User talk:کوردستانا من ویکیپێدیا

زاخۆ ژ قه‌زایێن گرنگه‌ ل هه‌رێمێ وده‌رگه‌هێ سه‌ره‌كى یه‌ بۆ جیهانا ده‌رڤه‌, سه‌نته‌رێ قه‌زایێ باژێرێ زاخۆ یه‌ كو دكه‌ڤیته‌ لایێ ژێرى یا روژئاڤا یا ده‌شتا سندى یا ئه‌ف ده‌شته‌ ب ئاخا خۆ یا باش بۆ به‌رهه‌مى یا بناڤ وده‌نگه‌, زاخۆ باژێره‌كێ جوان وخودان ئاڤ وسه‌قایه‌كێ باشه‌ دكه‌ڤیته‌ سه‌ر روبارێ خابور كو دناڤ باژێرى دا ده‌رباز دبیت ودبیته‌ دوو روبار وباژیرى دكه‌ته‌ دوو پارچه‌ وپره‌كا به‌رى یاكه‌ڤن ل سه‌ر هاتیه‌ ئاڤاكرن مێژویا وێ ره‌نگه‌ دزڤریته‌ سه‌رده‌مێ میرنشینا بادینان پاش ب تایێ سه‌ره‌كى ڤه‌ دهێته‌ گرێدان ودبه‌ر كه‌لهه‌كا كه‌ڤن دا یا هه‌شت گوشه‌ ستونك ول سه‌ر وان كڤانێن سه‌ر تیژ هه‌نه‌ هه‌روه‌سا نیگار ونه‌خشه‌ ئه‌ڤه‌ وه‌كو خانیه‌كێَ مه‌زنێن وێ بۆ ده‌ربازدبیت.

مێژو نڤیس ل دور ناڤێ زاخۆ ژێك جودانه‌ وچه‌ند بوچونه‌ك ل دور وێ چه‌ندێ هه‌نه‌ هنده‌ك ژێده‌رێن ئارامى دیاردكه‌ن كو ناڤێ وێ ژ په‌یڤا (زاخۆتا) یا ئارامى هاتیه‌ وه‌رگرتن كو رامانا وێ (سه‌ركه‌فتنه‌) كو ب وى شه‌رى هاتیه‌ نافكرن ئه‌وێ دناڤبه‌را رومێ وفرسێ دا چێبوى ل نێزیك زاخۆ یا نوكه‌ كو رومانى یا سه‌ركه‌فتن تێدا ب ده‌ست ڤه‌ ئینابو.

بوچونه‌كا دى هه‌یه‌ بۆ ناڤێ زاخۆ كو ژ په‌یڤا (زێ خوین) هاتیه‌ ئانكو روبارێ خوینێ كو رویدانه‌كا گرنگ ل وى جهى چێبویه‌ ئه‌وژى خوینه‌كا زور لێ هاتبو رشتن وئه‌ف بوچونه‌ یانێزیكى یا ئێكێ یه‌ ودبیت ئاماژه‌ ب وى شه‌رى بیت یێ دناڤبه‌را رومێ وفرسێ دا هاتیه‌كرن.

بوچونه‌كا دى دبێژیت بنیاتێ وێ ژ (زێ) ئانكو روبار و (خوه‌ك) ئانكو جهێ خار جهێ ئاڤ لێ دشدیێت, هه‌ر چاوابیت په‌یڤا زاخۆ دناڤا سترانێن فلكلورێ كوردى دا زور دهێته‌ گوتن وبهیستن (زاخۆكا بادینا).

مێژویا باژێرێ ب دروستى ناهێته‌ زانین میر جه‌لاده‌ت به‌درخان دیاركریه‌ كو باژێركه‌كێ گرنگ بۆ ل سه‌ر ده‌مێ (كوتیان) لێ یا دروست سه‌ركردێ یونانى زه‌ینه‌فون (401) به‌رى زاینى ده‌مێ دگه‌ل له‌شكرێ خۆ ڤه‌گه‌ریایه‌ وه‌لاتێ خۆ دوێ ده‌ڤه‌رێ دا ده‌رباز بویه‌ وگوتیه‌ خه‌لكێ وى جهى كوردن.

دبیت زاخۆ ل وى جهى هاتبیته‌ ئاڤاكرن وبه‌رفره‌هكرن ئه‌و جهێ باژێرێ حسێنیێ لێ هاتیه‌ ئاڤاكرن كو گه‌له‌لك ژێده‌را ژێ خه‌به‌ر دایه‌ نه‌خاسمه‌ یێن عه‌ره‌بى وگوتنه‌ روبارى (خابورێ حوسه‌ینیێ) وهه‌تا نوكه‌ تاخه‌كێ باژێرێ زاخۆ بناڤێ حوسه‌ینیێ یه‌, مێژو نڤیسێ كورد شه‌ره‌فخانێ بدلیسى (1005) كوچى دبێژیت زاخۆ سه‌ر ب میرنشینا بادینان ڤه‌ بویه‌هه‌ر ژ سه‌ر ده‌مێ سلتان (حه‌سه‌ن به‌گ كورێ میر سه‌یفه‌دین) و ل سالا (892) كوچى ئێكه‌م میر ژلایێ وان بۆ زاخۆ هاتیه‌ دانان, هه‌ر وه‌سا ل سه‌رده‌مێ ئێك ژوان كنیشته‌ك بۆ جوهیان ل باژێرى ئاڤاكر وهه‌تا نوكه‌ شوینوارێن وێ ماینه.

ژیارا خه‌لكێ زاخۆ ل سه‌ر چاندنێ یه‌ نه‌خاسمه‌ چاندنا ده‌رامه‌تێ زڤستانێ وه‌كو گه‌نم و جه‌ه ونیسك ونوك وفێقى ب هه‌مى جورا ئه‌ف ده‌رامه‌ته‌ ژى ل ده‌شتا سندى یا وهنده‌ك جهێن دى كو مفا ژێ دهێته‌ وه‌رگرتن, زێده‌بارى چاندنا ده‌رامه‌تێ هاڤینى وه‌كو باجانو برنجى وتوتن وگه‌له‌ك كه‌سكاتیێ دیتر, قه‌زا زاخۆ ب چاندنا سپیندارا وگویز وهنارا یا بناڤ وده‌نگه‌ وژبه‌ر ئاخا وئاڤا باش به‌رهه‌مه‌كێ باش ژێ دهێته‌ چنین.

زاخۆ ژێده‌رێ سه‌ره‌كى یێ چێكرنا (شه‌ل وشه‌بكا) یه‌ وئه‌ف كارسازیه‌ كێم بویه‌ ژبه‌ر نه‌بونا كه‌ره‌ستێ ده‌ست پێكى یێ به‌رهه‌م ئینانێ وه‌كو (مه‌ره‌زى) وباراپتر ژخه‌لكى به‌رێ خۆ دایه‌ وان جلكا یێن ژ هنده‌ك كه‌ره‌ستێن دى دهێته‌ چێكرن.

ژبه‌ر كو زاخۆ ده‌رگه‌هێ سه‌ره‌كى یه‌ بۆ ژ ده‌رڤه‌ له‌ورا یا بویه‌ بنگه‌هه‌كێ بازرگانى یێ گرنگ وپتریا خه‌لكێ وێ بوینه‌ بازرگان وب ده‌هان كومپانیێن بازرگانى لێ هاتینه‌ ڤه‌كرن, گه‌له‌ك شوینوار ل زاخۆ هه‌نه‌ وفه‌رمانگه‌ها شوینوارا ل دهوكێ نێزیكى ( 159) جها لێ ده‌ست نیشانكرینه‌ ویێن گرنگ ئه‌ڤه‌نه :

1- پرا ده‌لال

ئه‌ف پره‌ل سه‌ر روبارێ خابور ل روژهه‌لاتێ باژێرى هاتیه‌ دانان وگه‌له‌ك گوتن ل سه‌ر چێكرنا وێ هه‌نه‌ (هه‌مرتین) دبێژیت یا رومانى یه‌ (ئه‌سكیف) دبێژیت یا یونانى یه‌ و(سلوقس)ى فه‌رمانا ئاڤاكرنا وێ دایه‌ كو ئێك ژ سه‌ركردێن ئه‌سكه‌نه‌درێ مه‌قدونى بۆ, هنده‌ك شوینوار ناسێن رێڤه‌به‌ریا شوینوارێن عیراقى هزردكه‌ن كو دبیت ئێكك ژ سولتانێن بادینان ئاڤاكربیت لێ یا دروست ئه‌ف پره‌ ل سه‌ر شوینوارێن ئێكا كه‌ڤن تر یا هاتیه‌ ئاڤاكرن ودبیت ئێك ژمیرێن بادینان ئه‌ف پره‌ نویژه‌نكربیت وداستانه‌كا سترانا كوردى ل دور ئاڤاكرنا پرێ هه‌یه‌, درێژیا وێ (114) م وفره‌هیا وێ (4, 70)م و (15, 50) م ژ ئاڤا روبارى یا بلنده‌ هه‌مى ب به‌رێ نه‌خشه‌كرى هاتیه‌ دروستكرن و قه‌نته‌ره‌كا مه‌زن وفره‌ه ل نیڤا وێ هه‌یه‌ و (5) قه‌نته‌رێن بچیكتر ل هه‌ردوو ره‌خێن وێ هه‌نه‌, دیوارێن وێ ب به‌رێن مه‌زن وب نه‌خشه‌ هاتینه‌ نژنین وكه‌ره‌ستێ كسلێ بۆ ئاڤاكرنێ هاتیه‌ ب كار ئینان وگه‌له‌ك ب شاره‌زایى هاتیه‌ ئاڤاكرن ومێژویا ئاڤاكرنا وێ نه‌ هاتیه‌ زانین چونكو چ په‌یكه‌ر ونه‌خشه‌ ل سه‌ر نینن هه‌تا مێژویا وێ بهێته‌ زانین.

ناڤێ پرا ده‌لال ل ده‌ف خه‌لكێ زاخۆ یێ كه‌ڤنه‌ وهنده‌ك ژخه‌لكێ تاخێن وێ دبێژنێ پرا مه‌زن وناڤێ پراعه‌باسیێ ناڤه‌كێ نوى یه‌ ل سالێن سیهان ژ چه‌رخێ بورى ل سه‌ر هاتیه‌ دانان ب فه‌رمانه‌كا ره‌سمى یا قایمقامێ قه‌زا زاخۆ یێ وى سه‌ر ده‌مى شوینوار نیاس (كونرادبرویس) ل 15/نیسانا/1909 ده‌مێ سه‌ره‌دانا پرێ كرى ب ناڤێ پرا خا بور نافكر.

2- كه‌لها زاخۆ:

كه‌لها زاخۆ دكه‌ڤیته‌ نیڤه‌كا باژێرى ل سه‌ر ره‌خێ روژ ئاڤایێ خابورى وهه‌تا نوكه‌ ژى یا دیار وبه‌رچاڤه‌ وئێك ژ خانیێن میرگه‌ها بادینان بۆ لێ میر (على خان 1205-1212 ك) دوباره‌ نوژه‌ن وبه‌ر فره‌هكریه‌ ئه‌ف كه‌لهه‌ ل سه‌ر كه‌لهه‌كا كه‌ڤنتر هاتیه‌ ئاڤاكرن ژ پاشمایكێن وێ یا دیاره‌ كو كه‌لهه‌كا ئاسێ بویه‌ وببه‌رێ حه‌ێوى هاتیه‌ ئاڤاكرن وب قاته‌كێ گێچێ هاتیه‌ داپوشكرن, وهه‌تا نوكه‌ ژى بورجه‌كێ وێ یێ ببه‌رى هاتیه‌ ئاڤاكرن یێ به‌رچاڤه.

3- كه‌لها قوباد پاشا:

ئه‌ف قوبه‌ دكه‌ڤیته‌ ناف گورستانا زاخۆیاشه‌ش كوژیه‌ شه‌ش په‌نجه‌ر هه‌نه‌ دگه‌ل ده‌رگه‌هه‌كى (تابوك وفخار) بۆ ئاڤاكرنێ هاتیه‌ ب كار ئینان هنده‌ك نه‌خشه‌ل سه‌ر هه‌نه‌ وهه‌تا نوكه‌ ژى ددیارن.

4- شوینوارێن كێسته‌:

باژێره‌كێ كه‌ڤنه‌ مێژویا وى دبیت ڤه‌دگه‌ریت بۆ سه‌رده‌مێ ئاشوریان ل وێرێ پاره‌ وپه‌یكه‌رێن ئاشورى ویونانى وئیسلامى هاتینه‌ دیتن خودێ ژێ رازى شه‌مدین بابه‌ته‌ك ل دور شوینوارێن كێسته‌ دگوڤارا (الاخا‌و ) دا 1933 نڤێسیه‌ وگه‌له‌ك شوینوارێن دى, (58) كم ژ سه‌نته‌رێ پارێزگه‌هێ دوره‌, روبه‌رێ قه‌زایێ (1378) كم2 وسێ ناحیا بخو ڤه‌دگریت:

- ناحیا رزگارى:

سه‌نته‌رێ وێ باژێركێ براهیم خه‌لیله‌ وده‌رگه‌هێ سه‌ره‌كى یێ هه‌رێمێ بۆ ده‌رڤه‌یه‌, رێكا ده‌وله‌تى بۆ تركیا ل وێرێ ده‌رباز دبیت سه‌نته‌رێ ناحیێ دكه‌ڤیته‌ نێزیك گه‌هشتنا هه‌ردوو روبارا هیزل وخابور وپرا ده‌وله‌تى یا كو دچیته‌ تركیا دكه‌ڤیته‌ سه‌ر, رامانا وێ ڤه‌دگه‌ریت بۆ په‌یڤا گوندى كو مه‌زارگه‌هێ پێغه‌مبه‌ر (ابراهیم خلیل) لێ هه‌یه‌, هه‌ر وه‌سا جهه‌كێ گه‌شتیاریه‌ بتایبه‌تى بۆ خه‌لكێ زاخۆ وخه‌لكێ دى ب گشتى.

ژیارا خه‌لكێ زاخۆ ل سه‌ر چاندنێ یه‌ نه‌خاسمه‌ چاندنا زڤستانى وه‌كو گه‌نم وجه‌ه ونوك ونیسك و ...هتد زێده‌بارى چاندنا ده‌رامه‌تێ هاڤینى وه‌كو باجان سورك وبرنج وهه‌مى جورێن كه‌سكاتى هه‌روه‌سا ره‌ز وبیستانا, ده‌ڤه‌را لێڤو یاب ره‌زو بیستانا وفێقى بناڤ وده‌نگه‌ نه‌خاسمه‌ هنارێن ئه‌رمشتێ وهه‌مى جورێن ترى وخوخ وسێڤ وزه‌یتونا ژكه‌ڤندا ئه‌و جورێن چاندنێ ل ده‌ڤه‌رێ هاتینه‌ چاندن ومفا ژ ئاڤا روبارێ خابور هاتیه‌ وه‌رگرتن.

وگرنكترین چیایێن وێ چیایێ سپى یه‌ ژ ژێریا ناحیا مانگێشكێ بۆ سه‌نتا روژ ئاڤا ده‌ست پێدكه‌ت وتوخیبێ ژێرى یێ ڤه‌به‌رێ ناحیێ یه‌ ورێكا دولى یاكو دچیته‌ باژێرێ زاخۆ دناڤدا ده‌ربازدبیت ب رێكا (گه‌لیێ سپى) ودبێژنه‌ وێ زنجیرا چیایى یا دكه‌ڤیته‌ روژئاڤایێ رێكێ چیایێ دژوار (بێخێر) هه‌تا دوماهیا وان گركێن ل هنداڤ پێشخابور ل سێ كوژیێ توخیبى.

گه‌له‌ك جه وشوینوارێن مێژویى ل ناحیێ هه‌نه‌ و(22) جه ل فه‌رمانگه‌ها شوینوارا ل دهوكێ هاتینه‌ توماركرن ژوانا (كه‌لها ئه‌رمشتێ – شوینوارێن دێره‌بون وپێشخابور – شوینوارێن بێتاسێ – شوینوارێن دورنه‌خێ – شوینوارێن براهیم خه‌لیل).

روبه‌رێ ناحیێ (295) كم2 وژمارا گوندێن وێ (53 ) گونده‌, به‌رى وپاشى ئه‌نفالا هه‌مى هاتبونه‌ خرابكرن ژبلى سه‌نته‌رێ ناحیێ...وده‌ڤه‌رێن دكه‌ڤنه‌ روژ ئاڤایێ ناحیێ دقه‌ده‌غه‌كریبون ب به‌هانا هندێ كو هێلا گازێ دوێ ده‌ڤه‌رێ دا ده‌رباز دبیت, وپشتى پێك ئانینا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستنانێ دوباره‌ ده‌ست ب ئاڤاكرنا ده‌ڤه‌رێ هاتیه‌ كرن وژیان ل گوندێن وێ په‌یدابویه.

- ناحیا ده‌ركار:

ناحیا ده‌ركار دكه‌ڤیته‌ ژوریا روژهه‌لاتێ سه‌نته‌رێ قه‌زایێ دوه‌ختى دا ئه‌و وباتیفا ئێك ناحیه‌ بون وناڤێ وێ (ناحیا ده‌ركار وگولى) بون وسه‌نته‌رێ وێ بێرسڤێ بول سالا 1924 هاته‌ جوداكرن وسه‌نته‌ر ما ل وێرێ وپاش بۆ گوندێ (شه‌رانش) هاته‌ ڤه‌گوهاستن, وپشتى كریارێن ڤه‌گوهاستن وده‌ربه‌ده‌ركرنا خه‌لكى یێن ژلایێ رژێما به‌عسى هاتینه‌ ئه‌نجامدان بۆ كومه‌لگه‌ها ده‌ركارێ هاته‌ ڤه‌گوهاستن.

ئه‌ردێ ناحیێ بۆ دوو ده‌ڤه‌را دهێته‌ لێكڤه‌كرن دناڤبه‌را واندا چیایێ (زكیره) وئه‌و ده‌ڤه‌را دكه‌ڤیته‌ باكور گه‌له‌ك چیا وگر ونهالا بخوڤه‌دگریت وگه‌له‌ك كانى وروبارێن بچیك لێ هه‌نه‌ وه‌كو

1- شه‌رانش – ئسته‌بلان – به‌رخ – به‌هنونه‌ سندى – هیزل.

2- كه‌روك – مارسیس - به‌رخ – به‌هنونه‌سندى – هیزل.

ده‌ڤه‌را دووێ ده‌شتا سندى یا دوله‌مه‌نده‌ ب به‌رهه‌مێن خۆ, وباژێرێ زاخۆ بخو دكه‌ڤیته‌ لایێ باشورێ ڤێ ده‌شتێ ودناڤا وێ دا رێكه‌كا قێركرى ده‌ربازدبیت سه‌نته‌رێ قه‌زایێ بناحیا باتیفا وكانى ماسێ ڤه‌ دهیته‌ گرێدان.

پتریا خه‌لكێ زاخۆ دبیاڤێ چاندنێ دا كاردكه‌ن نه‌خاسمه‌ ده‌رامه‌تێ زڤستانا دهێته‌ چاندن وه‌كو گه‌نم وجه‌ه ونوك ونیسك و...هتد هه‌روه‌سا ده‌رامه‌تێ هاڤینى وه‌كو باجان وبرنج بۆ ڤێ چه‌ندێ ده‌شتا سندى دهێته‌ ب كارئینان ناحی ب بیستانێن فێقى وه‌كو سێف وخوخ وهرمیك وگویز وهنار وحلیك ودار سپیندار وبه‌رى ومازى زێده‌بارى خودانكرنا ته‌رش وكه‌والى یا بناڤ وده‌نگه‌ ومفا ژ چه‌روان وكوز وسه‌قایێ هوینك ل هاڤینا دهێته‌ وه‌رگرتن, ده‌ڤه‌رێن باكور ژ ناحیێ وه‌كو هاڤینگه‌ه مفا ژێ دهێته‌ وه‌رگرتن وپله‌یێن گه‌رمێ ژ (32) پلا ده‌رباز نابیت چیایێن وێ ب دارستانا دداپوشى نه‌ نه‌خاسمه‌ ده‌ڤه‌را شه‌رانش وگه‌لیێ پس ئاغا وسه‌ركێت سندى یا وگرنكترین چیایین وێ (زكیره‌, خامتیر) وگه‌له‌ك جهێن شوینوارا لێ هه‌نه‌ وپتر ژ (48) جهێن شوینوارا ژلایێ رێڤه‌به‌ریا شوینوارێن دهوكێ هاتینه‌ توماركرن وه‌كو (براره‌ به‌نكا - بیشوك- پرا شێخ یوسف- كه‌لهێن سناتێ – كه‌لهێن به‌رخ – كه‌لها سلێمان سندى –شكه‌فتێن ئسته‌بلان و...هتد ).

روبه‌رێ ناحیێ (531) كم2 و(64) گوندا بخوڤه‌دگریت وهه‌مى ل هه‌وا ئه‌نفلا هاتبونه‌ خرابكرن وكومه‌لگه‌هێن ب زورى ل ده‌شتا سندى هاتبونه‌ ئاڤاكرن مینا (ده‌ركار – هیزاوا – بێرسڤێ –تلكه‌به‌ر – دار هوزان) وهنده‌ك ژ خه‌لكێ ناحیا كانى ماسێ ویێ ناحیێ بخو لێ هاتبونه‌ ئاكنجیكرن.

- ناحیا باتیفا:

سه‌نته‌رێ وێ باژێركێ باتیفا یه‌, دكه‌ڤیته‌ باكورێ سه‌نته‌رێ قه‌زایێ ئه‌و دگه‌ل ناحیا ده‌ركارێ ئێك ناحیه‌ بون لێ ل سالا 1924 ناحیه‌كا نوى هاته‌ دانان بناڤێ ناحیا (گولى) وسه‌نته‌رێ وێ ل گوندێ (دێمكا) بۆ پاش بۆ گوندێ به‌هنونه‌ هاته‌ ڤه‌گوهاستن پاش ل باژێركێ باتیفا بنه‌جه بۆ, باتیفا دكه‌ڤیته‌ سه‌ر رێكا سه‌ره‌كى یا كو ده‌ڤه‌را به‌روارى بالا ب زاخۆ ڤه‌ گرێدده‌ت ورامانا وێ ب زمانێ كوردى ئانكو ده‌ڤه‌را ده‌شتا كویر یا كو ل زڤستانا باروڤێن به‌فرا لێ دهێن.

ئه‌ردێ ناحیێ بۆ دوو ده‌ڤه‌را دهێته‌ پارچه‌كرن یائێكێ ده‌ڤه‌را ده‌شتێ ئه‌وژى درێژه‌پێدانا ده‌شتا سندى یه‌ هه‌تا روبارێ خابور, ده‌ڤه‌را دووێ یا چیایى یه‌ یا ب دول ونهال وگر وجهێن بلند و ئاسته‌نگه‌ گه‌له‌ك روبار وشیفكێن ئاڤێ وكانى لێ هه‌نه‌ ومفا بۆ چاندنێ ژێ دهێته‌ وه‌رگرتن.

ژیانا خه‌لكێ ناحیێ ل سه‌ر چاندنا به‌رهه‌مێ زڤستانێ یه‌ وه‌كو گه‌نم وجه‌ه ونیسك ونوك ... هتد وده‌شت وجهێن باش یێن چاندنێ دهێنه‌ ب كارئینان زێده‌بارى چاندنا ده‌رامه‌تێ هاڤینى وه‌كو برنج وباجان وكه‌سكاتى, ل ڤان سالێن دوماهیێ خه‌لكێ ده‌ڤه‌ه‌رێ ده‌ست ب چاندنا دارێن فێقى كریه‌ مینا سێڤ وخوخ وهورمیك وهنار ومشمش, هه‌روه‌سا نهالێن وێ ب چاندنا دار سپیندارا یا بناڤ وده‌نگه‌ زێده‌بارى چاندنا گویز وفسته‌ق, بۆ ئاڤدانێ مفا ژ روبارێن زریزه‌ وسیركوتكى وخابورى دهێته‌ وه‌رگرتن, هه‌روه‌سا خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ ته‌رش وكه‌والى بخوداندكه‌ت ژبه‌ر هه‌بونا كوز وچه‌روانێن به‌ر فره‌ه ل ده‌ڤه‌رێن چیا كو سه‌قایه‌كێ خوش وئاڤه‌كا بوش لێ هه‌یه‌, ژچیایێن وێ (نزدور - رویسێ – كه‌شان – سه‌ركێ شوینێ –به‌هنونه‌ – شابانى).

ژ روبارێن وێ روبارێ زریزه‌ – سیركوتك – خابور.

ل ناحیێ گه‌له‌ك شوینوارێن مێژویى هه‌نه‌ و (15) جه ژلایێ رێڤه‌به‌ریا شوینوارێن دهوكێ هاتینه‌ توماركرن ژوانا (كه‌لها شابانیێ یا بناڤ وده‌نگ, كه‌لها كه‌شانێ, كه‌لها بێجوانێ, پرا نزدورێ ل سه‌ر روبارێ خابورى كو دبیت ل سه‌ر ده‌مێ میرنشینا بادینان هاتبیته‌ دانان, شوینوارێن كرێت وبێگوڤا ...).

روبه‌رێ ناحیێ (208) كم2 و(73)گوندا بخوڤه‌ دگریت وته‌ڤ گوند هاتبونه‌ خرابكرن پێش وپاشى ئه‌نفالا بتنێ سه‌نته‌رێ ناحیێ وكومه‌لگه‌ها بێگوڤا تێ نه‌بیت, لێ پشتى دامه‌زراندنا حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ده‌ستێ ئاڤه‌دانكرنێ گه‌هشته‌ وێ ده‌ڤه‌رێ وژیان ڤه‌گه‌رانده‌ پتریا گوندێن ناحیێ.

ئەحمەدێ خانی

ئەحمەدێ خانی ئێکە ژ ناڤ و دەنگترن ھۆزانڤان و زانا و فەیلەسۆفێ کەڤنێ کوردە. کو ل سالا (١٠٦١) مشەختی ئانکۆ بەرامبەر (١٦٥٠) زاینی ژی دایک بۆیە ھەر وەکی وی د ھۆزانا خوە دا دیار کریە دبێژیت : لەورا کو دەما ژ خەیب فەک بوو تەاریخ ھازارو شەشت و یەک بوو ئانکۆ:ل بەری کۆ ژ نابونێ پەیدابووی تەیریخ ھەزار و شەست و یەک بوو رامان ئەڤەیە سالا(١٦٠١)م. و ل سالا (١٧٠٦)زایەنی چۆیە بەر دلۆڤانییا خۆدێ بەڵێ ھەکەر مە بڤێت بزانن ل کیڤە ژ دایک بۆیا ب راستی زانا وەسا دییار کرییا کو لی (بایەزدێ) وەخەر کرییا دبێژن ل (بایەزدێ). لێ ھندەک دی دبێژن ل (جزیرا بۆتان) ژ دایک بۆیە و ب چەند ئەگەرەکان چۆیا (بایەزدێ) و وەسا ژ دییارە خانی گەلەک ب (جزیرا بۆتان)ڤەیە. دەستپێکا ژییانا وی کو ئەو ژی وەک ھەمی ھۆزانڤان ئۆ زانایێن کورد ل دەستپەکێ ل بەر دەستێ مەلا و فەقیان خواندیا (خانی) ژی ئێک ژ وان کەسان بو ل بەر دەستێ فەقیان خواندییا ھەتا بۆیا مەلا و ئیجازا مەلاتییە وەرگرتییە.ل گەلەک باژێرێن کوردستانا باکور ل مەزگەفتا خواندییە. (خانی) ناڤدارییا خوە ب ھۆزانێ و داستانا(مەم و زینە) دەرێخستییا دەما کۆ دبێژن (مەم و زین) ھەردەم بیرا (ئەحمەدێ خانی) دھێت بیرا مە.ئەم چ ژ داستانا مەم و زینێ فێمدکین ئانکۆ (خانی) بۆچی داستانا مەم و زینە نڤێسییا و ھزرا وی چبۆ ؟! ب راستی (خانی) زانایەکێ گەلەک مەزنە مەقسەدا وی ژ ڤێ داستانێ ئەوا کۆ (رەخنەگری-وەک جیرۆک-وەک ھۆزان-فەلسەفە-کۆمەلایاتی-دلداری).... ھەردەم ئەم بیر دکین کۆ مەم و زین دلدارییە. بەلێ داستانەکا دلدارییە لێ (خانی) نە بەس بەحسا دلدارییە د داستانا (مەم و زن) دا کریە بەلکۆ بەحسا ڤێ ژی کرییە - رەخنەگری:خانی د داستانا مەم و زینە دا رەخنێ ل میر و حاکم و بەرپەرسێن سەر دەمێ (بۆتان)نیا دگریت. -دلداری : راستی (خانی) گەلەک بەحسا دلدارییە ژی کرییە د داستانا (مامێ ئالان) دا کو (مەم و زین) گەلەک دلدارێن ئەک و دو بۆن -کۆمەلایەتی : کۆمەلایەتی ئانکۆ چۆگرافییا دەڤەر ئۆ چیایەن کوردستانێ و ھەر وەسان جەھە ئەڤینا مامێ ئالان بو زینا دەلال د داستانێ دا کرییە

مرۆڤ نکاریت د ناڤا ئەدەبییاتێ کوردی دا بگەریت و دناڤ بیر و ھزرێن (خانی)دا چۆنکۆ دەریایێا بێ بنێ

(خانی) ئێکەمین کوردا کو ھزرا کوردینییە د قالبەکێ دییارکری دا دەربرییت. د ھۆزانا خۆدا گەلەک بەحسا کوردیینێ ژی کرییە. براستی (خانی) دەریایەکا بێ بنێ

(خانی) ل سەر پەیرەوێ زمانێ ئەدەبییێ وی سەردەمی چۆیێ و گەلەک پەیڤێن (فارسی-تورکی-ئەرەبی) بی کار ئینایێ

-ئامادەکرن :ئەحمەد ئەبدولستار جەمیل www.pezanin.webs.com