User talk:МаратТО

Тағзым
Төлеу-Мұхаммед ОРАШБАЕВ

Т А Ғ З Ы М

немесе

Айдан ана хақында әңгiмелер

Нөкис 2011 жыл

Төлеу-Мұхаммед ОРАШБАЕВ - прозаға дайын-дықпен келген қаламгер: жинаққа кiрген әңгiмелерiнде Ананың бейнесi кескiнделген - еңбек қазанында қайнап, ел басына күн туған сәттерде ер азаматтардың орнын басқан, өз ортасына жақсылық пен игiлiктiң нұрын сеп-кен Айдан ананың көпке үлгi боларлық ic-әрекеттерi көркем сөзде жатық өрiлген. Ана рухына бас ие отырып, тағзым жасайды.

Төлеу-Мұхаммед ОРАШБАЕВ (1936-2011) Түркменстанның Ташауз облысы Тахта ауданы Ызмұхшир ауылында 1936 жылыдың 17 июлинде диқан-шаруа жанұясында дүниеге келген. Мектептi, Ташауз педагогикалық училишесiн, 1961 жылы Нөкис мемлекеттiк педагогикалық институтының тарих-филология факультетiн үздiк бiтiрген. Мектепте мұғалiм, директор жұмыстарында iстедi. Қазақ, түркмен, қарақалпақ тiлдерiнде прозалық шығармалары, аудармалары баспасөзде жарияланды. Методист-мұғалiм атағына ие. Қаракалпақстанның Хожелi ауданы Қатеп ауылында жасады.

Сексеуiлдiң шоғы

Әңгiме

Горечь отцов передалась нам по генам. М. Байт

Ызмұхшир көктемi биыл ерекше ыстық келдi: желтоқсанда алай-түлей ұйытқып жауған қалың қар тапжылмастан жатып алды да, наурыздың ақша қарына ұласты; Оңтүстiк Шығыстан соққан ескек жел сай-саланы ағыл-тегiл ерiтiп жiбердi атыз-шел, қуыс-қолтықтағы қарға шейiн көк суға айналды. Дәуден аузы-мұрнынан шыға құтырынып ақты: қаймақты сүт түстi қою балшық араласқан Әмудiң зәмзәм суы Ата жұрттың боз топырағын кiлкiлдете қандырды, иықтатып eki рет толтырған соң, асыл топырақ шайға қанған қаса сұлудай қып-қызыл болып шыға келдi. Әрi нұрға, әрi суға қанған топырақтан жүйе-жүйенi қуалап, миға шабатын ерекше жұпар аңқиды: егiстi бастап жiберуге жер емшегiн емген диқандар сәуiрдiң ақ жауынынан сескенiп отыр; өткен жылдан қалған отын-шөбi жиналып, шелi жығылып, болат тiстi тырма ерсiлi-қарсылы айдалып тасталған. Бусанған жерден жаппай дүр көтерiлiп, көк шығып келе жатыр: жер де, жан-жануар да құлпырып, түлеп жасарып қапты. Елеусiн сыртқа шыққанда, көгiлдiр аспанның Шығыс етегi ақ нұрға малына бастаған екен: қарсы маңдайда Таңшолпан шақырайып тұр. Ауыл әлi қалың ұйқының құшағында - тып-тыныш: ит, құс, есек дыбыстары да жоқ, тек алыста Құметекте шынжыр табан бiр трактордың дыбысы шығады - қарбалас еңбектiң жаршысындай таңғы саф ауаны теңселтiп жүр. Сол жерде Қарақұмның егестiкке ентелей келiп тоқтаған жерiнде Елеусiннiң балалық жылдары өтiп egi. Мотордың бiр қалыпты үнiне құлақ түре тұрып, Елеусiн сол жылдарды, еңселi кесек үйдi, жүрегiне жақын жандарды бiр сәт көз алдына елестеттi... Ұлы Жеңiстен соңғы әлi ел еңсесiн көтере алмай жатқан кез. Ел ажарсыз: барын майданға жұмсап көтеремi шыққан, күстi қол, жамаулы kuim, сынық көңiлдi болып алған. Ұйқы сергек: атқамiнерлер бозала таңнан аяқ үстiнде - терезе тұсынан дауыстап оятып, еңбек майданына жұмылдырып, iңiр қараңғысына шейiн бел шешпейдi. Сол ел сiңiрi созылған уақытта қамшы салдырмай қара еңбекпен бетпе-бет келiп жүрген ұжымшар бiлегiнiң бiреуi - Айдан Жарболқызы: қабақ шытпайды, шаршап, дiңкелеген кезiнде сәл тыныстап, аяғын созып алады да, еңбекке қарсы шабуылға kipicin кете бередi. Өжет-ақ: денсаулықтың қуанышы, баланың қуанышы қос қолтығынан көтеретiн болса керек, аруақтанып шыға келедi: Айдан өз сүйегiнiң асылдығын әкесiнен көредi: Жарбол тұла бойындағы күш-қуатын қанасына сыйғыза алмай 40 жасына шейiн ат үстiнде жортуылда болыпты. Қамшыгер екен: ер басында қорғасын араластыра өрген дойыр тұратын-ды, сiлтесе, ол адам жалғаншымен қоштаса беретұғын; сегiз өрiмдi қамшы ұдайы оң қолынан түспеген. Жарбол ара-арасында жорыққа шығып, Ойға - Бесқалаға келiп, жылқы да алып қайтатыны бар-ды. Бiр рет қырдан түсiп келе жатқанында, құламада Жарбол жалғыз аттыға тап болады. Келiстi жiгiт екен: өр кеуде, бура сан жоталы еркек көз астынан Жарболға назар тастап, жанаса бередi. Жарбол куә-көз қалдырғысы келмей дойырға eki рет қолын соза түсiп, жас жiгiттi өлiмге қимай үшiншi кезекке ұмтылмайды. Жортуылшы батырлар көз қиықтарымен-ақ ұғысып, өз жолдарын жалғастырады. Арадан бiрнеше жыл өткен соң, жәрмеңкеде Жарболға Бесқаланың жiгiттерi кезiгедi: бiр үйiр жылқының жай-жапсарын сұрайды. Сонда Жарбол бiр шама ойланып отырып, өткiр шегiр көзiн даулескерiне қарап: - Ер ғой десем, ез екен-ау, әттең... - деп шәугiм қазандай дәу басын шайқапты. Батырдың қара өрт болып, түтеп кеткен ұсқынынан шошынған базаршы әрi жоқшы жiгiттер зәрелерi зәр түбiне кетедi, тiлдерi байланып қалады. Тұтығып, былдырлайды... - Әлгi малжандылық қой... Ойдың Қырға шығып бара жатқан ұрысы берi түсiп келе жатқан Жарболдың түр-түсiн бiр жиында шошына отырып айтып жiбередi. Қара бұжыр сом дене де, алақандай дөңгеленген ала көз де, самаладай жанған өткiр жанар да, ат құлағын қаққан бура сан да дәл келген соң жоғын iндеткен жоқшы шошып кетедi: пысқырынып, тесiле қараған Жарболдың көзi өңменiнен түйрей өтiп тұр екен, көк шулан бура жалы шаншыла тiкiрейiп, көйлегiн көтерiп алыпты. Жағдайды тез сезiнген керуен басы ортаға килiгедi. - Сырты түк, iшi боқ бес-он тайды сөз қып, не тантып отырсың. Доғар әрi. Жәкем азаматтың құнын арқалағанда, куәге тартар кiмiң бар? Түсiнсеңшi, миғұла. Әйелшiлiк жасап, ер арасына сөз жүгiртпе... Ел азаматтары жапырыла қаумаласып, Жарболды әзер сабасына түсiредi. Ер жiгiтке артқан сенiмi тасқа соғылып, тауы шағылған Жарбол сол жиыннан тұйықталып шығады да, шаруаға айналып кетедi. Айдан көзi де шаруашылыққа қанық, қолы жұғымды: жердiң де, малдың да тiлiн жете бiледi. Шаруақор: еңбекке де, сөзге де keckip, жұлып түседi. Iздi-iзiнен әке мен шеше, араға көп уақыт салмай жалғыз ағасы Төлеш қайтыс болған соң, Айдан айыр тiлдi сөзуар болып алды - жоқтаудың һас шеберi, жан-дүниеңдi сырқыратады. Айданның көз жасын құрғатқан - Елеусiн: топырлатып қыз таба бергеннен кейiн, дағдарып, тұйыққа тiрелiп жүргенiнде, елеусiз ғана ұл туғанына қуанды, Аллаға мiнәжат жасап, мүлде жаңа өмiрге қадам басты: егде күйеудi де, шоғырланған бiр топ өгей ұл мен қыздарды да маңдайдан қаққан жоқ - ара жiгiн бiлдiрместен қанатының саясында сақтады, қас-қабақтарын бағып, өз бауырынан өрбiген перзенттерiнен бiр елi де кем санамады: тапқанын ауыздарына ұстап, үстi-бастарына жапсырды. Анасы Айданнан таралған шуақтың шерлi көкiректерге нұр ceyin тұрғанын Елеусiн сезiнетiн: ортадан сәл қалқыңқы бойына жазық маңдайы жарасымды egi - жарқырап мейiр төгiп тұратын, қарлығаш қанатындай қиғаш қара қасы қап-қалың, қылшықты-ды. Айдан талықсып шаршаса, әлде не көңiлiне кигинского келiп қалса, қой көзiн қадай қарап, тесiлiп алатұғын. Елеусiн Таңшолпанға тесiле қарап тұрып, ана жанарын көз алдына елес-теттi: Шолпанның айналасындағы көп жұлдыздар жымыңдасып, оның сәулесiн жан-жақтарына таратып жатқандай болып сезiледi. Сонда... Айданның ошағындағы сексеуiлдiң шоқтары да осындай сәуле шашып тұратын egi... Сол уақыттарда-ақ, қаршадайынан қанша жай жатса да, Елеусiн ерте оянатын: бұл уақытта анасы Айдан ошақтағы қоламтаға бiр бүйiрi тиiп тұрған жез құманды көтерiп сыртқа шығады. Iле таңғы қарбалас басталып кетедi: Айдан жеңiл күлдi көсiп-көсiп жiбергенде, жарқырап, қып-қызыл шоқтар щыға келдi: сексеуiлдiң шоғы - ошақтың оты маздай түседi. Сiреңкенiң құс сүтiндей қолға түспес асыл болып тұрған кезi ғой: оттостағын көтерген көршiлер де тұм-тұстан есiней түсiп жетiп келедi; қысқа-қысқа жеңiл хабарларды айтып тауысқанша, Айдан тезек төселген оттостақтарға бiр-бiр шоқтан салып үлгередi. Қанжан, Дәмеш, Әушiк от алып, жанұяларына асығады. Елеусiннiң көзiне сол сәтте анасы Айдан Прометейге ұқсап кетедi: қатар отырған көршiлердiң ошақтарында от жылт-жылт жанып, мұржаларынан қою қара түтiн будақтай бастайды. Елеусiн бiр сәт өмiр белестерiнiң тың қыртыстарына ой жүгiрткенiн сезбей де қалды: анасы өзiн де бақыт жолына ақ қанатты перiште боп тiке нұсқаған екен-ау. Ұлы сәскеде Күн қыза түскенде, Айдан ешкiлердi қораға қамады. Ecik алдында Елеусiнге кезiктi. - Мектептен куәлiгiмдi алдым, апа. Мақтау қағаз да бердi, - Елеусiн бөз дамбалдың ышқырынан шиыршықталған қағаздарды шығарды. - Оқуға емтихансыз алады екен. Орынбасар айтты. Айдан ұлына көз тоқтатып, тiгiле қарады: ұзынтұра арық қара бала күле қарап тұр, қиылған қара қасы өз ағасы Төлештi есiне түсiредi. - Құтты болсын, құлыным. Бағың ашылсын. Елеусiн ешкi бағып жүрген жерiнде Ақойда Орынбасар Мұхтаровқа кез-дескен-домашняя гостиница: мектеп директоры осы кiшкентай аңшы шәкiртiн iш тартатын-ды. Жақсыда да оқитын. Сонда: - Ертең мектепке бар. Құжаттарыңды ал, - деп тапсырған. Елеусiннiң мектептен келiп тұрған бетi-Ги. Шай үстiнде қабақ шатыспа болды. Айдан шалы Ақанға: - Балаң жетiншiнi бiтiрдi. Оқи ма? - деп сұрады. Ақан бiрден kecin тастады. - Ешкiнi Ким бағады. - Сен және мен. - Сөздi доғар. Шаруамен болсын! - гэги де Ақан түргелiп кеттi. Айдан батыл шешiмге келдi: қауын сататын Тәжiғұлдың арбасына Елеусiндi мiнгiзiп жiбердi. Ол педучилищеге құжат тапсырды. Айдан ұлының бақыт шырағын тұңғыш рет осылай жағып egi. Екiншi ретте де... Айдан батылдық жасады. Алыстағы астанаға өзi аттандырды: «Кiшкентай мұғалiм болып жүре берсең өмiрiң босқа өтедi. Мен бар да оқы. Қалада Жұпар, Айбарша бар, әпкелерiң бар. Бағыңды сына.» Сол ретте де ана тiлегi қабыл болып, Елеусiннiң шырағы жанып egi... Тек үшiншi реткi шаңырақ көтерiп, бақыт шырағының жанғанын ана көре алмады: Айдан өмiрден 49 жасында өтiп кеттi. ...Елеусiн әрдайым таң ата ана рухымен тiлдесудi дағдыға айналдырып алған: «Өмiрiмнiң бастау көзi, Анажаным, қысқа өмiрiңде қол ұшымды бере алмадым - Эки-ақ жыл қасыңда iстедiм: алғашқы жалақымды алақаныңа салғанымда, жүйе-жүйең босап, ағыл-тегiл қуанғаның әлi көз алдымда, ет жүрегiң жарылып кете ме деп сескендiм. Сол сәттегi көз қарашығыңдағы қуаныш нұры мәңгi ecimge: Таңшолпанға көзiм түссе, сол сәтiңдi көремiн, жүрегiм езiлiп кетедi. Айналаңа құдiреттi нұр ceyin тұрғандай болып сезiледi: ел басына күн туғанда сексеуiл шоғымен ауылға жарық сәуле шашсаң, қазiр өзiңнен таралған ұрпағыңның қанында, санасында, ақыл-ойында нұр таратып тұрсың. Ананың рухына тағзым етудi, сыйлауды ел Президентiнен үлгi алдық: бiр уыс топырағың төрiмде тұмар болып тұр, бiр шөкiмi жүрегiмнiң тұсында ұдайы қасымда жебеушi қуат берiп жүр...» Елеусiн бiр шоғыр терең ойдан серпiле арылып, көктемнiң жанға жайлы жылы ауасынан cimipe-cimipe жұтып, анасы басып өткен, көмескi тарта бастаған қысқа жолдың қасиеттi соқпақтарын сара ойға салып, тiктеуге асыға бастады.

Ызмұхшир ауылы 1998 сиыр жылы, наурыз