User:Zarifjon Adilov/sandbox

BARQAROR RIVOJLANISH: LANDSHAFT – SHAHAR EKOLOGIYASI OB’EKTI SIFATIDA t.f.n., prof. Z.H. Adilov Toshkent arxitektura – qurilish instituti

Annotatsiya. Rivojlanish konsepsiyasini amalga oshirish, landshaft tarkibiy qismlarining tarkibiy o‘zgarishi jarayonlarining qaytarilmasligini tan olish va nisbiy ekologik muvozanat holatiga qaytishning eng oqilona usullarini izlash asosida inson hayoti muhitining tegishli sifatlariga erishish uchun shahar landshaftini o‘zgartirish usullari va vositalaridan maqsadli foydalanish ko’rib chiqilgan. Annotation. The targeted use of the methods and means of modifying the urban landscape to achieve the appropriate qualities of the human habitat based on the implementation of the concept of development, recognition of the irreversibility of the processes of structural changes in the components of the landscape and the search for the most rational ways to change them. Return to a state of relative ecological balance. Аннотация. Аннотация. Целенаправленное использование методов и инструментов модификации городских ландшафтов для достижения соответствующих качеств человеческой жизни, основанной на реализации концепции развития, признании необратимости процессов структурных изменений компонентов ландшафта и поиска наиболее рациональных способов Возвращение в состояние относительного экологического баланса. Kalit so‘zlar: Rivojlanish konsepsiyasi, shahar ekologyasi, tabiat, texnogen, tabiiy, antropogen landshaftlar, «barqaror rivojlanish», ekologik salohiyat. Keywords: Development concept, urban ecology, nature, man-made, natural, anthropogenic landscapes, "sustainable development", ecological potential. Ключевые слова: Концепция развития, экология города, природа, техногенные, природные, антропогенные ландшафты, «устойчивое развитие», экологический потенциал.

Kirish. Shahar va tabiat o‘rtasidagi o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keluvchi muammolar fan va texnika taraqqiyotining tezlashishi hamda shahar atrof-muhitini shaharsozlik tadbirlari natijasida ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga mutanosib ravishda o‘sib bormoqda. Tabiiy zahiralar kamayib borayotgan sharoitda tabiatni muhofaza qilishga intilishi va shu bilan bir vaqtning o‘zida undan foydalanishi orasidagi muqarrar ziddiyat insonni bu muammolar yechimini izlashga majbur qilmoqda. Texnogen omillarning atrof muhitga ta’sirining shiddatli oshishi sababli tabiiy landshaft tubdan o‘zgara boshlagan sharoitida rekonstruksiya amalga oshiriladigan shahar rivojlanishining shakllaridan biridir. Shahar shakllanishining turli bosqichlarida, qayta qurish faoliyatining mazmuni va ustuvor yo‘nalishi bir-biridan sezilarli ravishda farqlanadi. Rivojlangan mamlakatlarnning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, landshaftni o‘zgartirish ishlarini amalga oshirishda tanlanadigan uslublar xududning atrof muhit holati, uni tashkil etuvchi tabiiy va sun’iy, antropogen tarkibiy qismlarning muvozanat darajasi bilan belgilanadi. Asosiy qism. Tabiiy va sun’iy, antropogen tarkibiy qismlarning muvozanatli rivojlanishi yoki muvozanatning buzilishi uzoq vaqt davomida antropogen landshaftning mavjudligi uchun zarur shart-sharoitlarni, yoki aksincha, ekologik muammolarning kuchayishi bilan ma’lum bir keskinlikni o‘z ichiga oladi. Shaharsozlik faoliyatining mazmunini, shu jumladan, shahar atrof-muhitini rekonstruksiya qilish mazmunini belgilashda “... Konsepsiya”ning “barqaror rivojlanishga o‘tish tabiiy ekotizimlarni barqarorlikni kafolatlaydigan darajagacha qayta tiklashni nazarda tutadi...” degan mezon katta ahamiyatga ega [1]. Ushbu talqin landshaftni optimallashtirish uchun aniq yechimlarni izlash asosida ekologik muvozanat holatiga qaytish vazifalarining ustuvorligini tan olishni anglatadi. Shu sababli, ushbu tadqiqotda “barqaror rivojlanish” atamasidan foydalanish birinchi navbatda, inson hayoti uchun atrof-muhit sifati barqarorligini ta’minlaydigan darajada saqlash bo‘yicha maqsadli faoliyatni amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan tushunchaning asl ma’nosiga murojaat qilishni nazarda tutadi. O‘zbekiston Shaharsozligining xududlar va aholi yashash punktlarining barqaror rivojlanishiga bag‘ishlangan Milliy doktrinasi bo‘limida “...shahar muhitining tanazzulga uchrashiga qarshi kurashishda birinchi navbatda bu muhitdagi hayotning asosiy ta’minlovchi ko‘rsatkichlarini melioratsiyasi (tubdan yaxshilash) ko‘zda tutiladi. Harakatlar ketma-ketligi aniq, bu: tanazzulni to‘xtatish, barqarorlashtirish va hayotiy farovonlikni ta’minlash muhitini tubdan yaxshilash” [2]. Qo‘llab-quvvatlanadigan (barqaror) rivojlanish modeli shahar atrof-muhitini tuzatib bo‘lmaydigan buzilishlar xavfisiz optimallashtirish talablariga to‘liq javob beradi [3]. Shahar rivojlanishini ushbu yo‘nalishining dolzarb jihati shundan iboratki, shahar landshaftida tabiiy salohiyatni to‘plash uchun kerakli shart-sharoitlar shakllantiriladi va muhitning alohida qismlarining restrukturizatsiyasiga qarab uni maqsadli ravishda to‘ldirib boriladi. Ekologik rejalashtirish g‘oyasi dastlab jamiyatning tabiatni muhofaza qilish shakldagi boshqariladigan rivojlanishining ko‘rinishi sifatida taklif etildi, bunda inson huquqlari va manfaatlari biosfera imkoniyatlariga mos kelishi kerak [4]. O‘zbekiston uchun yangi qadriyatlarga bunday o‘tishning dolzarbligi “Konsepsiya ...” da keltirilgan ma’lumotlardan aniq ko‘rinib turibdi. Harakatlar strategiyasi 2017-2021 – Barqaror rivojlanish maqsadlarini bajarish bo‘yicha milliy “yo‘l xaritasi” O‘zbekistonning barqaror rivojlanish konsepsiyasiga o‘tishini rag‘batlantiruvchi omillarga 2017 yildan keyin mamlakatda qabul qilingan bozor mexanizmlari (tabiat zahiralaridan foydalanilganlik uchun to‘lovlarni joriy etish), shuningdek O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun eng qiyin davrda atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha mintaqaviy dasturlarni moliyalashtirish maqsadida tashkil etilgan Ekologiya jamg‘armasi kiradi [5]. Shahar landshaftining sezilarli darajada buzilishi sharoitida ekologik harakatlarni rag‘batlantirish ularni bosqichma-bosqich optimallashtirish uchun real imkoniyatning paydo bo‘lishini anglatadi, bu esa asosan o‘zlashtirilgan hududlardagi rekonstruksiya ishlari bilan bog‘liq. Landshaft – shahar ekologyasi ob’ekti sifatida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorida qayd etilgan, mamlakatda ekologik xavfsizlikni ta’minlash, ekologik vaziyatni yaxshilash, qulay ekologik holatni barqaror saqlash, ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida davlat boshqaruvi samaradorligini ta’minlash hamda sohada sodir etilayotgan huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni yanada jadallashtirish maqsadida: «ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ularni qayta tiklash va inson faoliyatining tabiatga salbiy ta’sirini oldini olish sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish» [6] masalasiga murojaat etishning dolzarbligi bu birikmaga qaysi vositalar va qanday sharoitlarda erishish mumkin degan savolni paydo bo‘lishi va o‘rganish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Shahar landshaftiga turli omillarning (iqlim, shaharsozlik, iqtisodiy, estetik va boshqalar) ta’sir etishi bilan murakkablashib, bunda landshaftdagi tabiiy tarkibiy qismlar hamda arxitekturaviy ob’ektlarning uzluksizligi ularni muqarrar ravishda har tomonlama ko‘rib chiqishni nazarda tutadi. Aksariyat xorijiy tadqiqotchilar tomonidan “shaharning arxitekturasi va landshaftini tashkil etish” [7], “Landshaft arxitekturasi” (A.S. Uralov, L.A. Adilova) [8] qo‘llagan atamalar shahar xududining ekologik xususiyatlarini optimallashtirish, shu jumladan uni rekonstruksiya qilish masalalari yechimini ma’lum tabiiy-antropogen vaziyatda aniq shaharsozlik tuzilmalarining hamda alohida me’moriy ob’ektlarning rivojlanish jarayonini har tomonlama ko‘rib chiqish asosida izlash kerakligidan dalolat beradi. Ushbu vaziyatdan kelib chiqadigan bo‘lsak, landshaftni shahar ekologiyasining ob’ekti sifatida ko‘rib chiqish shaharsozlik tuzilmalarining tabiiy muhit bilan o‘zaro ta’siri jarayonini tushunishga imkon beradi, ular o‘rtasidagi vujudga keladigan nizolar, namoyon bo‘lish shakllari va ularni hal qilish usullari mohiyatini ochib beradi. Bundan tashqari, landshaftni shahar ekologiyasining ob’ekti sifatida ko‘rib chiqish holatida uni o‘zgartirish masalalariga urbanizatsiyalashgan (o‘zlashtirilgan) va bo‘sh maydonlarning ekologik jihatdan muvozanatli birikmasi orqali, shuningdek, tabiatning asosiy tarkibiy qismlarini himoya qilish va tiklash nuqtai nazaridan yondashish mumkin bo‘ladi. Mazkur holatda shahar ekologiyasi tushunchasi aholining ekologik jihatdan sog‘lom turmush sharoitini ta’minlash, ekologik muvozanatni saqlash, barqaror rivojlanish, tabiatdan foydalanishni maqsadli yanada tashkillashtirishga qaratilgan yo‘llar, vositalar, usullar va yechimlarni izlash” degan ma’noni bildiradi [9]. “Landshaft” tushunchasini ko‘pgina tadqiqotchilar tomonidan talqin etilishining xilma-xilligiga qaramasdan (tabiiy-hududiy kompleks, tabiiy geografik kompleks va boshqalar), uning eng muhim xususiyati – unda o‘zaro yagona ajralmas tizimni tashkil etuvchi o‘zaro bog‘liq komponentlar mavjudligidir. Shahar landshaftini ikkita - tabiiy va antropogen quyi tizimlar o‘zaro bog‘liq bo‘lgan murakkab tizim sifatida tasvirlash ularning o‘zaro bog‘liqligi va o‘zaro ta’sirini kuzatib borish imkoniyatini beradi. V.A. Svetlosanov ta’kidlaganidek: «Tabiiy va antropogen tizimlarning o‘zaro ta’siri juda katta, biroq ularning bir-biridan asosiy farqi shundaki, tabiiy quyi tizim o‘zini o‘zi boshqarishga qodir bo‘lib, u antropogen quyi tizimning faol ta’siriga muhtoj bo‘lmaydi (balki aksincha), antropogen tizim esa, aksincha, butunlay tabiiy tizimga bog‘liqdir” [10]. Ko‘rinib turibdiki, tabiiy holatidagi landshaftning tabiiy tarkibiy qismlarining o‘zaro ta’sir xususiyatlari bunday tizimni o‘z-o‘zini tartibga solish mexanizmlariga tayangan holda barqaror holatda saqlashga imkon beradi. Antropogen landshaft esa insonning atrof muhitni ma’lum vazifani bajarishga moslashtiruvchi faoliyatining natijasi bo‘lib, bu landshaft butun tizim barqarorligini ta’minlovchi dastlabki aloqalarni yo‘qotadi. Tabiiy landshaftning o‘zlashtirilgan landshaftga aylanishi texnogen tuzilmalarini tashkil etish va rivojlantirish bilan birga amalga oshiriladi, bu esa dastlabki barqarorlik holatini saqlab qolishni qiyinlashtiradi. Zamonaviy yirik shaharning muhiti insonning tabiiy landshaftga nisbatan halokatli ta’siri natijasida tobora ko‘proq ziddiyatli bo‘lib bormoqda, undagi muvozanat yo‘qolmoqda, ko‘pincha g‘ayriinsoniy tus olmoqda. Odatda, antropogen landshaftlar inson faoliyatiga bog‘liq bo‘lib, ular mustaqil ravishda mavjud bo‘lish va rivojlanish qobiliyatiga ega emaslar. Landshaftning bunday holatini saqlab turish bo‘yicha faoliyat to‘xtatilgan taqdirda, hududning tabiiy muhiti o‘zining dastlabki holatiga qaytishga va o‘zlashtirilgan hudud qismlarini esa begona, tabiiy bo‘lmagan tarkibiy qismlar sifatida rad etishga intiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, inson tomonidan landshaftning o‘zgartirilishi, xususan, o‘simliklarning alohida xududlarga kiritish yoki olib tashlash, suv rejimining o‘zgarishi yoki sun’iy rel’efning shakllanishi o‘z-o‘zidan yangi, “antropogen” landshaftning paydo bo‘lishiga olib kelmaydi. N.P. Soboleva va Ye.G. Yazikov   ta’kidlaganidek: “... tabiiy landshaftning tuzilishi va vazifalariga insonning eng kuchli aralashuvi holatlarida ham, masalan, eng yirik shaharlarda, geologik poydevor, makrorel’ef, iqlim, ya’ni landshaftning “birlamchi” komponentlari deyarli o‘zgarmaydi va inson hayotiga ta’sir qilishda davom etadi [11]. Shu vaqtning o‘zida, inson ta’sirining landshaft o‘zgarishiga ortib borishi tuproq, havo va suv havzalarining ifloslanishi, o‘simliklarning nobud bo‘lishi kabilarda namoyon bo‘ladi. Shahar maydoni qismlarining dastlabki asl holi, uning tabiiy tarkibiy qismlarining o‘ziga xosligi – rel’ef shakli, suv havzalari xududlari, o‘simlik massivlari o‘zlashtirish jarayonida shahar rivojlanishiga qarab o‘zgaradi. Shunday qilib, landshaftning tabiiy qismlari yoki tabiiy quyi tizimi antropogen landshaftning doimiy ravishda torayib boruvchi zahira vazifasini bajaradi. Yuz berayotgan jarayonlarning orqaga qaytarib bo‘lmasligi landshaft o‘zgarishining maqsadlariga qarab yangi xuusiyatlarga ega bo‘lgan aloqalarning paydo bo‘lishiga olib keladi. Hudud ekologik salohiyatini pasayishdan boshqa iloj yo‘q degan g‘oya katta maydonlarda “tabiatsiz” landshaft shakllanishiga olib kelib, bu xududa inson tomonidan yuzaga keltirilgan vayronagarchilikni tabiat o‘z kuchi bilan bartaraf eta olmaydi. Xulosa. Shunday qilib, zamonaviy shahar landshafti unda sodir bo‘layotgan jarayonlarning barcha xilma-xilligi va ziddiyatlarni aks ettirib, asrlar davomida insonning yaratuvchi va bir vaqtning o‘zida buzg‘unchi faoliyati natijasiga aylanib bormoqdaman. Ko‘rinib turibdiki, shahar landshaftining mavjud tabiiy tarkibiy qismlarini faqatgina saqlab qolishga qaratilgan an’anaviy yo‘nalish ularni tiklash bo‘yicha qat’iy samarali choralar ko‘rishni talab qiladi. Bu holda shahar hududlarini rekonstruksiya qilish tushunchasi hududdan foydalanish xususiyatining o‘zgarishiga mos keladigan hamda qulay va havfsiz shahar muhitini shakllantirishni ta’minlaydigan landshaftning yangi tabiiy tarkibiy qismlari tizimini qurish ma’nosini kashf etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Рио-де-Жанейрская декларация по окружающей среде и развитию 1992 г. https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/riodecl.shtml. 2. O‘zbekiston Respublikasining shaharsozlik kodeksi. 23.05.2021. https://lex.uz/docs/-5307951. 3. 2022 – 2026 – Yillarga mo‘ljallangan yangi o‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.01.2022 yildagi PF-60-son. 4. Sultonov P.S. Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish asoslari. “MUSIQA” nashriyoti Toshkent 2007. 5. O‘zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining qarori 2017–yil 15–iyun, 375–son. O‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. Aripov Toshkent sh. 6. Atrof-muhitni muhofaza qilish hamda ekologik nazorat sohasidagi davlat organlari faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev Toshkent sh., 2021-yil 30-dekabr, PQ–76-son. 7. Вергунов А.П. Архитектурно-ландшафтная организация крупного города / – Л.: Стройиздат, Ленингр. отд-ние, 1982. - 134 с. 8. Uralov A.S., Adilova L.A. Landshaft arxitekturasi. Cho’lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent – 2014. 9. Тетиор А.Н. Экологическая инфраструктура и среда жизни / - М.: Изд-во РЭФИА, 2002. –421с. 10. Светлосанов В.А. Устойчивость природных систем к природным и антропогенным воздействиям. Москва. 2009. - 100 с. 11. Соболева Н.П., Язиков Е.Г. Ландшафтоведение Издат. Томского политехнического университета 2010. 175 с.