User talk:तपस्विनी महापात्र

″प्रकृतिपुरुषयोः संयोगः″

प्रकृतिपुरुषयोः संयोगः सृष्टेः कारणम्। तयोः संयोगेन सृष्टिः भवति अर्थात् जगतः उत्पत्तिः भवति । तयोः संयोगः सा(धारण संयोगः न । एतेन सह आवयोः सम्बन्धात् तयोः सम्बन्धः एकस्याभावे अन्यस्य कार्यहीनता दृश्यते । यावत् पर्यन्तं तयोः सम्बन्धः न भवति तावत पर्यन्तं जगतः सृष्टिः न करिष्य़ति । कारणं पुरुषनिष्क्रियः । पुनः एका प्रकृतिः अपि जड़ कारणात् जगतः सृष्टिं न करिष्यति ।

सांख्यमते सृष्टिप्रक्रिया विषये सूत्रकारेण उक्तमस्ति— सन्वरजस्तमसां साम्यावस्ता प्रकृतिः प्रकृतेर्महान् महतीऽलङ्कारेऽहङ्कारात् पञ्चतन्मात्रप्युभयमिन्दयं तन्मात्रेभ्यः स्थुलभूतानि पुरूषः इति पञ्चविंशतिर्गणाः ।

महर्षिकपिलकृतः सांख्यदर्शने पुरुषः ज्ञत्वम् । प्रकृतिः भवति अव्यक्त तन्वम् । प्रकृतिः अचेतन पुरुषः चेतन भवति । परस्परयोः मध्ये पङ्ग अन्धवत् संयोगः जायते । तयोः संयोगेन सृष्टिकार्यप्रचलति । अविवेकात् उभयोः संयोगः भवति । एवं प्रकारेण अपि भवति । एव प्रकारेण तस्य संयोगः भवति इति सूत्रकारः कथयति ।