावर, खोडामध्ये, भिंतीत, जमिनीवर, छपरात, घरांच्या छतावर, मोकळ्या रानात, माळावर, कडेकपारीत, पानवनस्पतीवर, कुठेही पहावयास मिळतात. प्रत्येक पक्ष्यांच्या घरट्यांची रचना, आकार, व जागा ही पक्ष्यांच्या जीवनपद्धतीवर अवलंबून असते. काही पक्षी अत्यंत कुशल कारागीरासारखे आपले कौशल्य पणाला लावून सुंदर घरटी बनवतात. शिंपी हा चिमणीपेक्षा छोटासा हिरव्या रंगाचा व तपकिरी डोक्याचा पक्षी असून फार सुंदर घरटे बनवतो. शिंप्याचे घरटे जवळ-जवळ असणाऱ्या दोन पानांचा वापर करून आपल्या टोकदार चोचीने पाने शिवून बनवलेले असते. हे घरटे इतके बेमालूमपणे शिवलेले असते की अन्य पानामध्ये हे घरटे मिसळून जाते व सहजी ते आपल्या दृष्टीस पडत नाही. गवत, कोळ्याचे जाळे, कापसाचे धागे वगैरे साहित्य वापरून हे घरटे तयार केलेले असते. सुगरण पक्ष्याचे घरटे अत्यंत सुंदर असते. एखाद्या उंच झाडावर अगदी टोकाला उलट्या बात्लीसारखी हि घरटी अत्यंत कुशल कारागीरासारखी गवताच्या कड्यापासून बनवलेली असतात. या घरट्याला खालून आत शिरण्यासाठी तोंड असते. पाणपक्षी आपले घरटे पाण्यावर तरंगणाऱ्या पानवनस्पतींच्या पानावर बनवतात. काही धोका जाणवल्यास हे पक्षी पाण्यात सूर मारतात. एवढ्यावरच ते थांबत नाहीत तर पाण्याखालून पानाचा देठ ओढतात. काही वेळासाठी घरटे पाण्याखाली लपवून ठेवतात. पाकोळी हा पक्षी आपले घरटे लाळेच्या सहायाने घराच्या छताला बनवत असतो. तांबट पक्षी झाडाला छिद्र पडून आपले घरटे बनवतो. खंड्याचा खंड्या पक्षी आपले घरटे म्हणजे जलाशयाच्या काठावर बिळ बनवलेले असते. हे बीळ ३ ते ८ फूट इतकी लांब असू शकतात. लांब असते. शेवटी मोठी पोकळ जागा तयार केली जाते. ज्यामध्ये मादी अंडी घालते पक्षांच्या घरट्याच्या आकारातही विविधता दिसून येते. मोठे पक्षी खूप मोठे घरटे बांधता. दक्षिण अमेरिकत एकदा टकल्या गरुडाचे प्रचंड घरटे आढळून आले. त्या घरट्याची खोली बारा फुट होती तर वजन तब्बल दोन हजार किलो होते ! याउलट हमिंग बर्ड हा जगातला सर्वात लहान पक्षी असून त्याचे घरटे फक्त एक इंचापर्यंत असते. अलीकडे बदलत्या परिस्थितीतीनुसार पक्षी घरटी बनवण्यासाठी अनैसर्गिक वस्तूंचा वापर करीत असलेले आपणास पहावयास मिळते. गवत-काड्याबरोबरच धातूच्या तारा, प्लास्टिक, कागद, रबराचे तुकडे, नळ्या इ वस्तूंचा समावेश असतो.

प्रकरण ६
'''

पक्ष्यांच्या हृदयाची स्पन्दने
''' ( Heart beat Rate of Birds)

मानवाबरोबरच अनेक प्राण्यामध्ये हृदय हे अत्यंत महत्वाचे अंग आहे. शरीराच्या सर्व भागांना रक्तपुरवठा करणे हे महत्वाचे कार्य आहे. हृदय हे जन्म झाल्यापासून मरेपर्यंत न थकता  व थांबता अविरत काम करीत असते. जो पर्यंत हृदय चालू आहे तो पर्यंत प्राणी जिवंत आहे असे संबोधले जाते. म्हणूनच सर्व प्राण्यामध्ये हृदय हे जिवंतपणाचे लक्षण आहे. रक्तामार्फत शरीरातील सर्व पेशींना ओक्सिजनचा पुरवठा केला जातो. आपणास माहित आहेच की, पक्षी हे हवेत उडणारे जीव असून त्यांना खूप मोठ्या प्रमाणावर ऑक्सिजन ची जरुरी असते. स्नायुंना जलद गतीने ऑक्सिजन मिळण्यासाठी अत्यंत गतीने रक्त पुरवठा होणे आवश्यक असते. पक्षांचे हृदय हे  सस्तन प्राण्याप्रमाणे उष्ण रक्ताचे असतात. रुधिराभिसरण तंत्राचे स्वरूप सस्तन प्राण्यांच्या तंत्रापेक्षा फारसे वेगळे नसते. पक्ष्यांचे हृदय चार क्प्प्यानी बनलेले असून सस्तन प्राण्यांच्या हृदयापेक्षा सापेक्षतेने मोठे असते. मोठ्या पक्षापेक्ष्या लहान पक्ष्यांत ते सापेक्षतेने मोठे असते. हृदयापासून निघणाऱ्या महारोहिणी चापातून ऑक्सिजनमिश्रित रक्त पृष्ठमहारोहिणीच्या मार्गाने शरीराला पुरविले जाते. संपूर्ण शरीराला रक्त पुरवठा करण्यासाठी हृदय आकुंचन प्रसरण पावत असते. पक्ष्यांचे हृदय अत्यंत वेगाने धडधडत असते. याची कल्पना बहुतेक लोकांना नसते. निरोगी माणसाच्या हृदयाचे  दर मिनिटाला ७२ ठोके पडत असतात हे आपणास माहित आहे. पक्ष्यांच्या प्रत्येक प्रजातीमध्ये हे प्रमाण वेग-वेगळे असते. लहान पक्ष्यांपेक्षा मोठ्या पक्ष्यांत ते कमी असतात. विश्रांती घेत असलेल्या काही प्रौढ पक्ष्यांच्या हृदयाचे ठोके दर मिनिटाला पुढे दिल्याप्रमाणे असतात. पाळीव कोंबडी २४५, चिमणी ४६०, रॉबिन ५७०, कबूतर २१८, हमिंग बर्ड ६१५, होला पक्षी ५७० ,माशिमार (Canary) या छोट्याश्या पक्ष्याच्या हृदयाचे १००० हजार ठोके दर मिनिटाला पडत असतात. काही पक्ष्यांचे हृदय हे अत्यंत सावकाश आकुंचन व प्रसरण पावत असते. घुबड १५० कावळा ३४, टर्की ४३. शहामृग ४८ इ. पक्ष्यांच्या हृदयाचे ठोके दर मिनिटाला पडत असतात.

प्रा. डॉ. विधिन कांबळे
प्राणीशास्त्र विभाग, सांगोला महाविद्यालय, सांगोला मो. ८८०६०७८८८७ email : vidhinkamble16@gmail.com

Dr. Vidhin Kamble
Department of Zoology Sangola College, Sangola Dist. Solapur Mobi. 8806078887