User talk:Баттүшиг

Сумъяа Бэйс
1874 онд Манж Чин улсын Илийн Цахар Хошуу гэх газар Богд Хаант Монгол Улсын иргэн болон төрсөн. 1912-1919 онд цэргийн алба хааж Таван Замын байлдаанд ЖАНЖИН, Ардын Журамт Цэргийн ДЭД ЖАНЖИН тушаалд томилогдон Богд Хаант Монгол Улсын Армид ажиллаж байсан. Богд Хаант Улсын Ялгуун Баатар, Богд Хаант Монгод Улсын Гүн Бэйс хэмээх цол шагнал хүртэж Таван Замын Байлдаан, Хиагтынг чөлөөлөх тулалдаах хэмээх олон тулалдаанд оролцож явсан. Тэрээр 1935 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сэлэнгэ аймагт өөд болсон билээ.

Эхлэл
1912 оны зун Юань Ши-кай Өвөр монголын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дарж эхэлсэн бөгөөд түүнийг Монголын Засгийн Газар эсэргүүцэж олнаа өргөгдсөний 2 дугаар оны 12 дугаар сарын 18-нд буюу 1913 оны нэгдүгээр сарын 25-нд Өвөрмонголын хамгийн түгшүүртэй байгаа Егүзэрийн хийд, Дариганга, Баруун зүүн Сөнөд, Xөх хот, Гурван гүн, Хатны гол зэрэг таван чиглэлээр 9100 гаруй цэрэг илгээжээ. Цэргийн үндсэн нэгж нь 200 хүн бүхий хороод байх бөгөөд орон нутгийн ардуудаас хүнс хэрэглэлээ залгах ёстой байв. Өөрөөр хэлбэл цэргийг хувцас, хүнс хэрэглэлээр хангах төвлөрсөн газар байгаагүй боловч монгол улсынхаа төрийн тусгаар тогтнолыг хамгаалах их тэмцэлд зориглон мордсон дайчид үлэмж гавъяа байгуулсныг түүх сударт олонтаа тэмдэглэжээ. Гэвч тэр дайнд цэрэг захиран оролцож явсан Сумъяагийн тухай энд тогтож өгүүлэх нь зүйтэй. 1913 оны эхээр Богд хааны зарлигаар Сумъяаг Нийслэл Хүрээнд дуудан аваачиж Зүүн өмнө зүгийн монголчуудыг төвшитгөн тохинуулах түшмэл, цэргийг ерөнхийлөн захирах сайдын албанд томилон Дариганга чиглэлээр хилийн чанадаас довтолж байгаа хятадын хар цэргийн эсрэг байлдах их цэргийг захируулан илгээсэн байна. Энэ цэрэгт монголын бүх хошууны 18-60 насны эрчүүд дайчлагдан мордсоны дотор Хиагтыг хамгаалах 100 цэргийн байнгын албатай Сумъягагийн захиргааны эрчүүдээс Торгууд, Рааш, Дарваан, Дорж, Авилай, Довдон, Саалай, Тохноо, Түвшин, Аюуш, Сүхээ, О. Цэрэндорж, С. Алиа зэрэг хүнийг Сумъяа өөрөө сонгон авч хөдөлжээ. Сумъяа Или Тарвагатайд байх үедээ хятадын хар цэрэгтэй олон жил тэмцэж явсан дайн тулалдааны туршлагадаа тулгуурлан байлдааны бэлтгэлээ дээд зэргээр хангасан байна.

Тэмцэл
Анх удаа Шилийн голын чуулганы харьяат нутаг Шуурга (зарим ном бичигт Шуурга гэж бичсэн байдаг Сумъяагийн өөрөө бичсэн гэрийн үеийн бичмэлд Шуурга гэжээ) хөөрөг, Дархан уулын сүм зэрэг газар хятадын хар цэрэгтэй тулалдан баатарлагаар ялж их буу 1, пулемёт буу 1, бага хурдан буу 372, их бууны сум 411, бага хурдан бууны сум 35300, сэлэм 343, их бага туг 15, цэргийн майхан 413, цэргийн хувцас 1227, цэргийн гутал 1053, цэргийн хүнсний гурил, будаа 50000 (5 түм) илүү уут, бусад олон зүйл олзолсон байна. Сумъяагийн энэ гавъяаг Засгийн Газраас үнэлж, үе улиран залгамжлах засаг, улсын түшээ гүнгийн хэргэм хошуу захирах засгийн тамга цутгуулан олгуулж Ялгуунбаатар цол хүргээжээ. Мөн Сумъяаг дагалдан Илиэс ирж түүний хамт хятад цэргийн эсрэг тулалдаанд оролцсон 12 хүнд 4-өөс 6 дугаар зэргэ олгож хөхүүлсэн байна. Үүний дараа их цэргийн хамт Цахар шулуун хөхийн хошуу Долоннуурын зэрэг газарт хуралдсан хятад цэргийг хядан сөнөөж их буу 3, бага хурдан буу 300 илүү, цэргийн их, бага майхан, янз бүрийн бууны сум зэргийг олзолж цааш хар цэргийг ухуурлан хөөж байлдсаар Зуу-Үдийн чуулганы харьяат Жинпин хэмээх Бяруу хотыг эзлэн авахаар галзуу барсын дайралтаар огцом довтрон ороход тус хотыг орхин зугадсан байна. Энэхүү хотыг эзлэн авах үед нэг ч монгол цэргийн амь эрсдээгүй байна. Сумъяагийн цэрэг Бяруу хотоос цааш хөдөлж Лиу янин, Шилин ци зэрэг хотыг байлдан авахаар ороход 50000 (5 түм) илүү цэрэг чуулан ирж эсэргүүцэн байлдахад хэд хэдэн удаа ухарч дайсныг түр амсхийх чөлөөг ашиглан дахин хүчтэй сөрөх давшилтанд орж эгцлэн дайрах, тойрон бүслэх аргыг (тактик) чадмаг хослуулан дайсныг зүг бүр тийш нь хөөн сарниулжээ. Яг тэр үед Нийслэл Хүрээнээс тусгай элч ирсэн

Оргил Үе
Цэргийн яамны шийдвэрийг танилцуулсныг үзвэл, Замын үүд, Жанчхүүгийн зүг мордуулсан гүн Мууранга-гийн цэргийг ерөнхийлөн захируулахаар Сумъяаг томилсон байжээ. Тэрбээр нэгэнт тушаасны дагуу явахаар завдан байхад дахин Нийслэл Хүрээнээс яаралтай элч довтлон ирж, Хиагт хотноо Орос, Xятад, Монгол гурван улс гэрээ хэлэлцэхээр тогтож Монголын таван замын их цэргийг хойш татах болсныг мэдэгдсэн тул түшмэл цэргээ авч буцаж иржээ. Эх нутгаа болон үндэс угсаа нэгт ах дүү Өвөрмонголыг ийнхүү бат найдвартай хамгаалж байтал Орос, Хятадын эрх баригчдын санаачилгаар Монголыг өөрсдийнхөө эрхшээлд хуваан захирах зорилготой эхэлсэн Хиагтын гурван этгээдийн гэрээнд оролцогч хөрш орны шаардлагаар хятадын түрэмгий цэргийн эсрэг монгол дайчдын сөрөг довтолгооныг таслан зогсоосон учир таван чиглэлээр хятадын хар цэрэгтэй тулалдаж байсан монгол цэргийн ихэнх нь арга буюу эгж ирсэн байна. Сумъяа монгол нутагт ирж ажил үйлс нь өөдрөг, дутах, гачигдах зүйлгүй шахам байсан боловч харь газар Илид үлдсэн нэгэн хошууны нөхдөө татан авчрах тухай санал боловсруулж Засгийн газар уламжлан зөвшөөрүүлж Даригангын Ма бэйс хэмээх Магсаржав цуг Или рүү явахаар бэлтгэж байтал Хиагтын Гурван этгээдийн гэрээний ёсоор Монгол улс хятадад автономит эрхтэй захирагдах болсноор Сумъяа нарын явахыг хориглон болиулсан гэдэг. Ийнхүү Сумъяа болон түүний дотно арав гаруй хүн цэрэг дайнд гавъяа байгуулснаар тэдний нэр хүнд монгол даяар түгж ард олны талархлыг хүлээх болсон учир 1915 оны сүүлчээр Сумъяаг Хиагт хавийн 28 харуулын даргаар томилсон байна.

Хэлмэгдүүлэлт
Гэтэл тус хошууны залан Мэнгэт өөрийнхөө хошуу захирагч болоогүйд ихэд атаархан өс хонзон санаж хошуу ноён Сумъяагаа элдгээр гүтгэсэн зарга бичиж 1917 онд Дотоод Яамнаа өргөсөн байна. Уг заргын гол агуулга нь юу байсныг тоймлон өгүүлбэл, Сумъяа зуун цэргийн хадлан өвсийг хувьдаа ашигласан; Илиэс нүүж ирэхдээ зарим айл өрхийн замын зардал хүнсийг хувиасаа гаргаж авчирсан хэмээн ядуу ардын цалин хөлснөөс өөрийн дураар суутган завшдаг; Дэмбэрэл, Сумъяа нар бусдын эхнэрийг урвуулан татаж гэр бүл үймүүлсэн гэх зэргээр бичиж Б. Цулбуурбат зэрэг зарим хүмүүсийг өөрөө болон бусдаар ятгуулан гарын үсэг зуруулж Эрдэнэван Намсрай зэрэг хүмүүсээр дэмжүүлсэн байна. Зохих албаны хүмүүс ч уул өргөх бичгийн дагуу шалгахдаа ёс төдий хандаж Сумъяаг буруутган түүний 4 жилийн пүнлүүг хасч байжээ. Илэрхий гүтгэлгээр ингэж шийтгэхийг Сумъяа эсэргүүцэж улс үндсээ ард олноо боддоггүй ноёд түшмэд цөөнгүй байгаа нь даанч харамсалтай. Би өөрийн зорилго бодлогоос хэзээ ч ухарч няцахгүй. Турж үхсэн ч түмэн олныхоо төлөө зүтгэнэ гэж хэлснийг Сумъяаг болон Мэнгэтийг дэмжигчдийн аль аль нь сонссоноо саяхан болтол дурсан ярьцгаадаг байжээ.