User:Vinodkumarkalkumbe/sandbox

कासेगाव येथील वतनदार गोदाजी देशमुख

विजापुरच्या आदीलशही तख्तावर दुसरा अली आदीलशहा (सन १६५६-१६७२) असताना कासेगाव परगणा बहेली व परासखानाच्या लोकांकडे मुकासा म्हणून होता. शिवपुर्वकाळापासून अनेक ऐतिहासिक घटनांचे साक्षीदार हे गाव आहे. परगाणे कासेगाव म्हणून त्याचे इतिहासात मोठे महत्त्व आहे. या गावच्या परिसरात बर्याच लढाया झाल्या आहेत.

कासेगाव येथे देशमुखांची दोन घराणी आणि एक देशपांडे घराणे होते. या घराण्यातील कागदपत्रांच्या अभ्यासासाठी इतिहास संशोधकांनी भेटी दिल्या आहेत. कासेगाव परगणा हा ४० गावांचा होता. १) कसबे कासेगाव, वाडीसह २) मौजे मुहंम्मदपुर ३) मौजे राजंणी शेटफळसह, रामापुर वाडीसह, संगेवाडी, वाखरी, मांजरी, मुंढेवाडी वाडीसह, देवळे, कोरटी, नेपतगाव, शेगाव, चिचुंबे, उंबरगाव, सिद्धेवाडी, सेलेवाडी, मुहमंदाबाद, भोवाळी, सुरगाव वाडीसह, टाकळी, दहीवडी वाडीसह, सिरबावी, तनाळी, (गुंजेगाव) गायगव्हाण, गायगाव, खर्डी, तिसंगी, वाकी, घरनिकी, गादेगाव खुर्द याप्रमाणे ही नावे आहेत. काही गावाखाली वाड्यांचाही समावेश होता. वाड्यासह ४४ गावची देशमुखी ही कासेगावच्या देशमुखांकडे होती असे दिसून येते.

इ. स. १६७२ मध्ये कासेगाव परगाण्याचे देशमुख गोदाजी असताना त्यांनी बकाजी नावडकर यांची तलवार घेतली होती. शिवाजी महाराजांचे सरसेनापती प्रतापराव गुजर यांनी गोदाजी देशमुखांना त्यासाठी पत्र दिले होते. प्रतापराव गुजर यांनी नावडकर यांना दिलेली तलवार दिवाणातुन दिली आहे असे या पत्रात नमूद केले आहे. सरकारातुन तलवार दिली म्हणजे प्रत्यक्ष शिवाजी महाराज यांचेकडून दिली असणार. असे असता ती तलवार गोदाजी देशमुखांनी हुनरबंदीने का घेतली व प्रतापराव गुजरांनी दिलेले पत्राप्रमाणे गोदाजी देशमुख यांनी तलवार दिली किंवा नाही याची पुढील माहिती मिळत नाही. याच काळात परगणा कासेगाव येथे त्यांनी स्वतःची मोठी अशी गढी बांधली. कासेगावमध्ये असलेली देशमुखांची गढी मध्ययुगीन काळात अत्यंत देखणी होती. गढीचे चारशे वर्षांपूर्वीचे प्रवेशद्वार आजही चांगल्या स्थितीत आहे. या गढीचा विस्तार सरासरी तीस गुंठ्यांमध्ये आहे.

पंढरपुरच्या देवाच्या मुर्ती तांब्याच्या धामधुमीमुळे गुरसाळे, चिंचोळी, देगाव या ठिकाणी प्रसंग पाहून सुरक्षिततेसाठी ठेवण्यात येत असत. त्यावेळी त्याची प्रतिष्ठापना सिंहासनावर होण्यासाठी कासेगाव परगाण्याचे देशमुख आणि देशपांडे यांनी छत्रपती शाहू महाराजांकडे परवानगी मागितली. त्यानुसार शाहू छत्रपतींनी २३ आॅक्टोबर १७११ रोजी कौलनामा देऊन देवास सिंहासनी बसवून महोत्सव करण्यास सांगितले आहे. नंतर परत शाहू छत्रपतींनी सन १७१६ साली पुन्हा क्षेत्राचे समस्त ब्राह्मण, पुजारी, बडवे, मोकदम, शेटे महाजन यांना देव सिंहासन बसविण्याचे अभयपत्र दिले आहे.

देशमुखांचे अधिकार

पंढरपूरचे विठ्ठलाचे दैवत हे उभ्या महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत आहे. त्याची सुरक्षितता व पुन: देव सिंहासनी बसवण्याबाबतची जोखीम या घराण्यांनी देशमुखांचेवर सोपविले असे यातुन दिसुन येते.

इतिहास काळात वतनदारांना रयतेमध्ये पार मोठा मान होता. त्याप्रमाणे कासेगावच्या वतनदारांचा मान मोठा होता की, ज्यांचा छत्रपतींनाही हेवा वाटावा. कासेगावच्या देशमुखांचे स्थान एखाद्या मांडलिक राजाप्रमाणेच होते. त्यांना स्वतंत्र मुद्रा होती. प्रांतातील सर्व दप्तर त्यांच्या मुद्रेशिवाय प्रमाणित होत नसत. वार्षिक जमाबंदी, कोणत्या गावच्या शेतीवर किती सारा आकारावयाचा इ. सर्व ठराव देशमुखांच्या सल्ल्यानेच सरकारी मुजुमदार व सुभेदार ह्यांनी निश्चित करायचे. परगाण्यातील सर्व प्रकारचे तंटे-बखेडे देशमुखांनी मिटवायचे, गावच्या सीमा ठरवणे, गाव शिवारातील बांध कायम राखणे, पिकांवर, गुराढोरांवर आणि रयतेवर सरकारी किंवा सावकारी जुलूम होऊ न देणे इ. राजाप्रमाणे सर्व व्यवहार आपल्या दृष्टीखाली जो चालू ठेवतो त्यास अमात्यांनी "स्वतंत्र देशनायक" म्हटलेले आहे.

- सोलापूर जिल्ह्य़ातील वतनदार आणि गढ्या

⛳⛳⛳ कासेगाव जनता ग्रुप ⛳ ⛳